درس یکصد و نود ام

نجاسات

مسالة 2: « لا إشكال في نجاسة الغلاة والخوارج والنواصب ‌وأما المجسمة والمجبرة والقائلين بوحدة الوجود من الصوفية إذا التزموا بأحكام الإسلام فالأقوى عدم نجاستهم إلّا مع العلم بالتزامهم بلوازم مذاهبهم من المفاسد »^[1].

طهارت قائلان به وحدت وجود در صورت التزام به احکام اسلامی

در عروه در ذيل اين مساله فرمود و امّا القائلون به وحدة الوجود من الصّوفية اينها حكم به نجاستشان نمى‏شود در صورتى كه ملتزم بشوند به احكام الاسلام. اين عبارتى كه ايشان دارد، اين به وهم مى‏دهد كه قول به وحدة الوجود، بنفسه موجب كفر نيست. بلكه اگر اين قائل ملتزم نشد به احكام الاسلام، آن وقت حكم به نجاست مى‏شود. اين مراد از وحدة الوجود كه بعض الصّوفية مى‏گويند چه بوده باشد؟

ديدگاه مرحوم سبزواری نسبت به وحدت وجود

مرحوم حاجى يك تعليقه‏اى دارد به اسفار [2]در بحث وحدة الوجود و كثرته، كلام ايشان را اگر نقل كنيم كه معلوم مى‏شود كه قائل چه مى‏گويد. ايشان دارد بر اينكه قائل بالتّوحيد تكلّم مى‏كند به كلمة التّوحيد لفظاً و اعتقاد پيدا مى‏كند به او اجمالاً. لفظاً تكلّم به كلمه توحيد مى‏كند. اجمالاً هم به او اعتقاد دارد. فرموده است، اينهايى كه اينجور هستند، اكثر العامی هستند. يعنى عموم النّاس اكثرشان اينجور هستند. فقط كلمه توحيد را لفظاً مى‏گويند. اجمالاً هم اعتقاد دارند. اين يك قسم است. يعنى عوام النّاس. بعد مى‏فرمايد يا اينكه قائل بالتّوحيد ملتزم مى‏شود كه وجود و موجود هر دو حقيقتاً يكى هستند. هم وجود واحد است و هم موجود وحدت دارد. وحدت الوجود و الموجود. لابد مراد هم وحدت، وحدت شخصيه مى‏شود. كه هم وجود و موجود شى‏ء واحدى هستند فقط كانّ اختلاف هم باشد ما بين الوجود و الموجود، بالاعتبار است. وجود يكى است، موجود هم يكى است. يعنى همان وجود است. يا قائل مى‏شود به اين معنا. ايشان در اين جا فرموده است كه بعض الصّوفية ملتزم به اين معنا شده‏اند. كه خود مرحوم ملاّ صدرا از اينها به جهله صوفيه تعبير مى‏كند و بعضى‏ها هم اين كلام را چون كه كلامى است كه خواهيم گفت نمى‏شود اصلاً تعقّلش كرد، توجيه كرده‏اند. گفته‏اند خلاف ظاهر مراد است. يا هم قائل بالتّوحيد اين را مى‏گويد. ملتزمى كه معتقد مى‏شود به وحدت وجود و موجود و امّا مى‏گويد وجود واحد است و لكن موجود متعدد است. كثرت دارد. اين را هم به اضواق المتألّهين نسبت داده است كه اينها اينجور مى‏گويند. بعد فرموده است يا ملتزم مى‏شود كه طايفه رابعه مى‏شود. ملتزم مى‏شود كه وجود متعدد است. موجود متعدد است. و لكن در عين كثرتهما واحد هستند و وجود و موجود، در عين كثرتهما واحد هستند. اين را هم مى‏گويند كه مذهب خود مصنّف است. ملاّ صدرا است و آن عرفاى شامخين. اين كلام ايشان است.

بررسی کلام مرحوم سبزواری

 مايكى يكى حساب بكنيم. خوب مى‏گوييم شما كه مى‏گوييد القائل بالتّوحيد، يا تكلّم مى‏كند به كلمة التّوحيد مراد از كلمه توحيد چيست؟ اگر مراد از كلمه توحيد لا اله الاّ الله است كه اين را كلمه توحيد مى‏گوييم. اين به وحدت وجود و كثرت وجود ربطى ندارد. كلمه توحيد مال وحدت اله و تعدد اله است. ربطى به وحدت الوجود و كثرت الوجود ندارد. آن كسى كه تكلّم مى‏كند به كلمه توحيد، كه لا اله الاّ الله است، مى‏گويد آن معبود بالحق كه خالق كلّ شى‏ء است، همتايى ندارد. معبودى كه خالق بوده باشد كه عرض كرديم در خود اله خوابيده است خلق كه خالقيت. آن خالق معبود بيشتر از يكى نيست. آنى كه متكلّم به كلمه توحيد است، اين را مى‏گويد و اين را هم اراده مى‏كند. اين ربطى به وحدت الوجود و كثرت الوجود ندارد. اين قائل به توحيد كه مى‏گويد اله واحد است و همتايى ندارد، از اين بپرسى در خارج وجوداتى كه خالق بى همتا خلق كرده است، چقدر است؟ مى‏گويد الى ما شاء الله. وجودات حقيقيه، واقعيه، عينيه‏ چقدر است؟ مى‏گويد، الى ما شاء الله. اين مربوط به كلمه توحيد نيست. كلمه توحيد راجع به وحدت اله است. كلام در وحدت الوجود و كثرت الوجود است. وحدت الوجود و كثرت الموجود است. ربطى به مساله كلمه توحيد ندارد. اگر مراد از آن كلمه توحيد اين كلمه توحيد عند الصّوفية يا من ليس الاّ هو اگر اين بوده باشد اين كلمه توحيد نيست. اين شقّ اوّل ايشان.

 و امّا شقّ ثانى كه ذكر كرده‏اند كه ملتزم بشود كه وجود يكى است و موجود هم يكى است، حقيقتاً كلام در مفهوم وجود نيست. آن حقيقت الوجودى كه هست، يكى است. يعنى وحدت شخصيه دارد. و همان هم موجود است. چيز ديگر نيست. اگر كسى اين را قائل بشود، اين كفر است. اين معنايش اين است كه منكر شده است بر اينكه خالقى هست. مخلوقى هست. منكرى هست. منكر شده است كه نبيی است. رسول اكرمى هست. ابو جهلى هست. پيغمبرى هست از ناحيه خدا. او مى‏گويد غير از يك شخص در خارج كس ديگرى نيست. اگر حقيقتاً اين را مى‏گويد كه يك وجود شخص بيشتر نيست، بقيه همه‏اش اعتبارات است و هيچ چيز نيست، آن خودش كفر است. اين اذا التزموا باحكامه شايد نظر ايشان اين است كه خود ملتزم شدن، كه خالقى هست «انت الخالق و انأ المخلوق انت الرّب و انأ المربوب، انت الرّازق و انأ المرزوق» اين كانّ آن كلمه توحيد كه خلقى هست و مخلوقاتى هست. عبادى هست كه آنها بايد عبادت بكنند. آن خالق بى همتايى كه معبود است او غير از الله نيست. اصل اگر اين معنا از وحدت الوجود را شخصى ملتزم شد، اين معنايش اين است كه كلمه توحيد را منكر شده است. مفاد خود كلمه توحيد. كلمه توحيدى كه ما مى‏گوييم. يا من ليس فى الدّار اله الله را نمى‏گوييم. آنى كه مى‏گوييم مفاد كلمه لا اله الاّ الله است كه عامّة النّاس امر شده بودند كه به او اعتراف بكنند، اين معترف به او نيست. بدان جهت اين كفر و زندقه است. اين التزام احكام اسلام نمى‏خواهد. خود يكى از احكام اسلام كه يكى همان مقوّم اسلام و اعتراف به كلمه توحيد است به مفاد لا اله الاّ الله كه اين شخص ندارد او را.

 وامّا آن دو قسم ديگر كه يك قسم ديگر اين است كه وجود واحد است. قهراً هم مراد شخص بايد بشود ديگر. وحدت شخصيه. بر اينكه وجود يك وحدت شخصيه‏اى دارد. هيچ تعدد و كثرتى نيست. كثرت در ناحيه موجودات است. موجود قابل كثرت است. اين در محل خودش ثابت شده است. كه اين قول بناءً على مسلك اصالة الماهية صحيح است. اگر كسى ملتزم بشود بر اينكه وجود در آن وجود حقيقى يكى است، كه هيچ ماهيتى ندارد. كه ذات الله جّل و على است. و ما بقى هر چه هستند در خارج ماهيات هستند. اضافه به آن وجود دارند كه آن نحو از اضافه‏اى كه در بحث است و در جايش بايد بحث بشود و تعقّل هم بايد بشود. اين قول گفتنى بر اصالة الماهية است. اگر اصالة الماهية كثير شد، ملتزم به اين وحدت الوجود بشود، عيبى ندارد. منافات با اسلام ندارد. اينجور قائل شدند به وحدت الوجود. و كذلك آن اخيرى كه خود ملاّ صدرا دارد. كه وجود و موجود در عين كثرتهما وحدت دارد. اين ملتزم شده است به كثرت. ملتزم شده است در اين كثرت. كثرت خارجى. در عين كثرت خارجى در اينها وحدتى هست و واحد هستند. منتهى اين احتياج به تعقّل دارد. اين چه جور مى‏شود كه كثرت با وحدت جمع بشود؟ عرض مى‏كنم حاجى در ذيلش تقريبى كرده است در تقريب اين فرموده است كه آينه‏هايى بشود انسانى، انسان واحد مثل جناب شما در مقابل آن آينه‏ها بنشينيد. خوب، در هر آينه يك صورت ديده مى‏شود ديگر. صور كثير هستند. مثلاً ده آينه است كه ده صورت ديده مى‏شود. خود ملاّ صدرا هم دارد. منتهى به نحو ديگرى ايشان تقريب كرده است. ايشان مى‏فرمايد بر اينكه نگاه بكنى در ما نحن فيه هر كدام را كه در اين آينه است از صورت حساب بكنى، وجودى است. هستى است. صورت هست در آينه. ولكن حقيقتش را بخواهى يك چيز بيشتر نيست. حقيقت را بخواهى در بيابى يك چيز بيشتر نيست. اگر نظر ايشان از اين فرمايش تقريب است، اين عيبى ندارد. ولكن مقرّب نيست. ما وجود حقيقى فرض مى‏كنيم‏ در ناحيه خلق، مخلوق و خالق و به اين ملتزم هستيم. وجود، وجود خارجى است. منتهى ممكن است احتياج دارد به فاعل بنابر قول ما معطى وجود و بنابر قول آن فلاسفه احتياج به علّت دارد و اضافه اشراقى دارد، اين يك مطلب ديگرى است. ولكن وجود، وجود حقيقى است. چه جورى در خارج نار موجود است، حرارتش هم همين جور در خارج موجود است. منتهى قيام حرارت بالنّار است. آنها به اين ملتزم مى‏شوند. ما هم ملتزم مى‏شويم كه در خارج مخلوقى هست و خالقى هست كه آن مخلوق به فعل خدا است. مساله علّيت و معلوليت نيست. فعل و فاعل است. ما به وجود اين جورى قائل هستيم. اگر نظر ايشان از اين تقريب باشد، خوب عيبى ندارد. ولكن اين مقرّب نيست. آن ما نحن فيه را تصريح نمى‏كند. و اگر نظرشان تشبيه بوده باشد كه التماس دعا بايد كرد. اين تشبيه است. آن تشبيهى كه نهى شده است، عين او است. اگر نظر ايشان تشبيه بوده باشد كه كانّ ذات بارى هم همين جور است حقيقتاً. اينها كه در خارج هست، همه‏اش صور ايشان هستند. صور ذات البارى هستند. لمعات او هستند. يك چيزهايى. اين عين تشبيه است. و كيف ما كان اينجور ملتزم شدند به وحدت الوجود. ايشان مى‏فرمايد يا آنى كه قائلين به اصالة الماهية مى‏توانند بگويند موجب كفر نيست. بله اگر كسى كه قائل به اينها است ملتزم به احكام اسلام نشد. اصولاً و فروعاً. مثلاً گفت كه نبى احتياج نيست. ما به وجود حقيقى لمعات او هستيم. متّصل به آن جا مى‏شويم. احتياجى به او نيست. او براى ما نبى نيست. براى اشخاص ديگر نبى است. اگر اين را بگويد يا فروع را منكر بشود آنهايى كه از ضروريات دين است، مع الالتفات بر اينكه اين ضرورى عند المسلمين است. او را منكر بشود و ملتزم نشود، او را كه معلوم است حكمش چه مى‏شود.

 اينها همه‏اش نسبت به غلاة و نواصب و خوارج و هكذا نسبت به مجسّمه و مجبّره و آنهايى كه قائل به وحدت وجود هستند من الصّوفيه.

طهارت سائر فرق شيعه

 مسألة 3: « غير الاثني عشرية من فرق الشيعة إذا لم يكونوا ناصبين ومعادين لسائر الأئمة ولا سابين لهم طاهرون‌ ، وأما مع النصب أو السب للأئمة الذين لا يعتقدون بإمامتهم فهم مثل سائر النواصب ».^[3]

بعد در عروه در ذيل عبارت دارد كه، و امّا غير الاثنى اشعرى من فرق الشّيعة ظاهر عبارتش اين است كه ايشان متعرّض آنهايى مى‏شود كه شيعه اثنى اشعرى نيستند. ساير فرق شيعه هستند. شش امامى هستند يا فرض بفرماييد اسماعيلى هستند كه خودشان را مى‏گويند مثلاً شيعه و امثال ذلك نسبت به آنها مى‏دهند. اگر اينجور بوده باشد كه فرض بفرماييد، يا واقفيه هستند اينها و امثال ذلك كه غير اثنى اشعرى من الفرق شّيعه است. اينها بوده باشد، اينها ايشان مى‏فرمايد محكوم هستند به طهارت در صورتى كه با ساير ائمّه‏اى كه ملتزم به امامت آنها نيستند، با آنها اظهار عداوت نكنند. يا با ساير ائمّه اظهار عداوت نكنند. و الاّ ناصبى مى‏شوند ديگر. و النّاصب لنا اهل البيت و لو به يكى از اينها ناصب باشد و ساب نبوده باشد احدهم را. نعوذ باالله يك وقت اين است كه امام رضا سلام الله عليه واقفى است ولكن جسارت مى‏كند. سب مى‏كند. ايشان مى‏فرمايد و امّا مع النّصب و السّب، حكم به نجاستشان مى‏شود. ساير فرق شيعه اگر اظهار عداوت بكند، نصب خودش معناى اظهار عداوت است نه عداوت واقعى است. اظهار در معنايش خوابيده است. اظهار عداوت بكند يا سب بكند، سب هم همين جور است. امر انشائى و اظهارى است. سب بكند، در اين صورت محكوم به نجاست مى‏شود. عرض كرديم نسبت به آنهايى كه ناصبى هستند گفتيم اينها را و امّا السّب آن روز اشاره كرديم. ما الى يومنا هذا دليلى پيدا نكرديم كه سب اگر منشأش عداوت بوده باشد كه خود سب اظهار عداوت است، مثل آنهايى كه سب مى‏كردند مولانا ابى طالب ع را در منبر، اظهار عداوت مى‏كردند بله او ناصبى است. محكوم است به كفر. به آن ادلّه‏اى كه سابقاً گفتيم.

 و امّا اگر اينجور نيست، اين كه سب مى‏كند به جهت عداوت نيست. داعى امر آخرى است. عصبانى شده است و اظهار عداوت نيست و امثال ذلك است نه آن عصبانيتى كه قصد را از بين ببرد. او را نمى‏گويم. عصبانى است و يك جورى شده است. اينجور اگر بوده باشد نه اين دليلى به كفر ندارد كه اين نجس مى‏شود و كافر مى‏شود. دليل نيست. اسلام را عرض كرديم و الان هم بيان مى‏كنيم. اسلام او است. اعتراف به شهادتين است. و نسب هم بايد ناصبى نباشد شخص. اين هم ثابت شد و مفروض اين است كه اين اظهار عداوت نكرده است. سب به داعى ديگر است. بله سبّ احد الائمّة و احد اهل بيت سلام الله عليهم اجمعين صدّيقه طاهره سلام الله عليه را كسى سب بكند دمش هدر است. اين كلّ من سمع منه او را مى‏كشد. رواياتش را ديگر من نياوردم. رواياتش در باب حدود است. حدّ السب كه اگر ائمّه سلام الله عليهم يا اهل بيت را سب كرد، دمش هدر مى‏شود. اين اجراى حد است. چه جورى كه كسى مرتكب كبائر بشود مكررّاً دفعه ثالث كشته مى‏شود ولكن مسلمان است مرتكب كبائر است حدّاً كشته مى‏شود مسلمان است. چه جور او مسلمان است و حدّاً كشته مى‏شود، اين هم همين جور است. حدّاً كشته مى‏شود. ولكن بر اينكه حدّى است كه احتياج به استيذان حاكم شرعى يا ثبوت عند حاكم شرعى ندارد. چون كه حدود دو قسم است: يك قسم اين است كه مادامى كه نزد حاكم شرع ثابت نشود، و اذن من الحاكم شرع نباشد، آن حد را نمى‏شود جارى كرد. و لكن اين حدّ الارتداد و حدّ السّب از حدودى است كه شارع اذن داده است كلّ من سمع ارتداد را از شخصى، كلّ من سمع سب را از شخصى مى‏تواند او را بكشد حدّاً. او را ملتزم مى‏شويم. و امّا اطلاقاً كه سب در مقابل نصب موجب كفر بشود كه ظاهر عبارت عروه اين است، اين را ما دليل پيدا نكرديم. شما بگرديد هم پيدا نمى‏كنيد. امّا بگرديد. هذا تمام الكلام در مقام.

 در مقام مطلبى را مى‏خواهم عرض كنم و آن مطلب اين است كه ظاهر اين است كه مرحوم صاحب العروه به غير از ناصبين كه ساير عامه است، به اينها متعرّض نشده است الاّ به عنوان مجسّمه و مجبّره. چون كه اينها مسلك عامّه هستند.

طهارت سائر عامه

 وامّا اينها كه منكر ولايت شرعيه هستند كه شيعه به او ملتزم است و معترف است كه نبى صلّ الله عليه و اله، آن وقتى كه خودشان داشت، ايشان سه تا مقام داشت. يك مقام، مقام نبوّت است. مراد از نبوّت همان رسالت است. ولو نبى با رسول فرق دارد الاّ انّه ما در مقام بيان فرق ما بين النّبى و رسول نيستيم. مراد ما اين است كه نبوّت و رسالت نبى بود، يعنى رسالت داشت. نبوّت داشت. هر دو تا را داشت. نبى اكرم صلّ الله عليه و اله يك منصب نبوّت و رسالتى داشت كه به او وحى مى‏شد من قبل خداوند سبحانه وحى مى‏شد، وحى مى‏آمد، احكام مى‏آمد. از ناحيه خداوند متعّال و بعض احكام را ولايت تشريعی داشت خودش جعل مى‏فرمود. چون كه خداوند اعطاى ولايت مى‏كرد. اين منصب يك منصبى است در رسول اكرم (ص).

 يك منصب ديگرى هم داشت كه آن منصب، منصب زعامة النّاس بود. بر مردم زعامة داشت. ضعامة دنيوى داشت. زعيم المسلمين و سلطان المسلمين بود. رئيس مسلمين بود و سلطان هم نگوييم كه بدمان بيايد از آن لفظ. زعيم المسلمين و رئيس المسلمين بود. زمام امور مسلمين و اجتماعشان به يد او بود. اين ولايت را داشت. يكى هم اينكه براى مردم مبلّغ حرام و حلال بود. واجب و حرام اينها را بيان مى‏كرد به مردم. وحى مى‏آمد اين يكى مقام. زعامت داشت و به مردم وظايف شرعيه‏اش را، وظايف الله را بيان مى‏كرد، كه بايد چه كار بكنند. چه وظايفى كه بينهم و بين ربّهم چه وظايفى كه فى اجتماعهم و فيما بينهم بايد چه كار كنند. اينها مناصبى بود كه نبى اكرم (ص) داشت. عقيده ما شيعه، اين است كه غير از آن منصب نبوّت و رسالت اين دو منصب ديگر بعد از خودش واگذار كرده است به ائمه اثنى عشر كه اوّلهم علی (ع) داماد جليل القدرش بود كه به او واگذار كرده است و بعد از او هم به آن نحوى كه بيان شده است تا برسد به آن امامى كه آنهايى كه اهلش هستند منتظر قدوم و حضور ايشان هستند. اينها دو تای اين منصب را داشتند. اين دو تا منصب غير از مساله محبّت است كه آن محبّت ربطى به اين مساله ولايت ندارد. بله كسى كه ولايت دارد قهراً محب اينها هم مى‏شود. ولكن التزام به اين ولايت غير از مساله محبّت است. اين محبّت را اكثر عامّه دارند. چه جور نداشته باشند؟ و حال اينكه اين صريح قرآن است و اجر رسالت است. اين تودد و تحبب بالاهل البيت اين را اكثر عامّه دارند غير از آن ناصبى‏هايى كه گفتيم محكوم به كفر هستند، آنها دارند. خوب احترام‏ مى‏كنند، به زيارتشان مى‏روند، آقا مى‏دانند اينها را. امّا ملتزم به ولايت نيستند كه زعامت مسلمين به يد اينها سپرده شده است. به رسالة من النّبى صلّ الله عليه و اله. يا مبيّن حلال شريعت و حرام شريعت اينها هستند. دون غير اينها. آنها به اين معنا ملتزم نيستند. اگر يك كسى پيدا بشود كه اين را هم مبلّغ شريعت حساب كند اينها را احد المبلّغين حساب مى‏كند. مى‏گويد اين هم يكى از علماء است در مقابل ديگرى‏ها كه ديگر احتياج به ذكر اسمش نيست يكى خيلى خوب بشود، آدم خيلى معرفت دارى بشود، او ملتزم است كه يكى از علماء است. اين هم يك عالمى است. يك رأيى دارد. امّا آن ولايتى كه ما ملتزم هستيم كه علم اينها به شريعت مستودع من عند الله است تمام احكام شريعت پيش اينها است، اينها ولايت دارند از نبى اكرم كه به مردم ابلاغ كنند و مردم به غير اينها رجوع نكنند و هر كسى بيان بكند حكم را بايد از اينها بيان بكند اختلاف و تنازع به اينها بايد رد بشود، و زعامت مسلمين بايد به يد اينها بشود، اينها هستند که مصداق اطيعوا الله و اطيعوا الرّسول و اولى الامر می باشند. اولى الامرى كه تعيين كرده است رسول اكرم (ص) اينها هستند، اينها را عامّه ملتزم نيستند و تودد را ملتزم هستند. كسى اگر بخواهد مثل صاحب الحدائق ملتزم بشود كه اين عامّه همه‏شان كافر هستند. صاحب الحدائق اينجور ملتزم شده‏اند. فرموده است همه اينها كافر هستند. همه اينها نجس هستند. خودش هم فرموده است كه سيّد مرتضى قدس الله نفسه الشّريف او هم ملتزم شده است و فرموده است كه مشهور قدما اصحاب ما ملتزم شده‏اند كه اينها كفره هستند. كسى اگر بخواهد ملتزم بشود اين حرف را مثل صاحب الحدائق، بايد دليلى اقامه كند كه يا اينها مثل تعبّد شده است به كفر اينها مثل تعبّد به كفر ناصبى، آن جا هم گفتيم كه آن نصب بنفسه موجب كفر است. ولو آن شخص ملتفت نباشد كه محبّت به اينها در آيه شريفه ذكر شده است. ملتفت نباشد. چون كه اگر ملتفت باشد مع ذلک اظهار بكند او منكر ضرورى مى‏شود. يعنى منكر بشود آيه را و بگويد كه اين آيه درست نيست. منكر بشود، اين منكر نبى مى‏شود. نه، مى‏گويد كه اين آيه درست است ولكن من بغض دارم. مخالفت مى‏كنم. چه جورى كه آن نماز نمى‏خواند و مى‏گويد نماز حقّ من است و من نماز نمى‏خوانم، مى‏گويد اجر رسالت است با محبّت اينها ولكن من بغض دارم. مخالفت مى‏كند. ما بوديم و على القاعده اين موجب كفر نبود. چون كه منكر ضرورى نشده است. به ضرورى عمل نكرده است. به خلافش عمل كرده است. كفر نمى‏شود. رسالت را منكر نشده است. توحيد را منكر نشده است. و لكن شارع تعبّد كرد كه و النّاصب لنا اهل البيت انجس من الکلب خذ مال النّاس اينما و جدّته و ادفع الينا الخمس. حكم به كفر فرمود. بدان جهت ملتزم شديم كه نه بما هو نصبٌ، موجب كفر است. كسى اگر بخواهد بگويد كه تمام عامّه همين جور هستند. اينها محكوم به كفر هستند. بايد دليل اقامه كند ديگر. بدون دليل كه نمى‏شود. يا بگويد كه اينها منكر ضرورى هستند. و انكار ضرورى هم موجب كفر است. ولو انكار ضرورى منجر به انكار رسالت و وحدانيّت نبوده باشد. خود منكر ضرورى بما هو انكار ضرورى، موجب كفر است. اتّفاقاً هر دو تا را ادّعا كرده است. ايشان فرموده است كه اين مساله ولايت ائمّه ضرورى الدّين بود در آخر حيات النّبى (ص) كه مساله غدير اتّفاق افتاد. ابلاغ به مردم كرد اين ولايت متواتر شد. تا آن زمان اگر ضرورى من الدّين نبود. بدان جهت عايشه و آنهاى ديگر كه آن زمان قبلاً يك كارهايى مى‏كردند اين موجب كفر نمى‏شود آن زمان. ولكن بعد از اينكه مساله ولايت در غدير خم ابلاغ شد، اين متواتر و ضرورى من الدّين شد. و اين عامّه اين ضرورى من الدّين را منكر هستند. ضرورى من الدّين انكارش موجب كفر است. خوب اگر اين بوده باشد، اين صغراً و كبراً محلّ اشكال است.

 امّا كبرايش كه سابقاً گفتيم بر اينكه انكار ضرورى بما هو انكار ضرورى موجب كفر نيست. بايد برگردد به انكار رساله. اين كبرايش بود.

امّا صغرايش عبارت از اين بود كه براى تمام مردم در آخر عمر نبى (ص) بعد از غدير خم ضرورى من الدّين شد، يا بر آنهايى كه در آن سفر بودند و شنيدند و بر آنهايى كه بعد وسوسه كردند كه نه، اين نصب خلافت نبود. اين مساله وصيّت به تودّد بود، اين وسوسه در ذهن آنها جا پيدا نكند. اين براى تمام مردم كه ضرورى‏ نشد. ضرورى من الدّين نشد. قطعى نشد آن مساله در اواخر عمر بود؛ و الاّ اگر ضرورى بود كه اين قدر علماء شيعه زحمت نمى‏كشيدند. كه اين قدر تعب كشيده‏اند. اثبات كرده‏اند كه روشن كرده‏اند مردم را آنهايى كه قلبى دارند كه آن جور نخوابيده كه بيدار نمى‏شود، آن قلبها را بيدار كرده‏اند. اينجور است. اين ضرورى من الدّين بشود على الاطلاق مثل صلاة و ذكاة و امثال ذلك، نه اين صغرايش هم معلوم نيست.

 و امّا رواياتى كه دلالت كند كه نه، اينها محكوم به كفر هستند مثل ناصبى. فرق نمى‏كند. ما رواياتى داريم. اين را منكر نيستيم به صاحب حدائق. يك رواياتى داريم كه آن روايات ظاهرش عبارت از اين است كه اينها محكوم به كفر هستند. اين كلمه را هم نقل كنم كه خيانت در نقل نشود. صاحب حدائق يك طايفه را استثنا مى‏كند از اين مخالفين. آنها را حكم به كفر نمى‏كند. آنهايى كه انكار ندارند. مستضعف هستند و مى‏گويند ما نمى‏دانيم چه جور است. خدا خودش مى‏داند. معترف به ولايت نيستند، نافى‏اش هم نيستند. آن جور هم مى‏گويند. اينجور هم مى‏گويند. اينها مستضعفين هستند. نافى نيستند. جهود ندارند و انكار ندارند. فرموده است اينها كفر نيستند. اينها فقط ضاله اند. در روايات هم هست كه آن كسى كه منكر نشود حقّ ما و جهود نكند ضاله است.

 وامّا آن كسى كه جهود بكند حقّ ما را، حقّ ما همان دو تا ولايت هست.(قطع نوار) كافر است. روايات داريم در اين معنا. عيبى ندارد. رواياتش هم چندتايى هست. من دو تايش را نقل مى‏كنم.

روايت ابی سلمه

 يكى از اين روايات كافى ، ج1، صفحه 187، روايت 11است:

«عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ صَالِحِ بْنِ السِّنْدِيِّ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ بَشِيرٍ عَنْ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ سَمِعْتُهُ يَقُولُ نَحْنُ الَّذِينَ فَرَضَ اللَّهُ طَاعَتَنَا لَا يَسَعُ النَّاسَ إِلَّا مَعْرِفَتُنَا وَ لَا يُعْذَرُ النَّاسُ بِجَهَالَتِنَا مَنْ عَرَفَنَا كَانَ مُؤْمِناً» كسى كه عارف به ما بشود. «وَ مَنْ أَنْكَرَنَا كَانَ كَافِراً وَ مَنْ لَمْ يَعْرِفْنَا وَ لَمْ يُنْكِرْنَا كَانَ ضَالًّا حَتَّى يَرْجِعَ إِلَى الْهُدَى الَّذِي افْتَرَضَ اللَّهُ عَلَيْهِ مِنْ طَاعَتِنَا الْوَاجِبَةِ فَإِنْ يَمُتْ عَلَى ضَلَالَتِهِ يَفْعَلِ اللَّهُ بِهِ مَا يَشَاءُ». و من انكرنا يعنى انكار ولايت ما را بكند، كان كافرً. و من لم يعرفنا و لم ينكرنا كان ضالا.[4]

روايت محمد بن فضيل

 ديگرى هم اين محمد ابن فضيلى كه هست كه يونس از او نقل مى‏كند، و بعيد نيست معتبره باشد. روايت 12[5] است.

«عَلِيٌّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ يُونُسَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْفُضَيْلِ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ أَفْضَلِ مَا يَتَقَرَّبُ بِهِ الْعِبَادُ إِلَى اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ قَالَ أَفْضَلُ مَا يَتَقَرَّبُ بِهِ الْعِبَادُ إِلَى اللَّهِ‌ عَزَّ وَ جَلَّ طَاعَةُ اللَّهِ وَ طَاعَةُ رَسُولِهِ وَ طَاعَةُ أُولِي الْأَمْرِ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ ع حُبُّنَا إِيمَانٌ وَ بُغْضُنَا كُفْرٌ». كه اين هم كلمه بغض دارد. روايات ديگرى هم هست به اين مضمون كه بغض هم نباشد كسى كه جحود بكند كافر مى‏شود. يك مطلبى مى‏گويم كه اين اساس بحث ما است. اين روايات درست. ولكن اين روايات كه در اينها كفر است در غير ناصبى، در ساير فرق كه مجبّره، آنهايى كه جبرى هستند، تفويضى هستند، در آنها هم داشتيم كه مشركٌ كافرٌ و هكذا در عامّه كه دارد آنها كه انكار مى‏كنند از اينها حقّ ما را كافرٌ، اينها را بايد حمل كرد به آن كفرى كه در مقابل ايمان است. آن ايمان كه امر قبلى است كه مؤمن دارد، اينها منكر آن ايمان هستند. كافر هستند يعنى منكر آن ايمان هستند. نه كفر باالله است. آن كفر باالله كه در مقابل اسلام است. اسلامى است كه حقن الدّما مى‏آورد. حقن الاموال مى‏آورد. و امثال ذلك. چرا بايد به اين حمل بكنيم؟ به خود روايت جمعاً بين الرّوايات. چون كه در روايات اين معنا ذكر شده است كه اينها مسلمان هستند و احكام اسلام را كه آن كه مترتّب بر اسلام، يعنى آن اسلامى كه به او حقن الدّما مى‏شود، حقن الاموال مى‏شود، توارث مى‏شود، تناكح مى‏شود، كه انسان از كفر خارج مى‏شود، آن اسلام را دارد. آن كدام روايات است؟ آن رواياتى است كه در كافى در جلد دوّم رواياتى است معتبره كه نقل كرده است كه دو تا از آن روايات را نقل مى‏كنم خدمت شما.

موثقه سماعه

 يكى موثّقه سماعه است در جلد دوم، صفحه 25 ^[6]باب « انّ الايمان يشرك الاسلام و الاسلام لا يشارك الايمان است. درست به نكاتى كه در اين دو روايت مباركه است كه كار را بر ما حل كرده است توجّه بفرماييد:

«مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ جَمِيلِ بْنِ صَالِحٍ عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع أَخْبِرْنِي عَنِ الْإِسْلَامِ وَ الْإِيمَانِ أَ هُمَا مُخْتَلِفَانِ فَقَالَ: إِنَّ الْإِيمَانَ يُشَارِكُ الْإِسْلَامَ» هر جا ايمان بوده باشد اسلام هم هست. وَ الْإِسْلَامَ لَا يُشَارِكُ الْإِيمَانَ» اسلام شركت با ايمان ندارد. ممكن است مسلمان بشود و مؤمن نشود. از خود آيه هم استفاده مى‏شود. «فَقُلْتُ فَصِفْهُمَا لِي» وَ الْإِيمَانُ الْهُدَى وَ مَا يَثْبُتُ فِي الْقُلُوبِ مِنْ صِفَةِ الْإِسْلَامِ وَ مَا ظَهَرَ مِنَ الْعَمَلِ بِهِ وَ الْإِيمَانُ أَرْفَعُ مِنَ الْإِسْلَامِ بِدَرَجَةٍ إِنَّ الْإِيمَانَ يُشَارِكُ الْإِسْلَامَ فِي الظَّاهِرِ وَ الْإِسْلَامَ لَا يُشَارِكُ الْإِيمَانَ فِي الْبَاطِنِ وَ إِنِ اجْتَمَعَا فِي الْقَوْلِ وَ الصِّفَةِ» توصيف بفرما. «فَقَالَ- الْإِسْلَامُ شَهَادَةُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ التَّصْدِيقُ بِرَسُولِ اللَّهِ ص بِهِ حُقِنَتِ الدِّمَاءُ وَ عَلَيْهِ جَرَتِ الْمَنَاكِحُ وَ الْمَوَارِيثُ وَ عَلَى ظَاهِرِهِ جَمَاعَةُ النَّاسِ». امام (ع) مى‏فرمايد جماعة النّاس بر اين اسلام هستند كه حقن الدّما دارند. توارث دارند. اگر بنا بشود عامّه نجس بشوند و كافر بشوند، ديگر اين معنا چه دارد و على ظاهره جماعة النّاس؟ معنايش عبارت از اين است كه عامّه محكوم به اسلام هستند.

صحيحه حمران بن اعين

يكى هم از اين روايات صحيحه حمران ابن اعين است. روايت 5 است^[7] در صفحه 26. آن جا دارد:

«عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ » يك سند ديگر دارد. «وَ مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى». كلينى از محمد ابن يحيى نقل مى‏كند «عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ جَمِيعاً عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ عَلِيِّ بْنِ رِئَابٍ عَنْ حُمْرَانَ بْنِ أَعْيَنَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ ع» روايت من حيث السّند صحيحه است « قَالَ سَمِعْتُهُ يَقُولُ» از دو لب مبارك خارج شد كه «الْإِيمَانُ مَا اسْتَقَرَّ فِي الْقَلْبِ وَ أَفْضَى بِهِ إِلَى اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ صَدَّقَهُ الْعَمَلُ بِالطَّاعَةِ لِلَّهِ وَ التَّسْلِيمِ لِأَمْرِهِ وَ الْإِسْلَامُ مَا ظَهَرَ مِنْ قَوْلٍ أَوْ فِعْلٍ وَ هُوَ الَّذِي عَلَيْهِ جَمَاعَةُ النَّاسِ مِنَ الْفِرَقِ كُلِّهَا» حقيقت اسلام همان امر ظاهرى است. ما ظهر من قولٍ كه شهادتين بگويد او فعلى كه مى‏آيد نماز مى‏خواند. و هو الّذى عليه جماعة النّاس. اسلام اين است و نجاست مال آن كفرى است كه اين اسلام را ندارد. بدان جهت كفر در اين روايات را بايد حمل كرد به آن كفرى كه مقابل ايمان است. يعنى ايمان ندارند. آن ايمانى را كه خداوند خواسته است كه بايد عبادش داشته باشند، او را ندارند. منكر او هستند و مى‏گويند آن ايمان اينجور نيست كه شما مى‏گوييد. و حرف صحيح هم هست. بايد به آن معنا حمل بشود. تصبح النّتيجة بر اينكه غير از ناصبين و غير از ساير فرق محكوم به نجاست هستند. مگر اينكه اعتراف به وحدانيت يا اعتراف به رسالت از بين برود و از اين نجاست يك نكته‏اى هم بگويم يا نگويم؟ بله وقت گذشته است.