درس یکصد و شصت و هفتم

نجاسات

«الخامس : الدم من كلّ ما له نفس سائلة‌إنساناً أو غيره ، كبيراً أو صغيراً ، قليلاً كان الدم أو كثيراً،  وأمـّا دم ما لا نفس له فطاهر كبيراً كان أو صغيراً كالسمك والبق والبرغوث ، وكذا ما كان من غير الحيوان كالموجود تحت الأحجار عند قتل سيد الشهداء أرواحنا فداه ، ويستثنى من دم الحيوان المتخلّف في الذبيحة بعد خروج المتعارف ، سواء كان في العروق أو في اللحم أو في القلب أو الكبد فإنـّه طاهر . نعم ، إذا رجع دم المذبح إلى الجوف لردّ النفس أو لكون رأس الذبيحة في علوٍّ كان نجساً ، ويشترط في طهارة المتخلِّف أن يكون ممـّا يؤكل لحمه على الأحوط فالمتخلِّف من غير المأكول نجس على الأحوط ».^[1]

ادامه بحث در ارتباط با وجود و عدم وجود اطلاقات دم

كلام در اين جهت بود كه آيا ما اطلاقى داريم در روايت كه مقتضاى آن اطلاق اين بوده باشد كل دم من غير فرق بين هذا الدم و دم الاخر، مقتضاى آن اطلاق نجاست اين دم بوده باشد به حيث اين كه در شك در طهارت دمى و نجاست دم به شبهة الحكمية تمسك كنيم به آن اطلاق.

عرض كرديم اين موثقه عمار ^[2]ذكر شده بود كه آنجا امام عليه‏اسلام فرمود صقر باز و عقاب سؤرشان پاك است الاّ ان‏ترى فی منقاره دما. كه به اين اطلاق دم برخی تمسك فرموده بودند.

عرض كرديم در اين موثقه اشكالى هست و آن اشكال عبار از اين است حكمى كه در اين موثقه ذكر شده است بر سؤر، حكم ظاهرى است. حيث اين كه فرموده است سؤر اين طير پاك است الاّ ان‏ترى فى منقاره دما. يعنى تا مادامى كه در منقارش دم ديده نشده است سؤر محكوم به طهارت است. من الممكن شارع آن حكم ظاهرى را حجت قرار بدهد ولو دم على اطلاقه در واقع نجس نيست. كما اين كه نجس هم نيست، على ما سيأتى. در مقام ثبوت مطلق الدم نجاست ندارد. ولكن با وجود اين كه در مقام ثبوب بعضى پاك هستند مع ذلك شارع غايت حكم به طهارت ظاهريه را رؤيت دم در منقار دم قرار بدهد به حيث اين كه اگر دم ديده شد ولو محتمل است آن دم، دم پاك بوده باشد به حسب الواقع و سؤر هم پاك بوده باشد ولكن شارع حكم به طهارت ظاهريه نفرموده باشد. اشكال اين بود كه حكم ظاهرى ضيق در او كه غايتش مطلق الدم است اين دلالت نمى‏كند كه دم على اطلاقه به حسب مقام ثبوت نجس است.

 اين حاصل الاشكال بود و جواب از اين اشكال احتياج دارد به مقداری از تأمل. كه اگر مقدار ی تأمل بشود معلوم مى‏شود كه اين اشكال ضعيف است. و الوجه فى ذلك اين است كه حكم ظاهرى در اين روايت ذكر نشده است. در اين روايت، مثل رواياتى كه وارد در سؤر حيوانات است حكم، حكم واقعى است. چه جور در آن روايات ديگر سؤال از سؤر اين حيوانات شده است كه حكم واقعى اين سؤر چيست؟ در اين روايت هم همين سؤال از سؤر شده است. مثلا فرض بفرماييد در آن صحيحه بقباق^[3] اينجور بود كه فرمود بر اين كه، «سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ فَضْلِ الْهِرَّةِ وَ الشَّاةِ وَ الْبَقَرَةِ- وَ الْإِبِلِ وَ الْحِمَارِ وَ الْخَيْلِ- وَ الْبِغَالِ وَ الْوَحْشِ وَ السِّبَاعِ- فَلَمْ أَتْرُكْ شَيْئاً إِلَّا سَأَلْتُهُ عَنْهُ فَقَالَ لَا بَأْسَ بِهِ» به سؤرش بأسى نيست. «حَتَّى انْتَهَيْتُ إِلَى الْكَلْبِ- فَقَالَ رِجْسٌ نِجْسٌ لَا تَتَوَضَّأْ بِفَضْلِهِ » و هكذا فرض بفرماييد در صدر خود اين روايتى كه خوانديم موثقه، : «سُئِلَ عَمَّا تَشْرَبُ مِنْهُ الْحَمَامَةُ» از مائى كه از او حمامه آب مى‏خورد كه سوآل از خود حكم اين آب است. احتمال مى‏دهد بر اين كه اين پيش عامه اينجور بود كه ماء كه ماء مستعمل شد، نمى‏شود با او وضو گرفت يا آن ماء مستعمل محكوم به نجاست، مع قلت. اين سوال را مى‏كند امام هم مى‏فرمايد بر اين كه كلما اكل لحمه فتوضأمن سؤره، و اشرب. هر حيوانى كه مأكول اللحم است پاك است سؤرش هم پاك است آن حكم واقعى است. و اما اين که پشت سرش سؤال مى‏كند شرب منه باز او صقر او عقاب، فقال كل شى من الطير يتوضأ مما يشرب منه اين حكم، حكم واقعى است. سؤر هر طيرى از او خورده مى‏شود. يعنى پاك است. اينجا استثنا فرموده است الاّ ان‏ترى فى منقاره دما.

 اين كلمه رؤيت كه اينجا ذكر شده است مثل ذكر رؤيت است در ساير موارد به عنوان طريق است. مثل صوم الرؤيه‏ وقت الرؤية. موضوع وجوب الصوم اين است كه هلال در افق طورى بوده باشد كه ناظرى نظر كند و آن ناظر متعارف باشد، و محل افق هلال را بشناسد ‏ببيند. و اما ديدن مدخليت ندارد. و من هنا مى‏گويند كه در اين خطابات، رؤيت به ما هو طريق كه قسم رابع بود در تقسيم كه مى‏گفتيم در مقام ثبوت هيچ مأخوذ در موضوع نيست. در مقام اثبات شارع، بما انّه طريق متعارف الى ذلك الشى الى ذلك الوجود بما انّه طريق دليل ذكر مى‏كند. معناى اين روايت اين است كه الاّ ان يكون فى منقاره، حين شربه دما. مگر در صورتى كه آن وقتى كه مى‏خورد آب را آن وقت در منقارش دم بوده باشد. معناى اين روايت اين است. مى‏بينيد به طريق غايت هم ذكر نشده است كه كل شى‏ء حلال حتى تعلم انه حرام يعنى كل سؤر طائر طاهر حتى ترى فى منقاره دماً. استثنا است. اين سؤر كه حكم كرديم به طهارت او، يك فرض مستثنى است كه او نجس است. آن فرض اين است كه در منقارش دم بوده باشد حين شرب. آن وقت اينجا اين كلمه را چرا فرموده است. مثل «كلوا و شربوا حتى يتبين لكم الخيط الابيض من الخيط الاسود»چه جورى كه مى‏گويند تبيّن موضوعيت ندارد، اين است كه آن شمس آنقدرى به افق شرقى نزديك بشود كه شعاع او فوق افق بيافتد. كه وقتى كه شعاعش افتاد اين مى‏شود طلوع فجر. اين تبّين و واضح بودن اين وضوح معنايش اين نيست كه وضوح فعلى باشد. معنايش اين است كه اگر كسى مانعى نبوده باشد ابر نبوده باشد، شخصى نگاه كند، يا مثلا روشنى ماه نبوده باشد ديده مى‏شود. معنايش اين است كه آن شعاع آنجا باشد. پس على هذا چه جور تبيّن و چه جور اين رؤيت و صوم الرؤية، وقت الرؤيه اينها به ما انّه طريق در خطاب ذكر ميشود و در حكم واقعى موضوعش مأخوذ نيست يكى هم از اين موارد اين است الاّ ان ترى فى منقاره دماً. چون كه انسان كى مى‏فهمد كه در منقار او دم است؟ آن وقتى كه ببينيد. بله بدان جهت حين شرب ببيند كه در منقارش دم است. اين حكم، حكم واقعى است و استثنا شده است از او مگر اين كه در منقارش دم را ببينيد. پس در صورتى كه دم را ديديد ايّ دم کان، بلا فرق بين دم و دمٍ آخر. يعنى سؤر طاهر، الاّ ان يكون حين شربه الماء فى منقاره دماً. دم هم كه فرموده است چون كه غالبى است. اينجور حيوان نجاست ديگرى ندارد منقارش. منقار اين باز و صقر و عقاب غالبا نجس به نجاست دم مى‏شود. بدان جهت حصر فرموده است، حصرش، حصر اضافى است. يعنى بالاضافة للخارج است. يعنى خارجا اينجور مى‏شود. اين روايت مباركه دلالت مى‏كند كه كل دم نجس است دلالت اين روايت مباركه تمام است و اشكال در اين كه اين حكم ظاهرى است، چه به تقريبى كه ما گفتيم، چه به تقريبى كه سيد حكيم قدس الله سره فرموده است يعنى وجهش را نفرموده است فقط فرموده است اين حكم ظاهرى است. چه جور حكم ظاهرى است ما نفهميديم؟!

 حكم ظاهرى آن وقتى در خطاب معلوم مى‏شود، كه غايت حكم ظاهرى علم به حكم واقعى باشد. كل شى‏ء لک حلال حتى تعرف انه حرام كه علم به حرمت غايت علم به حليّت است. اين معلوم مى‏شود كه حليّت مجهوله در زمينه شك در طهارت و حرمت است. حكم، حكم ظاهرى ميشود. اينجا اصل غايت نيست. استثنا است و در استثنا هم موضوع است. حكم نيست. الاّان ترى فى منقاره دماً پس معلوم مى‏شود بر اين كه مطلق الدم منجس سؤر است و اگر مطلق الدم منجس سؤر شد خود مطلق الدم بايد نجس بشود. چون كه شى‏ء طاهر كه نمى‏تواند منجس بوده باشد آب را. پس على هذا دلالت اين موثقه تمام است. باز به روايت ديگرى كه به اطلاق او هم مى‏شود تمسك كرد، اىّ دمى محكوم به نجاست است بلا فرق بين دم و دم آخر. منتهى آن دمى كه دم كثير بوده باشد قليل را نمى‏گيرد. كما اين كه اين روايت يك خصوصيتى داشت، كه مثل دم حيض و دم نفاس را نمى‏گرفت چون كه در منقار غير آن دمها نمى‏شود. فرض بفرماييد اين يك خصوصيتى داشت، آن هم يك خصوصيتى دارد كه دمى قليل است را مى‏گيرد. ولكن حتى دم متخلف به ذبيحه او را هم مى‏گيرد. آن هم باز صحيحه، صحيحه حريز است.

صحيحه حريز

اين صحيحه حريز در باب سوم از ابواب ماء المطلق روايت سومى[4] است:

شيخ نقل مى‏كند و«َ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ النُّعْمَانِ» كه مفيد است. «عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ الْوَلِيدِ» كه احمد ابن حسن ابن وليد هم كه گفتيم درست است. عَنْ أَبِيهِ از پدرش محمد ابن حسن وليد نقل می کند «عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ يَاسِينَ الضَّرِيرِ كه اين توثيق ندارد. عَنْ حَرِيزِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ» ولكن ياسن الضرير نقل مى‏كند از حريز كه گفتيم براى شيخ به كتب حريز و جميع روايات حريز كه يكى از آنها اين روايات است كه شيخ از حريز نقل مى‏كند سند طريق معتبرى دارد كه در فهرست ذكر كرده است. سند دو قولى است به قول ما. «عَنْ حَرِيزِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع ، أَنَّهُ سُئِلَ عَنِ الْمَاءِ النَّقِيعِ تَبُولُ فِيهِ الدَّوَابُّ- فَقَالَ إِنْ تَغَيَّرَ الْمَاءُ فَلَا تَتَوَضَّأْ مِنْهُ- وَ إِنْ لَمْ تُغَيِّرْهُ أَبْوَالُهَا فَتَوَضَّأْ مِنْهُ- وَ كَذَلِكَ الدَّمُ إِذَا سَالَ فِي الْمَاءِ وَ أَشْبَاهُهُ». دم هم همين جور است. اگر دم سيلان در ماء كرد، منتهى دم، دم كثير مى‏شود. و آب را تغيير داد نمى‏شود از او وضو گرفت، نمى‏شود خورد. تغيير نكند آب پاك است. ديگر معلوم مي شود اين خصوصيت آب است كه تغيّر پيدا كند نجس مى‏شود، پيدا نكند نجس نمى‏شود. ولكن خصوصيتى در ناحيه منجس نيست كه دم منجس هست و خودش هم نجس است. منتهى آب را اگر تغيير ندهد، آب پاك باشد. اين هم يك روايت. در ما نحن فيه يك روايت ديگرى هم است آن هم باز صحيحه زراره است.

صحيحه زراره

 صحيحه زراره در باب 15 از ابواب المطلق، روايت روايت سومى ^[5]است.

«وَ [محمد بن الحسن] بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ يَحْيَى» كه سند شيخ به محمد ابن احمد ابن يحيى گفتيم كه تمام است. «عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ» اين ابى اسحاق كنيه ابراهيم ابن هاشم است. ابراهيم ابن هاشم «عَنْ نُوحِ بْنِ شُعَيْبٍ عَنْ بَشِيرٍ عَنْ حَرِيزٍ» اين بشير كه شايد بشير الدهان است يا غير او است، اين الى يومنا هذا معلوم نشده است. ولكن باز از حريز نقل مى‏كند شيخ، اين روايت را كه براى روايات حريز و كتب جميع روايات حريز و كتب وی طريقى دارد. آنجا دارد: «عَنْ زُرَارَةَ» معتبره زراره مى‏شود، مصححه زراره. هر چه بخواهيد تعبير كنيد. «قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع بِئْرٌ- قَطَرَتْ فِيهَا قَطْرَةُ دَمٍ أَوْ خَمْرٍ قَالَ الدَّمُ وَ الْخَمْرُ- وَ الْمَيِّتُ وَ لَحْمُ الْخِنْزِيرِ فِي ذَلِكَ كُلُّهُ وَاحِدٌ- يُنْزَحُ مِنْهُ عِشْرُونَ دَلْواً». اگر روايت تا اينجا بود دلالتى نداشت. چون كه اين نزه، نزه استحبابى است نزه استحبابى دلالت نمى‏كند كه اينها منجس هستند و خودشان نجس هستند. ولكن روايت يك ذيلى دارد. «فَإِنْ غَلَبَ الرِّيحُ نُزِحَتْ حَتَّى تَطِيبَ» اگر تغيير پيدا كرد ماء البئر نزح مى‏شود تا اين كه تغيّر زايل بشود. ولو محتمل است كه مراد از تطهير طهارت نبوده باشد. معنايش اين است كه طعمش برود، قابل خوردن بشود. آن طعمى كه پيدا كرده است برود. اين حمل كلام به اين خلاف ظاهر است. ولو محتمل است معنايش اين بوده باشد و اين تطهير دلالت بر طهارت نمى‏كند. و قياس به آن صحيحه ابن بضيع سابق نمى‏شود. كه «مَاءُ الْبِئْرِ وَاسِعٌ لَا يُفْسِدُهُ شَيْ‌ءٌ- إِلَّا أَنْ يَتَغَيَّرَ رِيحُهُ أَوْ طَعْمُهُ- فَيُنْزَحُ حَتَّى يَذْهَبَ الرِّيحُ- وَ يَطِيبَ طَعْمُهُ لِأَنَّ لَهُ مَادَّةً».^[6] آنجا تطهير به معنا اين بود كه پاك بشود. چون كه در اول ماء البئر واسع، يعنى حكما. لا يفسده شى، يعنى لا ينجسه فساد شرعى، همان نجاست است. اين كه استثنا مى‏كرد الاّ اذا تغيّر ريحه فاسد مى‏شود، فاسد كه شد فينزح يعنى او مطهر است. اين روايت ظهورش مثل او نيست. چون كه اينجا فاسد واسع ذكر نشده است. فقط تغيّر ذكر شده است. الاّ انّه، آب را بكش تا طعمش برود تا بشود بخورى، يعنى عرفا بشود بخورى، والاّ شرعا هم مى‏شد بخورى با تغيّر. اين خلاف ظاهر است. آنى كه ما دليل داشتيم نزح حمل بر استحباب مى‏شود او در صورت عدم تغيّر بود. و اما ظاهر امر به نزح در صورت تغير امرش امر لزومى است كه بايد نزح بشود. اين بايد نزح بشود قهرا بايد، بايد شرطى است ديگر. يعنى اگر بخواهى اين را استعمال در شيئى كه مشروط به طهارت است بكنيد بايد نزح كنيد كه مطهرش اين است كه طيب پيدا كند، تغيرش برود. اين روايت هم دلالت مى‏كند بر اين كه دم، خمر و غير ذلك همه اينها سواء است اگر اين را تغيير بدهند، آب بئر نجس مى‏شود. پس بايد خودشان منجس بشوند. چه تغيّر حاصل بشود در بئر يا حاصل نشود. منتهى اگر تغيّر حاصل نشود خصوصيت بئر است كه نجس نمى‏شود. اين روايت، چون كه احتمال دارد فينزح در ما نحن فيه مثل نزح در عدم تغيّر استحبابى بوده باشد اين روايت مثل روايات سابق نيست. دلالت آنها اظهر است ولكن در اين روايت مى‏شود خدشه كرد كه به قرينه سياق كه همان نزح عشرون دلوا است در همان اول فرموده است در صورت تغيّر فرموده است همه‏اش را بكش. اين هم استحبابى است فرض بفرماييد قرينه سياق. ممكن است همين جور يك خدشه‏اى بشود. ولكن روايتين سابقتين فيهما كفاية، دو تا روايت مطلقه داريم آنها بر ما كفايت مى‏كنند.

 كه آن روايت دومى كه همان صحيحه حريز بود كه مصححه حريز بود كه گفتيم آن «وَ كَذَلِكَ الدَّمُ إِذَا سَالَ فِي الْمَاءِ» آن دم استحاضه و حيض همه اينها را مى‏گيريد. آنها هم همين جور است كه مى‏بينى زنی كهنه‏اش را در آب انداخته ، آن هم به آب رنگ داده است. پس آن اطلاقش تمام است. پس ما توانسته‏ايم اطلاقى درست كنيم، حتى آن اطلاق، آن دمى را كه در جوف تخم مرغ است آن را مى‏گيرد كه ديروز سرّش را عرض كردم. اين حيوان، در بيابان است، ممكن است اين تخم‏هايى را كه در بيابان طيور مى‏گذارند به جهت اين كه آنها را خورده است و بعضى از آنها خونى بوده است به صورت علقه بود يا نه، اصلا خون داشت ابتداءً مثل بعضى تخم‏ها، آن تكه خون چسبيده به دماغش. ما هم ديده‏ايم. «الاّ ان تری فی منقاره دماً» اين را هم ميگيرد. يا حيوانى كه فرض كنيد چوپان ذبح كرده است. حيوان، حيوان مذبوح است، پاك است. فرض كنيد چوپان رفته تا يك كسى را صدا كند بيايد اين‏ها را ببرد اين [پرنده] آمده آنجا [از آن حيوان مذبوح] خورده آن منقارش هم دمى است، آن را هم مي گيرد. اينها يك چيزهاى متعارف است. على هذا الاساس، آن روايت و روايت دومى اطلاق دارد.

سه تفصيل در ما نحن فيه

 انّما الكلام در مقام واقع مى‏شود، در سه تفصيلى كه در مقام ذكر شده است.

تفصيل مرحوم شيخ طوسی

تفصيل اول از شيخ الطايفه‏اى[7] است كه شهيد ثانى در مسالك اين را به جماعتى از اصحاب نسبت داده‏اند. گفته‏اند، شيخ فرموده است، آن قطره دمى كه او را نمى‏شود انسان ببينيد لصغره، خيلى كوچك است نمى‏شود ديد. نمى‏شود بعد از اين كه او به جايى اصابت كرد آن قطره را انسان ديد. چون كه صغير است ولكن علم پيدا كرديم كه قطره خون بود ديگر. ولكن نمى‏شود او را ديد. درك كرد. چشم او را درك نمى‏كند لصغره، شيخ و جماعتى فرموده است كه پاك است، اگر به آب بيافتد آب را نجس نمى‏كند. سابقا اين مسئله را در آن بحث انفعال ماء قليل مفصل بحث كرديم. كه آنجا سيد فرموده بود كه اين اعيان نجسه صغيرشان و كبيرشان حتى به مقدار رأس ابره بوده باشد نجس است و منجس آب است در ماء قليل. آنجا بحث كرديم مفصل. اينجا هم چون كه در ما نحن فيه فرموده است من غير فريق بين قليل و كثيره، فى الجمله تمام جهات مسئله را منتهى به نحو الاجمال بحث مى‏كنيم. تفسيرش آنجا گفته شده است. اين تفسيرى كه شيخ فرموده است و نسبت به جماعتى داده است، دليل اين صحيحه على ابن جعفر است.

صحيحه علی بن جعفر

صحيحه على ابن جعفر در باب هشتم از ابواب ماء المطلق روايت اولى[8] است:

مُحَمَّدُ بْنُ يَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَى عَنِ الْعَمْرَكِيِّ‌ البوفكى كه از على ابن جعفر كثيرا نقل مى‏كند از اجلا است نقل مى‏كند «عَنْ عَلِيِّ بْنِ جَعْفَرٍ» از على ابن جعفر. «عَنْ أَخِيهِ مُوسَى بْنِ جَعْفَرٍ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ رَعَفَ» كسى خون دماغ شد. «فَامْتَخَطَ» بعد فرض بفرماييد عطسه‏اى زد يا غير عطسه‏اى كه نوعا در عطسه مى‏شود. مخطه‏اش در آمد. در اين صورت «فَصَارَ بَعْضُ ذَلِكَ الدَّمِ قَطْراً صِغَاراً » اين عطسه كه زده است بعض آن دمى كه در بينى بود آنها قطع صغار شده‏اند. «فَأَصَابَ إِنَاءَهُ». آن قطع صغار به انائش اصابت كرده است. «هَلْ يَصْلُحُ لَهُ الْوُضُوءُ مِنْهُ» ؟ مى‏تواند از اين اناء وضو بگيرد يا نه؟ «فَقَالَ إِنْ لَمْ يَكُنْ شَيْئاً يَسْتَبِينُ فِي الْمَاءِ فَلَا بَأْسَ- وَ إِنْ كَانَ شَيْئاً بَيِّناً فَلَا تَتَوَضَّأْ مِنْهُ» اگر اين قطره‏اى كه افتاده است درآب، در اناء پيدا نشود، ديده شود، يعنى موقعى كه مى‏افتد در اين صورت فلا بأس حتی اگر شى‏ء بيّنى بوده باشد، اين يك كلمه را هم داشته باشيد در ذيل اين يك ذيلى هم دارد كه باز على ابن جعفر مى‏گويد: وَ سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ رَعَفَ وَ هُوَ يَتَوَضَّأُ- فَتَقْطُرُ قَطْرَةٌ فِي إِنَائِهِ يك قطره از خون مبارك در آن كاسه افتاد. «هَلْ يَصْلُحُ الْوُضُوءُ مِنْهُ قَالَ لَا»، فرمود نه آن قطره چون كه ديده مى‏شود [و ضو درست نيست] و اما اگر به نحوى باشد كه اصغره لا يرى، آن عيبى ندارد. اينجا مرحوم حكيم اينجور فرموده است فرموده است اين روايت تخصيص در ادله نجاست دم نيست اين روايت. چرا؟ مى‏فرمايد بر اين كه تارة شى لصغره، از موضوع عرفا خارج مى‏شود. مثل اين كه فرض بفرماييد اينجا يك خاك نرم بود. يا خاك غير نرم. بچه اينجا كار بد كرده بود، نجس كارى كرده بود. خشك هم شده است. يك باد مفصلى آورد، باد مفصلى كه مى‏پيچد در سطح زمين خورد به اين، خوب اينها را پراكنده كرد. يعنى غبار بلند شد از اين. اين غبار همين جور است ديگر. غبار كجا مى‏رود؟ ربما مى‏رود در خانه همسايه كه آن سطل آب آنجا هست، غبار مى‏نشيند آنجا ديگر. سطل آب را كه در خانه‏ها مى‏گذارند بعد معلوم مى‏شود، غبار نشسته است. مى‏فرمايد بر اين كه فرض بفرماييد آن آب پاك است. چرا؟ براى اين كه اين غبار آن ترابى كه متنجس بود نيست عرفا. ولو به دقت عقلي ذرات همان تراب است. كه پراكنده شده است ولكن به نظر عرف از موضوع خارج مى‏شود. ايشان فرموده است بر اين كه اينجا هم وقتى كه اين شخص عطسه مى‏كند خصوصا آدم كلفتى هم بوده باشد، با زور يك عطسه‏اى بكند 10 متر مى‏پرد.

 از عنوان دم خارج مى‏شود. چه جورى كه آن غبار از عنوان تراب نجس خارج مى‏شود اين از او است. وقتى كه از موضوع دم خارج شد اشكالى ندارد.

خوب اين فرض را كه ايشان فرموده است اين درست نيست. براى اين كه در مسئله غبار غير از اين مسئله دم است. دارد بر اين كه بعض دم قطع صغار شده است. يعنى اصابت بر اناء كرد. اين كه از موضوع خارج شده است كه اين جور نيست. آن بواسطه آن فرض بفرماييد مثل تراب و غبار يك چيزى هم بگويم اين نه به جهت اين است كه موضوع كه آن تراب نجس است از او معدوم شده است. از او نيست. چون كه سيره متشرعه بر اين است كه از باد كه مى‏وزد با وجود اين كه بيوت مردم، ستوه مردم غالبا عذره خشكى داشتند، از اين گرد و خاكى كه مى‏آورد از غبار اجتناب نمى‏كردند. ولو آنجا هم بگويند بابا اينها همان خاكها است باد آورد در كاسه‏هاى ما ريخت. ولكن سيره بر اين است كه اجتناب نمى‏كنند و آن سيره ممضا است و شارع هم رد نكرده است. اين در مثل ما نحن فيه نمى‏آيد و ثانيا در ما نحن فيه هم اگر فرض انهدام موضوع بشود، در ما نحن فيه انهدام موضوع نيست، قطعه، قطعه صغار دم است. مرحوم شريعت اصفهانى ^[9]در توجيه حرف شيخ انصارى[10]، فرموده است بر اين كه چرا امام فرمود از اين آب وضو بگير؟ چون كه در روايت علم اجمالى پيدا كرد كه به اناء خورده است. اما مردد است بر اين كه در آب خورده است يا خارج الاناء خورده است. نمى‏داند كدام يكى است؟ از اين سؤال مى‏كند. چون كه به خارج الاناء خورده باشد اين اثر شرعى ندارد، چه اثر شرعى دارد؟ اگر به داخل الاناء خورده باشد آب را نجس كرده است. به خارج الاناء بوده باشد اثر شرعى ندارد. چون كه اگر دست هم بزنى به خارج الاناء دستت پاك است. چرا؟ چون كه ملاقى شبهه محصوره گفتيم پاك است. روى اين حساب چون كه اصابت به آب را نمى‏دانم، اصابت به خارج الاناء اثر شرعى ندارد در حال شك. در حال شك كه نمى‏دانيم به خارج الاناء خورده است، اگر خورده باشد اثر شرعى ندارد كه تردد بشود فعلا. بدان جهت اصل جارى مى شد در آبى كه داخل اناء است.

 شيخ الشريعه قدس الله نفسه الشريف [11]اين را اينجور توجيه كرده است. فرموده است بر اين كه اين بعضى قطره ها به اناء خورده است يعنى به خارج الاناء اين قطره است. اين جاى شك و احتمال نيست. يقينا بعضی به خارج الاناء خورده است. احتمال مى‏دهد كه به داخل الاناء كه در آن آب است به او هم خورده باشد. كه ايشان شيخ الشريعه قدس الله سره در مورد روايت را نسبت به آب از اطراف علم اجمالى خارج كرده است. بنا به تقرير شيخ اطراف علم اجمالى داخل الاناء و خارج الاناء بود. ايشان فرموده است نه اناء اصابت كرده است يقينا. و احتمال مى‏دهد كه به آب اصلا اصابت نكرده باشد. آن بعض القطر چون كه شبهه بدوى مى‏شود علم اجمالى نيست ديگر. علم تفصيلى و شك بدوى است. يقينا به غير الماء خورده است. احتمال هم مى‏دهد كه به آب هم خورده است يا نه؟ اصالت الطهارة جارى مى‏شود، توجه كرديد؟ كه اين را فرض بفرماييد اين احتمال را در تنقيح[12] هم مثل اين كه تقريب كرده‏اند كه احتمال خوبى است. ولكن اگر يادتان باشد آنجا گفتيم كه اين احتمال بد است، نمى‏گوييم اين احتمال را ما. چرا؟ براى اين كه در اين روايت اينجور دارد، سألته عن رجل فمتخت و صار... فاصاب اناء هل يصلح الوضوء منه، ضمير من به خود اناء برمى‏گردد نه به ما هو. كه همان از چينى است يا از جسم ديگرى است، ضمير منه به هر چه برمى‏گردد آن مراد از اناء هم اوست يعنى از اناء وضو بگيرد. يعنى آن آب اصابت كرده است. سؤال اين است چه از آن آب وضو بگيرد يا نه. ظاهر روايت اين است كه ضمير منه به اناء برمى‏گردد. هل يتوضأ من الاناء. خوب از اناء كه وضو گرفته مى‏شود از آبش گرفته مى‏شود. اين هم مى‏گويد كه اصاب اناء يعنى به آن اناء اصابت كرده است، ظاهرش اين است. ظاهر روايت اتحاد اناء و ضمير منه است.

 وقتى كه اينجور شد ما اينجور توجيه كرديم، نمى‏دانيم آن وقت پسنديديد يا نپسنديديد، پسنديديد الان هم مى‏پسنديد يا نه، الله يعلم كه ما گفتيم اين معنا متعين است. انسان كه عطسه مى‏كند، مخاط آن آب بينى را مى‏گويند. امتخط، يعنى مخاطش را اخراج كرد. انسان وقتى كه بينى‏اش خون آمده، عطسه مى‏كند از بينى‏اش مخاط در مى‏آيد همه‏اش خون نيست. اينى كه در اين روايت فرض شده است اين است كه آن انتخاطش به اناء اصابت كرده است. چون كه در بينى خون بود محتمل است اين مخاطى كه اصابت كرده است به اناء خون باشد كه اين اصابت به اناء كرده باشد. ممكن است نه آب كثافت ديگر باشد كه در داخل بينى از او خارج شده است او بوده باشد. يك چيزى به اين آب خورد. از اين آب وضو بگيرم يا نه؟ احتمال دارد بعضى قطع خون بوده باشد و احتمال دارد همان انتخاط بوده باشد كه غير خون دارد. كه ملاقات دم هم كه با مخاط شده است در داخل شده است. بدان جهت آنكه به بيرون خارج شده است نه خودش دم بود، نه حامل دم. هيچ كدام نبود. كسى بينى‏اش يك خرده خون بيايد سرما هم خورده باشد عطسه بكند، او مى‏فهمد، مطلب از چه قرار است. بدان جهت مى‏گويد، امام عليه‏السلام اين را مى‏فرمايد كه اگر در آب چيز بيّنى نباشد از خون، بيّن نبوده باشد، بيّن يعنى معلوم. معلوم نشود كه اين خون به آب خورده است از او وضو بگير عيبى ندارد. خصوصا به قرينه ذيلى كه قطره‏اى كه به آب افتاد كه فرمود از او نمى‏توانى وضو بگيرى. اين حاصل آن حرفهايى بود كه در مسئله ماء قليل گفتيم و گفتيم كه اين هيچ دلالتى ندارد كه دم قليل كه ديده نمى‏شود ولكن مى‏دانيم كه دم است، قطره‏اى دم بود.

 سؤال...؟ رجل رعف فامتخط. يعنى چه؟ يعنى اخرج المخاط.

سؤال...؟ قطرا صغاراً. يعنى مخاط كه خارج شده است دم هم خارج شده است. فاصاب الانتخاط. اين است، آن مخاطش به آب خورده است يقينا. منتهى نمى‏داند آن دم هم صغار دم بود يا حامل صغار دم بود يا فقط كثافت بينى پريده است آنجا الله يعلم مى‏گويد پاك است.

 على هذا الاساس اين روايتى كه هست، اگر اين معنا ظاهر نبوده باشد لااقل احتمال دارد كه معنای آن اين باشد، با اين احتمال كه اجمال مى‏آورد نمى‏شود از آن اطلاقات رفع يد كرد. فرضا از اين كه تعدى به ساير نجاسات بكنيم.

تفصيل مرحوم صدوق

يك تفصيل ديگرى در مسئله هست، اين تفصيل ديگر را نسبت داده‏اند به صدوق عليه الرحمه[13]. ايشان اختيار فرموده‏اند كه اگر خون به اندازه‏اى فرض كنيد نخود بوده باشد او نجس است. و اما اگر نخود كمتر باشد نه نجاستى ندارد. با آن جلالت اينجور فرموده‏اند. با وجود اين كه در صحيحه على ابن جعفر بود كه قطره‏اى كه از دماغ افتاد او نجس است. ايشان اينجور فرموده است. اين چرا اينجور فرموده؟ در فقه رضوى اين مطلب هست. كه گفتيم فقه رضوی معلوم نيست روايت باشد، شايد كتاب والد صدوق بوده باشد، بالاتر از شايد. چون كه صاحب حدائق در ما نحن فيه گفته است عبارت صدوق عين عبارت فقه رضوی است در مقام الاّ يك كلمه دون را ندارد. در آن فقه رضوی اين است كه به مقدار حمصه بوده باشد پاك است، منتهى صدوق دون الحمصه فرموده است. شايد اين هم احتياط ديده است كه اينجور گفته بشود. اگر دليلش آن روايت فقه رضوی است كه خوب التماس دعا، فقه رضوى كه روايت نيست. تا بگوييم كه معتبر هست يا نيست و محتمل است دليلش اين روايت مثنی ابن عبد السلام بوده باشد. اين روايت مثنی ابن عبدالسلام در باب 20 از ابواب النجاسات، روايت، روايت پنجمى است.

روايت مثنی بب عبد السلام

«وَ [محمد بن الحسن] بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ حُكَيْمٍ عَنِ ابْنِ الْمُغِيرَةِ عَنْ مُثَنَّى بْنِ عَبْدِ السَّلَامِ» هم سند شيخ به كتاب معاوية ابن حكيم ضعيف است هم معاوية ابن حكيم نقل مى‏كند عن ابن المغيره، ابن المغيره هم مثنی ابن عبدالسلام اينها درست است. مثنی ابن عبدالسلام ولو توثيق ندارد. ولكن ممدوح است. يك چند نفر هستند كه اينها را مدح كرده است. كه آن مدح كافى است در عمل به روايت. فقط سند شيخ به معاوية ابن حكيم تمام نيست. «عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: قُلْتُ لَهُ إِنِّي حَكَكْتُ‌ جِلْدِي»، من آن جلدم را خاراندم «فَخَرَجَ مِنْهُ دَمٌ» دم بيرون آمد. «فَقَالَ إِنِ اجْتَمَعَ قَدْرَ حِمَّصَةٍ فَاغْسِلْهُ وَ إِلَّا فَلَا». به اندازه نخود جمع بشود بشور او را، والاّ شستن نمى‏خواهد. خوب اين را مى‏دانيد اين روايت مربوط به نجاست نيست. چون كه در ثوب و بدن است. در بدن يك مقدار حمصه‏اى دم جمع شده است. خوب معفو در صلات است دمى كه كمتر از درهم بغلى بوده باشد معفو عنه است شستن نمى‏خواهد. اين كه فرمود اگر به مقدار حمصه شد بشور او را، اين هم اگر روايت سندش تمام بود حمل بر استحباب مى‏كرديم. چون كه اگر بيشتر از حمصه هم بشود تا مادامى كه بيشتر از درهم نشده است اقل من الدرهم است معفو عنه است. فكيف اين كه روايت سندش هم تمام نيست. اين هم تفصيل دوم.

تفصيل ابن جنيد(ره)

باقى مى‏ماند تفصيل سوم[14] كه از جناب ابن الجنيد مرحوم نقل شده است.

 ايشان ديگر مسئله را بالاتر گرفته است. ايشان فرموده است دم اگر كمتر از درهم بغلى شد، آن دم پاك است. بعد فرموده است اختصاص به دم هم ندارد. تمام اعيان نجسه، اگر كمتر از درهم بغلى شدند حتى خمر هم بوده باشد شستن نمى‏خواهد. پاك است. دو چيز را استثنا كرده است، خدا رحمتش كند. يكى دم الحيض را كه گفته است دم الحيض مستثنى است اگر كمتر از درهم هم باشد آن را بايد شست. يكى هم استثنا كرده است منى را. فرموده منى ولو قطره بوده باشد بايد او را شست. ايشان چه فرموده است؟ آن رواياتى كه فرموده است اگر كمتر از درهم بغلى شد دم، نه اين كه پاك است. عفو شده است. يعنى ازاله آن از ثوب لازم نيست. آن روايات را حمل به طهارت فرموده است. بعد هم كه ايشان هم كه عامل به قياس بود. از علماى ما كه به قياس عمل كرده است به ساير نجاسات هم فرموده است فرقى بين دم و غير دم نيست. آن ساير نجاسات هم همين جور است. آن هم بواسطه قياس. دم حيض و منى را استثنا كرده است. چونكه در منى، روايتش را خوانديم. تشديد شده است. ذكر المنى و شدد. و جعله اشد من البول. ديده است كه اگر منى هم مثل دم و بول بشود اشد نمى‏شود. مقتضاى اشديت اين است كه آنجا آن حكم جارى نشود. در دم الحيض هم يك روايتى به آن مضمون هست. كه دم الحيض امرش تشديد شده است بدان جهت اين دو تا استثنا فرموده است. خوب اين را مى‏دانيد كه آن روايات مختص به دم است خودش هم عفو الصلاة است مربوط به نجاست نيست و قياس هم كه در مذهب ما نمى‏شود. تعددى در عفو به ساير اعيان نجسه نمى‏شود. آن هم كه ذكر المنى و شدد معنايش را گفته‏ايم. شدده بوده باشد يا نباشد منى ملحق به دم نمى‏شود اما دم الحيض فنذكر الكلام انشاء الله. او داستانى دارد كه صاحب العروه وقتى كه متعرض شد ما هم انشاء الله متعرض مى‏شويم. هذا تمام الكلام در اين مقام.