درس یکصد و شصت و پنجم

نجاسات

«الخامس : الدم من كلّ ما له نفس سائلة‌إنساناً أو غيره ، كبيراً أو صغيراً ، قليلاً كان الدم أو كثيراً،  وأمـّا دم ما لا نفس له فطاهر كبيراً كان أو صغيراً كالسمك والبق والبرغوث ، وكذا ما كان من غير الحيوان كالموجود تحت الأحجار عند قتل سيد الشهداء أرواحنا فداه ، ويستثنى من دم الحيوان المتخلّف في الذبيحة بعد خروج المتعارف ، سواء كان في العروق أو في اللحم أو في القلب أو الكبد فإنـّه طاهر . نعم ، إذا رجع دم المذبح إلى الجوف لردّ النفس أو لكون رأس الذبيحة في علوٍّ كان نجساً ، ويشترط في طهارة المتخلِّف أن يكون ممـّا يؤكل لحمه على الأحوط فالمتخلِّف من غير المأكول نجس على الأحوط ».^[1]

نجاست دمی ذی نفس سائله

سيد قدس الله سره در عروه اينجور مى‏فرمايد، مى‏فرمايد دم از انسان يا غير انسان از ساير الحيوانات كه آنها نفس سائله دارند نجسٌ بلا فرق ما بين اين كه آن نفس سائله حيوان صغير بوده باشد يا فرض كنيد كبير بوده باشد و بلا فرق ما بين اين كه آن دم، از حيوان كه نفس سائله دارد قليل بوده باشد، كم بوده باشد ولو قطره‏اى ولو رأس ابره‏اى يا كثير بوده باشد و زياد بوده باشد. اين دم از اعيان نجسه است. عرض مى‏كنم در ما نحن فيه اين معنا كه دم از اعيان نجس است از انسان و حيوانى كه ذى نفس سائله است، فى الجمله‏اش اين ما لا شبهة فيه و لا ريب فيه. علماى اسلام اتفاق بر اين دارند و مسلمين متفق عليه است كه دم از انسان و حيوان ذى نفس فى الجمله نجس است. فى الجمله مى‏شود گفت كه از ضروريات دين است. نجاست دم از انسان و از غير الانسان كه از ساير حيوانات فى الجمله از اعيان نجسه است اين از اعيان نجسه است اين از ضروريات دين است. بدان جهت، حاجتى در مقام نيست كه ما استشهاد بكنيم به اصل نجاست دم، دليل بياوريم از روايات. اين از مسلمات و ضروريات است، احتياجى به استدلال ندارد.

 و رواياتى هم كه انشاء الله مرور می کنيم مى‏بينيد كه آن روايات دلالت دارند كه دم از اعيان نجسه است. منتهى فى الجمله.مهم اين است که در دو مقام بايد بحث بشود، در دو جهت.

جهت اولى اين است که آيا ما در ادله يك عمومى و يك اطلاقى داريم كه دلالت كند الدم من الانسان و من ساير الحيوان، به اطلاقه محكوم به نجاست است. در ادله ما يك عمومى و يك اطلاقى داريم كه دلالت كند الدم نجس، مفادش اين بوده باشد. دم على الاطلاق او كل دم نجس. تا در مواردى كه شبهه مى‏شود كه اين دم نجس است يا نه و دليل خاصى نداشته باشيم در آن مورد، به آن عموم تمسك كنيم و به آن اطلاق تمسك كنيم و بگوييم مقتضاى اين عموم يا مقتضاى اين اطلاق نجاست اين دم است. آيا اينجور عموم اطلاقى داريم؟ يا نداريم؟ كه در مواردى كه شك مى‏شود، دليل خاص به نجاست او نداريم و به طهارت او نداريم شك مى‏شود كه نجس است يا نه؟ به آن عموم‏ تمسك كنيم، به آن اطلاق يا نه؟ مثلا من باب مثال كه ذهنتان يك خرده روشن‏تر بشود، اين قطره دمى كه در تخم مرغ پيدا مى‏شود يا غير تخم مرغ پيدا مى‏شود آيا ما يك عمومى و اطلاقى داريم در ادله نجاست دم كه در اين موارد تمسك به آن عموم اطلاق بكنيم؟ بگوييم اين دم هم نجس است. يا اين كه نه در نجاست اين عموم و اطلاق را نداريم. درست متوجه باشيد در نجاست، نه در حرمت اكل. در نجاست ما يك عموم اطلاقى داريم كه تمسك بكنيم به آن عموم اطلاق و بگوييم اين دم هم نجس است. كلام يكى دراين جهت واقع مى‏شود.

جهت ثانيه اين است كه بعضى الدماء محكوم به طهارت هستند. آيا آن مواردى كه دماء محكوم به طهارت هستند آن كدام دماء است كه حكم به طهارت مى‏شود؟ اين هم جهت ثانيه است. مى‏دانيم اگر در جهت اولى ما عموم و اطلاقى پيدا كنيم، در نجاست دم، التزام به طهارت دمى در جهت ثانيه، او احتياج به دليل دارد. چون كه اطلاق عموم در جهت اولى اقتضا كرده است هر دمى نجس است. در جهت ثانيه ما اگر ملتزم بشويم فلان دم طاهر است بايد دليل اقامه كنيم بر طهارت او. تا رفع يد از عموم بكنيم و از اطلاق بكنيم. به خلاف اين كه در جهت اولى اگر عمومى و اطلاقى ثابت نشد كه كل دم محكوم به نجاست است اين عموم و اطلاق ثابت نشد، در جهت ثانيه التزام به طهارت مقتضا الاصل است. بدان جهت به اصل تمسك مى‏كنيم در موارد مشكوكه و حكم مى‏كنيم آن دم طاهر است. قبل از اين كه كلام در جهت اولى شروع بشود يك نظرى در كلمات فقها بكنيم.

ديدگاه فقها در مورد نجاست دم

 در كلمات فقها آنى كه ايشان در اين مسئله ذكر فرموده است به ضميمه آن حرفى كه بعد خواهد فرمود، دم متخلف در اين حيوان پاك است در حيوانى كه ذبيحه است، حيوان مذبوح، آن دمى كه در حيوان مذبوح است و متخلف است پاك است، و خواهد فرمود بر اين كه دم از حيوانى كه نفس سائله ندارد پاك است اگر آن را هم منضم به عبارت عروه بكنيم كه در ما نحن فيه هست مى‏شود از كلمات فقها دعوا كرد كه از كلمات فقها كانّ ظاهر اين است كه اين از كلمات تمام فقها كه متعرض شده‏اند به نجاست دم از كلمات آنها استفاده مى‏شود. چه جور استفاده مى‏شود؟ عبارات فقها در اين مسئله ولو به حسب ظاهر مختلف است، چون كه بعضى از فقها فرموده‏اند كه الدم من الانسان يا حيوانى كه فرض بفرماييد ذى النفس است اين دم نجس است. اينجور فرموده‏اند. و بعضى‏ها گفته‏اند آن دمى كه از حيوان ذات العروق، حيوانى كه ذات العروق هست دم او محكوم به نجاست است. حيوان ذات العروق با آن حيوان ذى النفس اينها مراد يكى است. مختلف نيست. آنى كه عِرق دارد و از عِرقش دم خارج مى‏شود به قوّتٍ آن همان‏ حيوانى است كه دم سائله دارد. بعضى از فقها اينجور فرموده‏اند، دم ذى النفس. بعضى‏ها فرموده‏اند حيوان ذات العروق. بعضى‏ها اينجور فرموده‏اند، الدم المسفوح نجس. دم از انسان و از حيوان مسفوح اين دم نجس است. تعبير به مسفوح كرده‏اند. بعضى‏ها هم اينجور تعبير كرده‏اند. مراد از مسفوح، انسان تدبّر بكند در كلمات فقها در مى‏يابد كه مراد اينها از دم مسفوح مقابل دم متخلف در ذبيحه مقابل دمى است كه متخلف در ذبيحه است و باقى در عروق است، مراد مقابل او است. و مقابل آن حيوانى است كه دم او دم سائله ندارد. آن دم نمى‏ريزد، دِفع ندارد، قوت ندارد. مقابل او است مرادشان از دم مسفوح. چرا مرادشان اين است؟ چونكه همين فقها كه فرموده‏اند دم مسفوح نجس است، اينها بعد متعرض اين دو مطلب شده‏اند كه و اما دم المتخلف فى الذبيحة و دمى كه در حيوان غير ذى النفس است اينها پاك هستند. اين كه مقابل مسفوح اين دو تا را ذكر كرده‏اند اين دليل بر اين است كه مرادشان از مسفوح نه آن دمى است كه از آن رگهاى حيوان عند الذبح خارج مى‏شود و مى‏ريزد بيرون. و يك شاهد ديگر هم ذكر كنيم. اين فقها متعرض شده‏اند به رواياتى كه وارد شده است آن روايات در دمى كه خارج مى‏شود آن دم، وقتی که انسان جسدش را خارش مى‏دهد. روايتى كه رواياتى كه وارد شده است در دماء جروح و قروح. كه صاحب القرح و الجرح دمش معفو عنه است، مادامى كه خوب نشده است. و هكذا اينها ذكر كرده‏اند رواياتى را كه در دم الاحيض و الاستحاضة و النفاس وارد است. روايتى كه در دم الرعاف وارد است. و روايتى كه وارد است انسان دستش را در بينى مى‏كند خون خشك درمى‏آيد اين روايات را نقل كرده‏اند.

 كسى فرض كنيد ثالولش را مى‏كشند، خون درمى‏آيد. يا قطعه‏اى جرحش را، لحمى كه در جرح است آن لحم را مى‏كند خون در مى‏آيد اين روايات را متعرض شده‏اند. هيچکدام نگفته‏اند كه به مدلول اين روايات كه ظاهرش نجاست اين دماء است نمى‏شود عمل كرد، چون كه اينها دم مسفوح نيستند. از رگ خارج نشده‏اند. چونكه اينها را كه گفتيم هيچ كدام از اين اوداج خارج نشده‏اند كه اين دم ذبح هست دم مسفوح به آن معنى نيستند اينها. پس معلوم مى‏شود اين كه اين روايات را رد نكرده‏اند، توجيه نكرده‏اند با وجود اين كه گفته‏اند دم نجس، دم مسفوح است.

 شاهد قطعى است كه مراد اينها از دم مسفوح مقابل دم متخلف در دم ذبيحه و مقابل آن دمى است كه در مقابل حيوان غير ذى نفس است. نه مراد از دم مسفوح آنى است كه مثلا از رگ خارج بشود. چونكه اين دما هم كه گفتيم اينها بالاخره اينها هم از رگ خارج مى‏شوند، رگها، رگهاى رقيقه‏اى هستند. غير از آن شاهرگها است كه عند ذبح الانسان خون مى‏پرد بيرون بالاخره خون در عروق است. كانّ اينها هم دمى هستند، مسفوح هستند. در مقابل آن دمى مى‏ماند در عروق كه دم متخلف مى‏گويند در ذبيحه و دم حيوانى كه اصلا نفس سائله ندارد. ذات عروق نيست.

 بدان جهت، فقط آنى كه خواهيم گفت انشاء الله متعرض خواهيم شد، به مثل الشيخ طائفه [2]نسبت داده‏اند كه دمى را كه انسان او را نمى‏بيند، چون كه خيلى كوچك است فقط آن را پاك دانسته است. آن را هم متعرض خواهيم شد. غير از اين تفصيل، تفصيل ديگرى در كلام فقها نيست. كانّ همه متفق هستند که دم انسان يا غير انسان از حيوان ذى نفس بزرگ باشد كوچك اينها همه‏اش محكوم به نجاست است. منتهى دم قليل باشد يا كثير در آن قلت اگر خيلى قليل باشد شيخ يك چيزى فرموده است. پس به حسب الفتوى اينجور نيست كه كلمات اصحاب يعنى فتاوای شان مختلف باشد.

ديدگاه استفاده نجاست دم از آيه شريفه

يك چيز ديگر هم قبل از شروع بحث در جهت اولى بحث كنيم، بعضى‏ها خواسته‏اند بگويند كه نجاست دم از آيه شريفه استفاده مى‏شود، «قُلْ لاَ أَجِدُ فِي مَا أُوحِيَ إِلَيَّ مُحَرَّماً عَلَى طَاعِمٍ يَطْعَمُهُ إِلاَّ أَنْ يَكُونَ مَيْتَةً أَوْ دَماً مَسْفُوحاً أَوْ لَحْمَ خِنزِيرٍ فَإِنَّهُ رِجْسٌ»[3]، فانه رجس يعنى ما ذكرى كه هست، ميته و دم مسفوح است.- دم مسفوح را هم خواهيم گفت كه در مقابل متخلف در ذبيحه است. متخلف هم دو جور است. يك قسمش را خواهيم گفت.- دم مسفوح و هكذا لحم خنزير اينها رِجس هستند، رجس يعنى نجس هستند، دم نجس است.

مناقشه ديدگاه استفاده دم از آيه شريفه

اينجور استدلالى فرموده‏اند، ولكن اين استدلال، استدلال درستى نيست از جهاتى.

جهت اولى عبارت از اين است فانّه رجسٌ ضمير، ضمير مفرد است و متقين اين است كه به آن لحم خنزير برمى‏گردد. فانه رجس چون كه آن مرجع اخيرى كه ذكر شده است، او لحم خنزير فانه رجس، اين لحم خنزير رجس است و به آن برمى‏گردد و اما ظهورى داشته باشد كه به ميته و دم مسفوح برگردد، نه اين ظهورى ندارد. لحم خنزير است كه با ساير لحم‏ها مى‏فرمايد خداوند متعال فرق دارد. اين رجس است و لاكن آن ديگرى‏ها لحم ساير حيوانات آنها رجس نيستند. خنزيرى كه مى‏خوردند و كلب را هم‏ كه نفرموده است، لحم كلب را نمى‏خورند، عادت بر همين است كه لحم خنزير خورده مى‏شود بدان جهت او را فرموده است. اين يك حرف كه ظهور ندارد كه بر همه برمى‏گردد. و جهت ديگر اين است كه نه قبول كرديم فانه رجس تعليل مال همه است. به همه برمى‏گردد. كى گفت رجس به معناى نجس است؟ رجس معلوم نشده است، الى يوم هذا، عكسش معلوم شده است يعنى. عكسش معلوم شده است كه رجس به معناى نجاست نيست. شاهد بر اين كه رجس به معناى نجاست نيست، اين رجس حمل شده است در قول سبحانک «فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثَانِ»[4] بود كه نجس نيست. نجاست ندارد. و هكذا در آن آيه مباركه مى‏فرمايد:«إِنَّمَا الْخَمْرُ وَ الْمَيْسِرُ وَ الْأَنْصَابُ وَ الْأَزْلاَمُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ فَاجْتَنِبُوهُ»[5] اين رجس را حمل فرموده است خداوند متعال به قمار كه ميسر است. فعل است. فعل كه متصف به نجاست نمى‏شود. پس معلوم مى‏شود بر اين كه رجس معنايى دارد، غير از معناى نجاست است. و آن معنا تعبير مى‏شود در لغت فُرس به پليد. پليد مى‏گويند، رجس را همان پليد تعبير مى‏كنند كه هم به عين حمل مى‏شود هم به فعل حمل مى‏شود. زشت، كه هم به عين حمل مى‏شود هم به فعل حمل مى‏شود. بدان جهت در ما نحن فيه شايد مراد موازى‏اش هم نباشد. قريب به او، كه هم به عين حمل مى‏شود و هم به فعل حمل مى‏شود. آيه مباركه دلالت داشته باشد كه دم نجس است ولو فى الجمله اين آيه مباركه دلالتى ندارد. عرض كردم دو معنا ندارد.

 سؤال...؟ اشكال ندارد، ظهور ندارد. رجس در معناى عام معناى جامع ظهور دارد كه نجاست نيست. مثل فرض كنيد حيوان ديگر به خصوصيت انسان دلالت نمى‏كند. بر نجس رجس حمل مى‏شود. ولكن رجس معنايش نجس نيست. بدان جهت اگر بر دم يا ميسر رجس را حمل فرمود، نجاست استفاده نمى‏شود. عام به خصوصيت دلالت نمى‏كند. پس گذشت اين معنا.

 على هذا الاساس وارد اين بحث بشويم كه آيا ما يك عموم و اطلاقى داريم در ادله نجاست دم كه اگر شك كرديم به آن عموم اطلاق، تمسك كنيم يا نه؟ اين جور فرموده‏اند، ما هم نقل مى‏كنيم شما هم بشنويد. فرموده‏اند بله، عموم اطلاق داريم.

اين عموم اطلاق را به دو نحو تقريب كرده‏اند كه در تنقيح هست. يك وجهش اين است گفته‏اند اصل نجاست دم كه دم به اطلاقه نجس است و محكوم به نجاست است، اين معنا در اذهان متشرعه فى عصرنا و فى عصور متسابقه تا زمان ائمه عليهم السلام برسد حتى در ذهن روات اين معنا مغروس بود كه دم محكوم به نجاست است. دم به اطلاقه محكوم به نجاست است. اين معنا، مفروغ عنه بود. و در نجاست دم خصوصيتى كانّ براى خصوصيتى در نجاست دم در اذهان ديده نمى‏شود كه دم محكوم به نجاست است. اين چه جور نجاست دم در اذهان‏ مغروس بود؟ حتى در زمان صدور الروايات؟ ايشان مى‏فرمايد كسى اگر تطبع بكند اين اخبار را، اين اخبار را كه در آن اخبار آن سائلين سؤال كرده‏اند از حكم دم، يعنى از حكم دم نه از نجاستش، از ساير احكام دم در روايات سؤال كرده‏اند كه آن ساير احكام هم مال نجاست است. آن ساير احكام كه سؤال كرده‏اند و هكذا ائمه عليهم السلام در روايات ابتداءً براى دم فرموده‏اند كه آن هم مال نجاست است، نه اين سائلين در سؤالشان از آن احكام، نه ائمه عليهم السلام در كلامشان و نه در بيانشان، ولو بيان ابتدائى بوده باشد مسبوق به سؤال نباشد دم را به يك قيدى مقيد نكرده‏اند. چون كه اين اطلاق، دم نجاستش به اطلاق مغروس در اذهان بود، آنها، سائلين در سؤال دم را مطلق ذكر كرده‏اند. نه قيدى بر دم ذكر كرده‏اند نه خصوصيتى. ائمه عليهم السلام هم در جواب و در آن رواياتى كه ابتداءً بيان فرموده‏اند احكام دم را در آنها دم را مقيد به قيدى و يك خصوصيتى نكرده‏اند. پس اين معنا كه دم باطلاقه محكوم به نجاست است اين كانّ اين از قضاياى مغروس در اذهان است و اين به اين معنا مسلم بود. عند السائلين و عند الائمه عليهم السلام كه جواب مى‏دادند اينجور نيست كه نجاست مختص بوده باشد به بعض الدم دون بعضى. مثلا چند روايت را فرموده‏اند.

صحيحه ابن بزيع

يكى از آن روايات صحيحه ابن بضيع است. صحيحه ابن بضيع در باب 14 از ابواب ماء مطلق روايت [6]21 می باشد.

«مُحَمَّدُ بْنُ يَعْقُوبَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا» نقل مى‏كند «عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ» عيسی يا خالد هم باشد عيبى ندارد. «عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ بْنِ بَزِيعٍ قَالَ: كَتَبْتُ إِلَى رَجُلٍ أَسْأَلُهُ أَنْ يَسْأَلَ أَبَا الْحَسَنِ الرِّضَا عليه السلام»، به مردى نامه‏اى نوشتم كه او سؤال كند از امام رضا عليه السلام، اين مسئله را؛ كه «عَنِ الْبِئْرِ- تَكُونُ فِي الْمَنْزِلِ لِلْوُضُوءِ» بئر در خانه انسان مى‏شود براى اين كه براى نماز وضو بگيرد. «فَيَقْطُرُ فِيهَا قَطَرَاتٌ مِنْ بَوْلٍ أَوْ دَمٍ» در آن بئر قطراتى از بول يا دم افتاده است. «أَوْ يَسْقُطُ فِيهَا شَيْ‌ءٌ مِنْ عَذِرَةٍ كَالْبَعْرَةِ وَ نَحْوِهَا» شيئى از عذره افتاده است «مَا الَّذِي يُطَهِّرُهَا» ؟ چيست كه اين بئر را پاك بكند. «حَتَّى يَحِلَّ الْوُضُوءُ مِنْهَا لِلصَّلَاةِ» مثل استفتائات فعلى بود كه همين آن شخص اين نامه را برده بود پيش امام رضا سلام الله عليه. «فَوَقَّعَ ع بِخَطِّهِ فِي كِتَابِي يُنْزَحُ دِلَاءٌ مِنْهَا»در همان نامه من نوشته بود چند دلو كشيده مى‏شود. ينزح منه دلاء خوب حكم استحبابى است سابقا گذشت. ولكن اين معنا از اين روايت ظاهر مى‏شود، كه مغروس در ذهن ابن بضيع اين بود كه دم از نجاسات است و شايد چند قطره‏اى كه در نجاسات افتاده است كان بئر را ديگر نجس كرده است نمى‏شود از او وضو گرفت مگر اين كه پاك بشود. اين كه فرمود دم را مقيد به قيدى نكرد كه دم‏ انسان افتاد يا دم بقر افتاد يا دم كبوتر افتاد. هيچ قيدى نكرد. چرا؟ چون كه قيد هيچ خصوصيتى نداشت پيش سائل. هر دم على حد سواء بود. بدان جهت چون كه خصوصيتى دم نداشت و دم باطلاقه نجس بود بدان جهت كانّ قيد نفرموده است، يعنى ابن بضيع صاحب الرضا سلام الله عليه در اين نامه‏اش قيد نكرده است.

 سؤال...؟ خوب چه مى‏شود؟ او در روايات ديگر رد شده است. ديگر روث و بول من كل حيوانى كه لا يأكل لحمه، لا بأس به. او رد شده است. و اما اين معنا كه در ذهنش اين معنا بود، اين معنا كه بول نجس بود و شايد را اين نجس بكند. اين معنا در ذهنش بود. اين يك روايتى است كه كانّ در ما نحن فيه امام عليه السلام جواب فرموده است در مقابل سؤال.

روايت ابی بصير

 ايشان يك روايت ديگرى هم گفته‏اند آن روايت را هم بخوانيم. اين روايت، روايت در باب، باب 40 از ابواب النجاسات، روايت روايت هفتمى^[7] است.

«وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنِ ابْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ» حسين ابن سعيد نقل مى‏كند از ابن سنان از ابى بصير، اين ابن سنان باز مردد است ما بين عبد الله و ما بين محمدابن سنان. روايت، من حيث السند تمام نيست. «عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِنْ أَصَابَ ثَوْبَ الرَّجُلِ الدَّمُ»، اگر به ثوب انسان دم اصاب كرد، «فَصَلَّى فِيهِ» - در او نماز خواند، امام ابتداءً مى‏فرمايد «وَ هُوَ لَا يَعْلَمُ فَلَا إِعَادَةَ عَلَيْهِ »، اگر نمى‏دانست ، جهل به نجاست است اعاده ندارد. «وَ إِنْ هُوَ عَلِمَ قَبْلَ أَنْ يُصَلِّيَ فَنَسِيَ وَ صَلَّى فِيهِ فَعَلَيْهِ الْإِعَادَةُ» اما اگر قبلا فهميد كه دم اصابت كرده است، قبل از آن كه نماز بخواند آن وقت نسيان كرد و صلى نماز خواند بايد اعاده بكند. مى‏بينيد امام عليه‏اسلام در اينجا دم را مقيد نفرموده است. حكم، حكم مال نجاست است. دم را مقيد نفرموده است كه دم چه باشد؟ اين معلوم مى‏شود كه خصوصيتى براى دم نيست. دم على اطلاقه محكوم به نجاست است. بعد يك چيز ديگرى هم در ذيل كلامشان دارند كانّ اين وجه را تتميم بكنند و تمام بكنند. آن وجه اين است كه بله، صدق الدم به بعض امور و بعض افراد مشتبه بود پيش سائلين در بعض. صدق الدم، دم مطلقى كه مفروض بود نجاست او، صدق آن دم بر بعضى افراد مشتبه بود كه اينها دم هستند يا دم نيستند. بدان جهت از آنها سؤال كردند. اين نه جهت اين كه قيد دم است، به جهت اين كه اينها اصلا صدق الدم محرز نبود. مثل دم البراغيث است. يعنى آنى كه فرض بفرماييد در روايات سؤال شده است از امام عليه‏السلام، «مَا تَقُولُ فِي دَمِ الْبَرَاغِيثِ قَالَ- لَيْسَ بِهِ بَأْسٌ قُلْتُ إِنَّهُ يَكْثُرُ وَ يَتَفَاحَشُ قَالَ وَ إِنْ كَثُرَ»^[8]، ولو خيلى بوده باشد چون كه صدق مشتبه بود بدان جهت اينجور سؤال كرده‏اند، ائمه علهيم السلام هم جواب فرموده‏اند. اين وجه اول ايشان است.

 ما كه هر چه فكر كرديم كه اين را که يك چيزى در بيايد كه بشود به استدلال كرد نتوانستيم. اين معنا كه در اذهان متشرعه، نجاست الدم مغروس بود اين معنا فى الجمله‏اش مسلم است. فى الجمله مثل اين كه آن كلمه فى الجمله هم پريده است از قلم آن مقرر. فى الجمله‏اش مسلم است كه آن دم فى الجمله نجاستش مسلم در اذهان بود اين معنا و اما اين كه دم باطلاقه نجاستش مغروس در اذهان متشرعه باشد، يعنی اين طور در اذهان متشرعه باشد که ما بين اين دم و آن دم فرقى نيست ، ما بين حيوان ذى النفس و غير ذى النفس فرقى نيست. ما بين دم متخلف، و غير متخلف فرقى نيست. ما بين دمى كه در باطن هست ديده مى‏شود، مثل دم در حلقدم و ما بين دم ظاهر يا اصل فرقى نيست ما بين دمى كه در حيوان باشد يا در منشاء الحيوان كه مثل تخم است بوده باشد، اين که اين على اطلاقه مغروس بود باشد به نحوى كه ما به اين اطلاق تمسك كنيم اين كه نمى‏شود اين را درست كرد. اين ارتكاز در ميان متشرعه وجود ندارد و آنی که هست لفظ نيست، که اطلاق داشته باشد. هر مقدارى كه متيقن است. متيقين مى‏خواهيم، مطمئنٌ به است كه فرقى ما بين دم انسانى كه در او دليل وارد شده است كه بايد شست دم رعاف، مثل صحيحه زراره «قُلْتُ أَصَابَ ثَوْبِي دَمُ رُعَافٍ أَوْ غَيْرِهِ أَوْ شَيْ‌ءٌ مِنْ مَنِيٍّ- فَعَلَّمْتُ أَثَرَهُ‌ إِلَى أَنْ أُصِيبَ لَهُ الْمَاءَ- فَأَصَبْتُ وَ حَضَرَتِ الصَّلَاةُ- وَ نَسِيتُ أَنَّ بِثَوْبِي شَيْئاً وَ صَلَّيْتُ- ثُمَّ إِنِّي ذَكَرْتُ بَعْدَ ذَلِكَ قَالَ تُعِيدُ الصَّلَاةَ وَ تَغْسِلُهُ»[9] اين كه دم رعاف نجس است او كه نجس شد ديگر ما بين دمى كه از بينى خارج مى‏شود يا از دهان خارج مى‏شود هيچ فرقى نيست. دم اگر فرض بفرماييد دم بقر و غنم نجس شد مثل دم الانسان، ما بين دم بقر و غنم و مثلا شتر ديگر فرقى نيست، احتمالش نيست. آن مقدارى كه انسان يقين دارد يا اطمينان دارد كه فرقى نيست، همان است كه فرض بفرماييد حيوان دم سائله داشته باشد و از حيوان يا از انسان خارج بشود اين دم، هم اين معنا مغروس در اذهان است ولكن اطلاق داشته باشد كل دم، اين اطلاق را داشته باشد اين معنايش مقروص در اذهان نيست. بدان جهت هم الان اگر از يكى بپرسيد اين خون كه در تخم مرغ كه پخته‏ايم درآمده چه جور است؟ مى‏گويد نمى‏دانم بايد از آخوندها پرسيد. خوب چه جور مغروس در اذهان است؟! پس اينجور نيست كه كل دم و يك اطلاقى بوده باشد مغروس در اذهان بشود. دليل، دليل لُبى است. آن مقدار كه فرض كنيد كه در عبارت عروه هم هست، حيوان ذى النفس بوده باشد يا دم انسان بوده باشد اين وقتى خارج هم بشود در داخل نباشد اين معنايش مغروس در اذهان است، چون كه فرقى ما بين دم انسان، دم بچه، دم پير ما بين اين كه اين بچه است، اين بزرگ است، آن چاق است، آن لاغر است، يا اين گوسفند است و كذا است فرقش نيست. مغروس در اذهان همين است. اين فى الجمله‏اش مسلم است. اما اطلاق اينجورى در مغروس در اذهان باشد نه اين را ما از كجا بدانيم؟ عكسش معلوم است. و اما اين رواياتى كه ايشان استشهاد فرموده‏اند اين‏ روايات چه جور استشهاد مى‏شود به اينها؟ اين بعد الفراغ بر اين كه اين دم نجس است، از حكم آخر سؤال مى‏كند. بعد از فراغ بر اين كه اين دم نجس است و نمى‏دانم افتاده است، به چاه. اين كه مقيد نكرده است چون كه قرينه است كه از حكم منجسيت سؤال مى‏كند. چون كه از حكم منجيست سؤال مى‏كند بدان جهت مقيد نكرده است. بدان جهت مقيد نكرده است كه بول، بول حيوان لا يأكل است يا بول، بول انسان است. مقيّد كرد بر اين كه بول، بول انسان است؟ اين كه مقيد نكرد. بعد از فراغ بر اين كه بول نجس است سؤال ميكند كه بئر را نجس مى‏كند چند قطره‏اش يا نه؟ يا فرض بفرماييد دمى كه نجس است چند قطره از او بئر را نجس مى‏كند يا نه؟ اين روايات در مقام بيان حكم است بعد از فراغ از نجاست دم. اما آن دم نجس كدام است؟ قيد نكرده‏اند، چون كه محل حاجت نيست. حكمش را سؤال كرده‏اند كه دم نجس، منجس است يا نه؟ ديگر قيد نمى‏خواهد كه. دم اشتر بود، يا دم انسان بود يا دم كذا بود؟ و هكذا امام عليه‏السلام كه مى‏فرمايد اگر دم را ببيند، انسان آنى را كه نوعا در لباسش دم ديده مى‏شود دم چه ديده مى‏شود؟ دم يا بدن خودش است. و اما نمى‏دانم دم گرگ است اين. اين كه نيست. مثل بول است، مثل روايات بول است فرق نمى‏كند. دم هم منصرف است به دم خودش منتهى احتمال اختصاص در نجاست نمى‏دهيم. دم خودش اگر نجس شد دمى است كه فرض بفرماييد از انسان ديگر بوده باشد يا از بقر بوده باشد، غنم بوده باشد، آن هم نجس مى‏شود. غايت الامرش اين است. در اين روايات چه جور استشهاد شده است، در اين روايات تصريح شده است كه دم البراغيث است دم است. كثر، زياد است. بعد از فرض بر اين كه دم است سؤال از حكمش مى‏شود. كه آيا اين حكم، اين دم براغيث است مانعيت و نجاست دارد يا نه؟ سوال اينجور نيست كه سألته عما يخرج عن البراغيث اينجور كه نيست. بلکه به اين صورت است:  ما تقول فى دم البراغيث. قال ليس به بأس. قلت انه يكثر، اصرار دارد كه دم زياد است. و يتفاحش ولو اين كه خيلى هم زياد بوده باشد. اين كه صدق در دم شك ندارد. شكش در حكم دم است كه دم حكمش چيست؟ پس على هذا الاساس نه در اين روايات، و نه در سيره با اينها نمى‏شود اطلاق درست كرد كه ما در مثل تخم مرغ يا حيوانى كه اصلا نمى‏دانيم اين حيوان چه جور است؟ مثل دم تمساح كه اصلا نفس دارد يا نفس ندارد؟ به اطلاق او تمسك كنيم بگوييم كه دم او هم نجس است. چون كه در دليل گفته است بر اين كه كل دم نجس. و از اين فرض كنيد خارج شده است بعضى حيوانات. نمى‏دانم اين خارج شده است يا خارج نشده است. پس اين نمى‏ماند. يك وجه ديگر كه ايشان فرموده‏اند، يك عنوانش كنم تا فكر كنيد.

 عرض مى‏كنم اين در موثقه عمار هست كه سؤال كردم از آبى كه به او طيور وارد مى‏شوند، داخل مى‏شوند آن در باب اسئار نقل كرده است صاحب وسايل. اين آب حكمش چيست؟ امام عليه‏السلام فرمود كه توضأ، وشرب الاّ ان ترى فى منقاره دماً، دم مطلق است هر دمى. استدلال شده است به اين اطلاق دم كه هر دمى محكوم به نجاست است و منجسيت تابع به اين است.