درس سیصد و چهل و هشتم

مطهرات

مسألة 4: « يجب في تطهير الثوب أو البدن بالماء القليل من بول غير الرضيع الغسل مرتين‌، وأما من بول الرضيع الغير المتغذّي بالطعام فيكفي صبّ الماء مرّة ، وإن كان المرتان أحوط ، وأما المتنجّس بسائر النجاسات عدا الولوغ فالأقوى كفاية الغسل مرّة بعد زوال العين فلا تكفي الغسلة المزيلة لها إلّا أن يصبّ الماء مستمرّاً‌ بعد زوالها والأحوط التعدشد في سائر النجاسات أيضاً ، بل كونهما غير الغسلة المزيلة ».^[1]

تنافی تنجس الماء عند الاستعمال و حصول طهارت فعليه

عرض كرديم كسى كه قائل است ما بين تنجس الماء عند الاستعمال و ما بين حصول طهارت فعليه بر مغسول تنافى است. در آن غسله‏اى كه مغسول به آن غسله پاك خواهد شد طهارت فعليه پيدا خواهد كرد در آن غسله بايد آب به استعمال متنجس نشود. در غسله‏اى كه معدّ هست تنجس الماء بالاستعمال مانعى ندارد. مثل آنى كه در موثقه عمار بود كه بحث خواهيم كرد در كيفيت غسل الاناء. انائى كه هست. امام عليه السلام در آن موثقه فرمود: سه مرتبه آب مى‏ريزند به اناء نجس و در هر مرتبه آب را تحريك مى‏كنند و خالى مى‏كنند و آب ديگرى را مى‏ريزند كه استفاده شد بر اين كه آب ديگرى ريخته بشود و آب اول خالى بشود اين ظاهرش اين است كه ماء اول متنجس شده است. حيث اين كه آبى كه متنجس نشود و با او نشود رفعه خبث كرد اين در شرع سابقه ندارد. يعنى يك موردى هم پيدا نشده است كه در آن مورد آب پاك بشود ولكن با آب پاك نشود رفع خبث كرد. اين در شرع سابقه ندارد. يك جا پيدا نشده است كه در موثقه عمار هم احتمال بدهيم امام كه فرمود: اين آبها را بريز آب ديگر به اناء بريز، اين آب فقط مطهريت ندارد. به واسطه استعمال ولكن نجس نشده است. اين انس ذهن در مواردى كه امام فرموده است آب را بريز خواهيم خواند. انس ذهن به اين است كه آن ارشاد است به تنجس الماء آب نجس شده است.

 در موثقه عمار هم اين ظهور هست كه در غسله اولى و ثانيه كه اناء را شستيم آب نجس شده است. غسله معدّه به استعمال نجس بشود آن عيبى ندارد. كلام در آن غسله‏اى است كه طهارت فعلى مى‏آورد براى شى‏ء. آن طهارت فعلى آن وقتى مى‏آورد به نظر العرف و به ارتكاز العرف كه آب خودش نجس نشود. بدان جهت در ما نحن فيه اگر ملتزم شديم ما بين تنجس الماء عند الاستعمال و حصول طهارت فعليه تنافى است، روى اين حساب گفتيم كه آن آب قليل در صورتى كه وارد بشود بر عين النجس در آن صورت يقينا نجس مى‏شود آب قليل. چون كه فرقى ندارد به حسب الارتكاز. ما بين اين كه عين نجس وارد ماء قليل بشود كه مورد روايات است كه آب نجس مى‏شود. يا آب وارد بر عين النجس بشود. به حسب الارتكاز فرقى نيست. خصوصا بر اين كه آب وارد بر متنجس شد در آن مسئله اناء امام عليه السلام حكم به نجاست ماء كرد. كه در دفعه اول و دوم گفتيم فكيف آن وقتى كه وارد مى‏شود به عين النجس آنوقت نجس نميشود. روى اين حساب كسى كه اين مسلك را قائل بشود بگويد ماء منفعل ميشود اگر به عين النجاست وارد بشود چونكه به متنجس وارد شد نجس ميشود. در غير غسله مطهره و كيف به عين النجس. وقتى كه آب نجس ميشود و در حصول طهارت بماء القليل هم شرط است كه آب عند الاستعمال منفعل نشود او بايد ملتزم بشود. در جايى كه متنجس حامل عين نجس است بعد از اينكه ازاله عين شد بايد اين شى‏ء يك دفعه ديگر شسته بشود. چونكه ازاله عين تا مادامى كه نشده است آن آبى كه مى‏ريزيد او نجس ميشود. او نمى‏تواند طهارت بياورد براى شى‏ء. بعد از ازاله عين بايد يك دفعه ديگر شسته بشود كه آب به عين نجس وارد نشود يا اگر دفعه ديگر شسته نميشود بعد از ازاله عين صب الماء را ادامه بدهد شخص. به نحوى كه آبهاى بعدى ديگر به عين نجس، آنى كه عين نجس است اصابت نمى‏كند. آبى بريزد كه آن آبهاى اولى كه به عين نجس خورده بود، آنها رد بشود. به غسله واحده‏اى كه مزيل عين است اكتفا شد، ولكن بعد از ازاله عين اين غسله بايد استمرار داشته باشد. اين را بايد شرط بداند كسى كه ملتزم است كه ماء القليل اگر نجس بشود بالاستعمال تنافى دارد با حصول طهارت فعليه كما ذكرنا. روى اين مسلك مرحوم صاحب العروه مشى كرده است. با وجود اينكه در مسئله ورود الماء على المتنجس آنجا احتياط كرد، گفت احتياطا آب وارد بشود و غساله را هم على الاطلاق نجس مى‏داند. معلوم مي شود كه ماء قليل را على الاطلاق نجس مى‏داند. مع ذلك در ما نحن فيه اعتبار مى‏كند كه غسله مطهره بعد از غسله مزيله بايد بشود يا غسله مزيله ادامه داشته باشد صب الماء به او كه بعد از ازاله عين آبى برسد به آن متنجس كه آن آب با عين نجس ملاقات نكرده تا شى‏ء طاهر بشود. روى اين مسلكى كه ما اختيار كرديم صحيح است، ولكن بايد ايشان احتياط مى‏كرد در مسئله. مى‏گفت: احوط اين است كه غسله مزيله للعين كافى نيست، چونكه ايشان منافات نمى‏بيند مابين تنجس الماء عند الاستعمال. سابقا هم تصريح كرد و ما بين حصول طهارة فعليه. بدان جهت جايش اين بود كه ايشان احتياط بكند در مسئله ولكن فتوى داده است.

 اينجا يك مطلبى مى‏خواهم بگويم و آن مطلب اين است كه گفتيم اين حرف در آن غسله‏اى است كه آن غسله طهارت فعليه مى‏آورد. و اما در آن غسله‏اى كه معدّ است آب اگر متنجس بشود خودش بالاستعمال، عند الاستعمال، عيبى ندارد. ايشان خدا رحمتش كند، روى اين مسلك است. كه ملتزم شده است در مثل ثوب و بدن كه دو دفعه شستن معتبر است، بايد تعدد داشته باشد، ايشان فرموده است: مسئله‏اش بعد مى‏آيد، اگر غسله اولى مزيل للعين بشود كافيست. لازم نيست بعد از غسله مزيله دو دفعه شسته بشود ثوب متنجس به بول. همان غسله‏اى كه مزيل اللعين است يعنى آب را كه ريختيم به عين نجس ملاقات كرده، ولكن عين نجس را برده است ديگر، آن آبى كه عين نجس را ملاقات كرده، آن آب عين را برده است، آب را هم قطع كرده‏ايم، يك غسله محقق شد. بعد از ازاله عين، ثوب يا بدن را كه متنجس به بول است، دفعه ديگر شستى پاك ميشود. ايشان ملتزم شده است چونكه غسله معده بخواهد نجس بشود عيبى ندارد آن اشكالى ندارد. روى اين حرف فتوى داده است. ولكن ما سابقا اينجور عرض كرديم. گفتيم ظاهر ادله كه مى‏گويد: اغسله مرتين، معنايش اين است آن غسلى كه مره‏اش كافيست در سائر متنجسات و به غسل مرتان به آن نجاسات پاك مي شود، او در بول بايد تكرار بشود دو دفعه. همان غسله تكرار بشود. روى اين ظهورى كه ما ادعا كرديم لازمه‏اش اين است در جايى كه ثوب را از بول تطهير مى‏كنيم بايد آن غسله اولى غسله‏اى باشد كه در ساير اعيان نجسه بود مطهر بود. يعنى عين را ببرد و بعد از عين را بردن صب الماء استمرار داشته باشد به حيث اينكه اگر اين نجاست بول نبود، دم بود، پاك مي شد اين ثوب. ولكن چونكه بول است شارع گفته است دو دفعه بايد، مكرر بشود اين غسل. آن هم مسلكنا بود. بدان جهت ايشان كه مى‏گويد: غسله مزيله در بول كافيست معلوم بشود كه آن حرف با اينجا منافات ندارد. اينجا غسله مزيله‏اى كه بخواهد بعد از او طهارت فعليه بيايد، آنجاست كه مى‏گويد: يا او را قطع كن يك غسله جديد بكن بعد از ازالة العين، يا همان غسله را مستمر بده تا آب برسد به چيزى كه عين نجس در او نيست. اينجا را مى‏گويد و در غسله معده اين را ملتزم نيست. بدان جهت در غسله معده كه بعد مى‏رسد ثوب و بدنى كه دو دفعه كافيست، غسله اولى اگر مزيل للعين بشود به حيث كه نه ادامه داديم صب را، نه هم كه عين را قبلا ازاله كرده بوديم، با همان غسله اولى ازاله كرديم، مى‏گويد كافيست يك دفعه ديگر بشورى. در بول كه مرتين كافيست. اين حرف ايشان در آنجاهايى است كه طبيعى الغسل معتبر است، مرتين معتبر نيست. مى‏گويد آن طبيعى الغسل بايد بعد از ازاله عين باشد. يا ازاله عين كه شد صب را استمرار بدهد تا اينكه آب برسد به متنجسى كه عين نجس را ندارد. اين هذا تمام الكلام فى المقام. بعد هم معلوم شد تمام آنى كه در مقام مى‏گويد احتياط مستحبى است. بعد از اينكه فتوى داد در ساير متنجسات كه غير بول است، متنجس به ساير نجاسات، غسل مرة كافيست، بعد كه مى‏گويد: الاحوط مرتان، يعنى احوط اين است در همان بولى كه دو دفعه شستن لازم بود، در ساير متنجسات هم دو دفعه شسته بشود. همان شستن بولى. چرا؟ براى اينكه ديروز گفتيم كه بول خصوصيتى ندارد، ثوب خصوصيتى ندارد، حكم نجاسات يكى هستند. بول را چونكه محل ابتلاء بود ذكر فرموده است اما. البته اين بخلاف ظاهر ادله است، بهمين جهت احتياطش احتياط مستحبى است. بله احتمال واقعى هست كه اينجور بشود، ولكن خلاف ظاهر ادله است. بدان جهت احتياطش مستحب ميشود. بلكه احتياط مستحب‏تر اين است كه دو دفعه كه انسان مى‏شورد بعد از ازالة العين دو دفعه انسان بشورد. يعنى آنى كه ما مى‏گوييم لازم است ايشان مى‏گويد احتياط مستحبى است. منتهى در ساير متنجسات. كه آنى كه غسله اولى بايد ازاله عين بشود و صب الماء ادامه داشته باشد، يا اينكه نه، ازاله عين كه شد دو دفعه ديگر بدون العين بشورد. اينهم احتياط مستحبى است. آنى كه ما در تنجس به بول گفتيم لازم است، ايشان در ساير متنجسات او را مى‏گويد. گذشتيم اين را.

 خوب از سائر متنجسات ايشان چه چيز را استثناء كرد كه يك دفعه كافيست؟ فقط ولوغ را استثناء كرد كه گفتيم اين سهو القلم است، مراد اوانى است، ولوغ خصوصيتى ندارد. چونكه در مسئله بعدى كه الان شروع مى‏كنيم ايشان مى‏فرمايد تمام الاوانى كه هست، آنها بايد متنجس شده‏اند به آب قليل بايد سه دفعه شسته بشود. سه دفعه به آب قليل شسته ميشود منتهى غير از اناء ولوغ الكلب. چونكه اناء ولوغ الكلب سه دفعه شستن با آب قليل كافى نيست. بلكه در اناء الكلب كه متنجس شد سه دفعه شستن لازم است به آب قليل. ولكن دفعه اولى را بايد به خاك شست، با خاك مالى كرد، تعفير كرد، بعد دو تا غسله بعدى را به آب شست. اين در ساير متنجسات ادا الاوانى غير الاوانى كه هست بايد غير الاوانى را استثناء مى‏كرد، اين را سابقا گفتيم. بعد كه ايشان مى‏گويد در اوانى وقتى كه آنها متنجس شدند در تمامى آنها سه دفعه شستن لازم است الا آن اناء الولوغ، فقط ولوغ دارد در عبارت، الا اناء الولوغ اين را مى‏دانيد كه اين حرف صحيح نيست. در تمامى اينها انائهاى متنجس سه دفعه شستن لازم نيست. يعنى كافى نيست سه دفعه شستن. چه جورى كه در اناء الولوغ سه دفعه شستن به آب قليل كافى نيست، در انائى كه ولغ فيه الخنزير، در او خنزير ولوغ كرده است، يا مات فيه الجرذ، آن موش صحرايى كه موش بزرگ است در اناء مرده باشد، او را به سه دفعه شستن پاك نميشود. بلكه در انائى كه مات فيه الجرذ، يا در انائى كه شرب منه الخنزير، بايد 7 دفعه شست. ينبغى براى ايشان چه جورى كه اناء الولوغ را استثناء كرده است اوانى كه به ماء القليل شسته ميشود الا الولوغ بايد مى‏فرمود الا الولوغ، ولوغ را مطلق گذاشته ممكن است شرب خنزير هم بگيرد. ولكن به قرينه مسئله بعدى مرادش ولوغ كلب تنهاست. بايد بگويد الا الولوغ للكلب و الخنزير و الا الاناء مات فيه الجرذ. چونكه به اينها فتوى خواهد داد كه هفت دفعه بايد شسته بشود. بدان جهت اين استثناء در مقام سزاوار بود كه گفته بشود. خوب ممكن است كسى بگويد استثناء را اينجور نگفته، در مسئله ديگر گفته است، خيلى ما نزاع نداريم.

مسألة 5: « يجب في الأواني إذا تنجّست بغير الولوغ الغسل ثلاث مرات في الماء القليل،‌ ‌ إذا تنجّست بالولوغ التعفير بالتراب مرّة وبالماء بعده مرّتين ، والأولى أن يطرح فيها التراب من غير ماء و يمسح به ثمَّ يجعل فيه شي‌ء من الماء ويمسح به ، وإن كان الأقوى كفاية الأول فقط ، بل الثاني أيضاً ،ولا بدّ من التراب فلا يكفي عنه الرماد و الأشنان والنورة ونحوها . نعم ، يكفي الرمل ، ولا فرق بين أقسام التراب ، والمراد من الولوغ‌ ‌شربه الماء أو مائعاً آخر بطرف لسانه ، ويقوى إلحاق لطعه الإناء بشربه ، وأما وقوع لعاب فمه  فالأقوى فيه عدم اللحوق ، وإن كان أحوط ، بل الأحوط إجراء الحكم المذكور في مطلق مباشرته ولو كان بغير اللسان من سائر الأعضاء حتى وقوع شعره أو عرقه في الإناء‌ ».[2]

لزوم سه مرتبه شستن به آب قليل در تنجس به غير ولوغ

اصل اين مسئله را بحث كنيم كه در اوانى متنجس شدن بماء القليل بايد سه دفعه شسته بشود. وقتى كه سه دفعه شسته شد آن وقت اناء پاك مي شود. اين مسئله مشهور مابين الاصحاب است جماعتى از قدماء بلكه مشهور ما بين المتأخرين همين جور گفته‏اند كه انائى كه متنجس است به‏ تنجسى، اين اناء بايد سه دفعه شسته بشود.

موثقه عمار تنها مستند مسأله

دليل در ما نحن فيه منحصر است به موثقه عمارى كه سابقا خوانديم. در جلد دوم باب 53 از ابواب النجاسات، روايت اولى بود.[3] «محمد ابن الحسن باسناده عن محمد ابن احمد ابن يحيى، عن احمد ابن الحسن ابن على» كه گفتيم احمد ابن يحيى زايد است، «عن احمد ابن حسن ابن على عن عمرو ابن سعيد عن مصدق ابن صدقه عن عمار ساباطى»، يعنى به قرينه اسناد ديگر، چونكه اين سند خيلى مكرر شده است در كتب اخبار، به همين نحوى كه عرض كردم. احمد ابن يحيى فقط در اين است و احمد ابن يحيى ما نداريم در اين طبقه. « قَالَ: سُئِلَ عَنِ الْكُوزِ وَ الْإِنَاءِ يَكُونُ قَذِراً». نجس ميشود. «كَيْفَ يُغْسَلُ- وَ كَمْ مَرَّةً يُغْسَلُ ». چند دفعه شسته ميشود. «قَالَ يُغْسَلُ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ». سه دفعه شسته ميشود. «يُصَبُّ فِيهِ الْمَاءُ »در او آب ريخته ميشود. «فَيُحَرَّكُ فِيهِ». دراناء حركت مى‏دهند آب را كه به همه جايش برسد، «ُثمَّ يُفْرَغُ مِنْه » در او حركت داده ميشود. « ثُمَّ يُفْرَغُ ذَلِكَ الْمَاء ُثمَّ يُصَبُّ فِيهِ مَاءٌ آخَرُ فَيُحَرَّكُ فِيهِ ثُمَّ يُصَبُّ فِيهِ مَاءٌ آخَرُ- فَيُحَرَّكُ فِيهِ ثُمَّ يُفْرَغُ مِنْهُ وَ قَدْ طَهُرَ». بعد فارغ مى‏كنند، اين فارغ به جهت اين است كه آن پایین هم غسل بشود، جارى بشود، سابقا گفتيم، و قد طهر آنوقت اناء پاك ميشود.« إِلَى أَنْ قَالَ وَ قَالَ- اغْسِلِ الْإِنَاءَ الَّذِي تُصِيبُ فِيهِ الْجُرَذَ مَيِّتاً سَبْعَ مَرَّاتٍ ». همان در اين موثقه است كه آن انائى كه در او موش صحرايى مرده است. چه توى آب مرده باشد، توى يك مايع ديگر، يا همين جور مرده باشد كه رطوبش به اناء رسيده باشد، بايد سبع مرات شسته بشود. تصيب فيه الجرز ميتا سبع مرات. صاحب مدارك و بعض ديگر كه مسلك صاحب مدارك را دارند اخبار موثقه را حجت نمى‏دانند. مى‏گويند بر اينكه اينها فطحى هستند، فاسق هستند، آيه هم دارد كه «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ جَاءَكُمْ فَاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَيَّنُوا». [4]خبر فاسق حجيتى ندارد ولو موثق باشد. آنها ديگر سه مرتبه را قائل نميشوند، آنها مى‏گويند: كه تمسك به اطلاقات مى‏كنيم. اطلاقات اقتضاء مى‏كند كه غسل مرة كافيست، آن اطلاقاتى كه سابقا خوانديم مقتضاى آنها اينست كه اين اناء هم همين جور است. بيت را يك دفعه شستن اگر كافى شد، اينهم كافى ميشود. نمى‏دانم صاحب مدارك چكار مى‏كند؟ مطلقات سابقى كه گفتيم آنها هم از عمار بود، موثقه عمار بود. اگر توجه كرديد آن موثقه عمار را كسى از كار بيندازد، چه بلائى به سرش مى‏آيد. بايد احتياط كنيم. اطلاقى نداريم. شى‏ء نجس شده است و بعد از نجس شدن گفته‏ايم بايد احراز طهارت بشود. حتى يقين من طهارته استصحاب را هم كه آنها حجت مى‏دانند. اگر استصحاب را هم حجت ندانند قاعده طهارت گفتيم ملغى است، بايد احراز طهارت بشود. بعد از علم به نجاست بايد احراز طهارت بشود. آنها چيكار مى‏كنند، اطلاقات عمده‏اش از اين موثقه عمار بود. اغسل كله ذلك الماء. الا ان يصيب ثوبها من مائها او قذر آخر، مال اين موثقه عمار بود. عن البيت يكون قذرا، مال موثقه عمار بود. اگر اينها از كار بيندازد فقيه چكار مى‏كند نمى‏دانم. بدان جهت در ما نحن فيه خبر موثق حجت است، آيه ان جاءک فاسقٌ بنباء فتبينوا معلل است لئلا تصيبوا قوما بجهالة، در آن جايى كه آن شخص فاسق، فاسق در قول نباشد. شخص ثقه بوده باشد. آنجا فرق عند العقلاء مابين خبر عادل و خبر او فرقى نيست. اين اصابه‏اى به جهالت نيست. بعد از اينكه عقلاء اين را علم مى‏دانند بدان جهت آن آيه مباركه دلالتى ندارد و موثقه عمار هم حجت است، هيچ اشكالى در او نيست.

نحوه تطهير متنجس به ولوغ کلب

 انما الكلام كل الكلام در اين استثناء است كه ايشان مى‏فرمايد الا اناء الكلب كه اناء الكلب را، اناء ولوغ الكلب، يعنى كلب شرب از آن چيزى كه در اناء است، چه آب بوده باشد، چه لبن بوده باشد، چه چيز ديگر بوده باشد. ولوغ همان شرب مايع است. آن شرب مايع را وقتى كه كلب به اطراف لسانش آن برميدارد آن را ولوغ مى‏گويند، ولوغ يعنى به اطراف زبان برداشتن از مايع از آن اناء است، اين را مى‏گويند اناء الولوغ. ايشان مى‏فرمايد: در اناء ولوغ سه دفعه شسته ميشود. دفعه اول به خاك شسته ميشود، خاك را هم شستن فى ما بعد معنى خواهد كرد. با خاك شستن دو جور ميشود. يك وقت اين است كه خاك خشك را مى‏ريزند به همان اناء، اناء را خاك مالى مى‏كنند به آن خاك خشك. اين را مى‏گويند: تعفير. يك وقت هست كه يك خورده آب مى‏ريزند يك خورده هم تراب مى‏ريزند، با آن تراب وقتى كه با آب خيس شد، همين جور اناء را اطراف الاناء و داخل الاناء را دستمالى مى‏كنند يا دست هم نمى‏مالند. اين دو جور ميشود، با آب، خاك قاطى بشود يا با خاك تنها شسته بشود. تعفير اين است. ايشان مى‏فرمايد: در اناء الولوغ سه دفعه شسته ميشود به ماء القليل. اين تعفير را در قليل مى‏گويد اينجا. اول خاك مالى ميشود غسله اولى به خاك مالى است، آنوقت غسله دوم و غسله سوم به ماء خالص و ماء قليل است. به نحوى كه در موثقه عمار گفته شده است. اين در اناء ولوغ كه بايد سه دفعه شسته بشود، اولش خاك مالى بشود، اين مشهورش اين است كه خاك مالى بشود. در بعضى كلمات است كه نه، خاك مالى لازم است ولو در غسله وسط بوده باشد كه عبارت مفيد هم هست. وسطاهن بالتراب، آن غسله وسطايى به تراب بشود. در بعضى عبارات دارد كه احدیهن بالتراب. يكى به تراب بشود، ولو اخيرى بوده باشد. ولكن مشهور گفته‏اند كه اولهن بالتراب. اولى را بايد به تراب شست. ثم مرتين شست. در مقابل قول مشهور قولى است كه از ابن جنيد نقل شد است كه هفت مرتبه بايد شست، اولهن بالتراب. اولش را بالتراب مى‏شورند شش مرتبه ديگر به آب شسته ميشود. كه سه مرتبه شسته لازم است اولهن بالتراب دليل اين چيست؟

وجود سه روايت در ما نحن فيه

 ما در مقام سه تا روايت داريم:

1.  موثقه عمار

 يكى موثقه عمار بود كه در مطلق اناء قذر بود كه سه دفعه شستن لازم است.

2. صحيحه ابی العباس بقباق

يكى صحيحه ابى العباس بقباق است، فضل ابن ابى العباس بقباق كه اين در باب اسئار ابواب اسئار روايت در باب اول از ابواب نجاست سؤر الكلب و الخنزير است. آنجا روايت چهارمى است[5]. و باسناد الشيخ عن حسين ابن سعيد عن حماد ابن عيسى عن حريز عن الفضل، ابى العباس بقباق كه از اجلاء است، «قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ فَضْلِ الْهِرَّةِ وَ الشَّاةِ وَ الْبَقَرَةِ- وَ الْإِبِلِ وَ الْحِمَارِ وَ الْخَيْلِ- وَ الْبِغَالِ وَ الْوَحْشِ وَ السِّبَاعِ- فَلَمْ أَتْرُكْ شَيْئاً إِلَّا سَأَلْتُهُ عَنْهُ» آنى كه از اينها زياد مى‏ماند آب مى‏خورند زيادى مى‏ماند، سؤر است، تعبير به سؤر ميشود. «فَقَالَ لَا بَأْسَ بِهِ» فرمود همه اينها لا بأس به يعنى پاك است. «حَتَّى انْتَهَيْتُ إِلَى الْكَلْبِ» رسيدم به كلب، « فَقَالَ رِجْسٌ نِجْسٌ لَا تَتَوَضَّأْ بِفَضْلِهِ» ، به آن زيادى آب وضو گرفته نميشود «وَ اصْبُبْ ذَلِكَ الْمَاءَ»، آن آب را بريز نجس است، «وَ اغْسِلْهُ بِالتُّرَابِ أَوَّلَ مَرَّةٍ ثُمَّ بِالْمَاء». بعد از آن با آب. اينجا مى‏بينيد ندارد ثم بالماء مرتين كه با آن اول اولى ميشود سه مرتبه. اين در اين نقل ندارد. ولكن محقق در معتبر [6]باز اين روايت را كه اين صحيحه را كه نقل كرده است اينجور نقل كرده است كه اغسله بالتراب اول مره، ثم بالماء مرتين[7]. مرتين را نقل كرده است. خوب اين را مى‏دانيد كه محقق نقل كرده است اگر اين تفسير از خود محقق نبوده باشد، در عصرى كه اين روايت را از آن عصر نقل كرده باشد محقق در آن اصل بوده باشد، آن كتابى كه روايت را از آنجا نقل مى‏كند، سند محقق به آن كتاب بر ما معلوم نيست. چونكه بر ما معلوم نيست بدان جهت آن نقل ايشان اعتبارى ندارد. اگر اجتهاد از خودش نبوده باشد نقل ايشان اعتبارى ندارد. اين روايت را در كتب اخبار صاحب معالم اينجور گفته است كه ما تتبع كرده‏ايم كلام الاصحاب و هكذا كتب الاخبار را صحيحه بقباق را اينجور پيدا كرديم كه اغسله بالتراب اول مره ثم بالماء. اين محقق است كه اينجور نقل كرده، بعد هم بعضى‏ها در كتب فقه تبعيت به اين محقق كرده‏اند. بدان جهت آن نقل اجتهاد عن المحقق نبوده باشد از اصلى نقل كرده باشد كه در آن اصل مرتين بود، آن اصل طريقش بر ما معلوم نيست.

سخن مرحوم سيد حکيم

 مرحوم آقاى حكيم در مستمسك [8]يك مطلبى دارد. آن مطلب اين است كه ايشان مى‏فرمايد اينكه مى‏گويد اغسله بالتراب اول مره ثم بالماء، اين اشاره است به موثقه عمار. اينكه در موثقه عمار گفتيم اناء سه دفعه شسته بشود، اين سه دفعه را در كلب، در اناء الولوغ، اغسله اول یک مرتبه‌اش را به تراب. ثم بالماء. يعنى آن مرتين بعدى را به آب بشور. و الا اگر اين مراد نبود اينجور تعبير مى‏كرد كه اغسله بالتراب اولا ثم بالماء. اول مره يعنى سه مره معتبر كه هست اوليش را تراب قرار بده. اين را هم كه مى‏دانيد اشاره به اوست، اين علم غيب مى‏خواهد. ما كه علم غيب نداريم. اغسله، دو مره بشور. يك مره‏اش اول مره‏اش را بالتراب، مره ثانيه‏اش را به آب. اينكه اين اشاره به اوست اين علم غيب مى‏خواهد كه ما نداريم.

 پس علي هذا اشكال در اين واقع ميشود كه اين روايت سه مرتبه را ندارد، اين سه مرتبه را از كجا درآورده‏اند.

3. صحيحه محمد بن مسلم

 يك روايت ديگر هم هست كه مجموعا سه تا روايت ميشود، آنهم صحيحه محمد ابن مسلم است.[9] صحيحه محمد ابن مسلم در همان جلد اول باب دوم از ابواب الاسئار روايت در آنجا روايت سومى است. همين روايت اين است كه و باسناد الشيخ عن الحسين ابن سعيد عن حماد عن حريز عن محمد ابن مسلم، روايت صحيحه است، عن ابى عبد الله عليه السلام، قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْكَلْبِ‌ يَشْرَبُ مِنَ الْإِنَاءِ» از اناء مى‏خورد. «قَالَ اغْسِلِ الْإِنَاءَ». اناء را بشور، اغسل الاناء ديگر طبيعى الغسل كافيست. اين صحيحه ابى بقباق با اين صحيحه جمع عرفى دارد. هيچ اشكالى نيست. اين مى‏گويد اغسل الاناء، آن ميگويد كه اغسل الاناء و اغسل قبله بالتراب. تقييد مى‏كند. ما بوديم و اگر اين دو تا صحيحه بود، با همديگر تنافى نداشتند، اطلاق و تقييد نداشتند، اين مى‏گويد طبيعى الغسل كافيست. آن صحيحه ابى بقباق مى‏گويد طبيعى الغسل كافيست در صورتى كه قبلا خاك مالى بكنى، خاك مالى بايد بشود. خوب با هم اخذ مى‏كنيم، هيچ تنافى ندارد. جمع عرفى دارد. انما الكلام اين است كه اين سه دفعه را از كجا دربياوريم؟ بعد از خاك مالى كردن به ماء قليل بايد دو دفعه شست. غايت تقريبى كه كرده‏اند منهم خدمت شما نقل مى‏كنم كه چيست؟

 مى‏گويند بر اينكه صحيحه ابى بقباق مطلق است. صحيحه ابى بقباق ولو در انائى وارد شده است كه ولغ فيه الكلب. ولكن از حيث تطهيرش به ماء القليل و از حيث تطهيرش به ماء الكثير و الجارى، مطلق است. اغسله بالماء به آب بشور، آب قليل باشد، كثير باشد، جارى باشد، حتى مطر باشد، خواهيم گفت انشاء الله. اين مطلق است. اين مى‏گويد اول خاك مالى بكن ثم اغسله بالماء بعد آب را بشور. موثقه عمار ناظر است به كيفيت تطهير الاناء بالماء القليل. كه اناء را به ماء القليل چه جور تطهير مى‏كنند. خوب به ماء القليل سه دفعه مى‏شورند ديگر، سه دفعه مى‏شورند. خوب اين را هم تفسير مى‏كند، اين را هم تقييد مى‏كند. مى‏گويد اناء اينهم اناء است. اناء را اگر خواستى به آب قليل بشورى بايد سه دفعه بشورى. اين روايت اين صحيحه ابى بقباق مطلق است از حيث تطهير بماء القليل و ماء الكثير و الجارى، و لكن موثقه عمار ناظر است به بيان كيفيت تطهير الاناء القذر و منه اناء الولوغ بالماء القليل. به ماء قليل. خوب تقييد مى‏كند كه سه دفعه بايد شست. اگر ماء قليل باشد. بله، اين صحيحه ابى بقباق هم از يك جهت اخص است از موثقه عمار. چونكه موثقه عمار مى‏گويد در هر اناء سه دفعه با آب بشور، نه، صحيحه ابى بقباق مى‏گويد در خصوص ولوغ الكلب اولش را تعفير كن. از يك جهت موثقه اين را تقييد مى‏كند كه به آب قليل بشود بايد سه دفعه شست. از يك جهت هم اين صحيحه او را تقييد مى‏كند كه اگر اناء نجس اناء ولوق باشد، اول دفعه‏اش را با خاك شست. نتيجه چه ميشود. نتيجه قول مشهور ميشود كه اگر اناء نجس بوده باشد به ولوغ الكلب يغسل ثلاث مرات به ماء القليل اولاهن بالتراب، اول مره‏اش بالتراب ميشود ثم بالماء مرتين. همان حرفى ميشود كه محقق اين را در همان ذيل روايت ذكر كرده بود، در همان ذيل روايت ذكر كرده بود كه اغسل اولیهنّ بالتراب اول مره بالتراب، ثم بالماء مرتين. اينجور فرمودند. ما هر چه فكر كرديم بر اينكه تصحيح بتوانيم بكنيم اين جمع را، فكرمان به جايى نرسيد. شما را نمى‏دانم چه بگويم. عرض مى‏كنم بر اينكه آن موثقه عمار در مطلق اناء متنجس وارد است. و اين صحيحه در اناء متنجس بولوغ الكلب وارد است. بموضوع اگر نگاه بكنيد اين موضوع اخص از آن موضوع است. موضوع در موثقه عمار مطلق اناء القذر است، اينجا اناء قذرى است كه متنجس است به ولوغ الكلب. خوب اگر در باب اطلاق و تقييد، اولا اگر نگاه بشود به اطلاق و تقييد در موضوع كه ما اينجور بيان مى‏كنيم. خوب اين موثقه عمار مطلق ميشود و اين اخص ميشود و اين است كه نه، در ولوغ الكلب، در انائى كه ولوغ الكلب است، آنجا به خاك شسته ميشود اول مره ثم بالماء. در اينصورت اين تقييد بايد بزند موثقه عمار را. يغسل الاناء ثلاث مرات الا اناء ولوغ الكلب كه در آنجا يغسل بالتراب اول مره ثم بالماء.

 اگر شما اين را قبول نكرديد، گفتيد نه، به حكم هم نگاه مى‏كنيم. اين صحيحه ناظر است به تطهير انائى كه متنجس به ولوغ الكلب است چه به ماء القليل چه به ماء كثير. ولكن او ناظر است به اناء متنجس بخصوص ماء قليل. خوب مى‏گوئيم نسبت به خصوص من وجه چه ميشود. چونكه آن موثقه از يك جهت عام است كه مطلق اناء قذر را مى‏گيرد. از يك جهت خاص است كه فقط تطهير به ماء قليل را مى‏گيرد. اين صحيحه از يك جهت خاص است كه فقط اناء متنجس به ولوغ را مى‏گيرد. از يك جهت عام است كه تطهير بماء قليل هم كثير را مى‏گيرد. خوب وقتى كه اينجور شد اينها در يك جا جمع ميشوند كه تطهير بشود اناء بولوغ الكلب بماء القليل. اطلاق موثقه مى‏گويد: سه دفعه بشور. توجه كرديد؟ نه اطلاق صحيحه مى‏گويد كه نه، يك دفعه كه به خاك شستى يك دفعه هم به آب بشور، كافيست. خوب وقتى كه اينجور شد اينها با همديگر تخالف دارند در ماده اجتماع. بنا بر اينكه موثقه عمار ولوغ الكلب را هم بگيرد. ممكن است كسى بگويد: اصلا موثقه عمار ناظر به اين ولوغ الكلب نيست. به انائى كه متنجس بشود به ولوغ الكلب نيست. چرا؟ قرينه‏اش تفسيرش است. چونكه در موثقه عمار امام عليه السلام آن سه غسل را تفسير كرد. گفت آب بريز، حركت بده، خالى كن. دوباره آب ديگر بريز، خالى كن. سه باره آب بريز، خالى بكن. اين در اناء ولوغ نيست اين. اين اصلا به دليل تفسير اناء ولوغ را نمى‏گيرد. اگر گفتيم اناء ولوغ را نمى‏گيرد كه واضح است. اگر گرفتيم او خصوص من وجه ميشود. خصوص من وجه شد تساقط مى‏كنند. اين مى‏گويند طبيعى الغسل كافيست، آن مى‏گويد نه، بر اينكه سه مرتبه بايد شسته بشود. خوب تعارض مى‏كنند، تساقط مى‏كنند، رجوع مى‏كنيم به عام فوق. عام فوق چه بود؟ عام فوقى داشتيم كه هر چيزى كه متنجس شد به طبيعى شستن پاك ميشود. آن موثقه خود عمار بود، آن موثقه[10] ديگر كه فى من وجد فى انائه فارة، يغسل كل ما اصابه ذلك الماء، كل ما اصاب يكى هم داخل اناء است، داخل اناء را هم يك دفعه بشور. طبيعى شستن.

 اگر كسى خدشه كرد، گفت نه، آن آب متنجس به موت فأره را مى‏گيرد آن موثقه عمار. آب متنجس به شرب الكلب را نمى‏گيرد كه محل كلام است. در عام فوق خدشه كرد، بله آنوقت ما ناچار هستيم بر اينكه بگوئيم اول مرة كه تعفير شد بايد سه دفعه شسته بشود. لما ذكرنا، وقتى كه تنجس شيئى ثابت شد، بايد طهارتش احراز بشود. قاعده طهارت اعتبارى ندارد بدان جهت به جهت احراز طهارته سه دفعه شستن ميشود. بنابراين فتوی المشهور اگر اناء را از ولوغ الكلب سه دفعه شست به ماء قليل، اوليهن بالتراب، فتوی المشهور ولو مقتضى الادله نيست ولكن بايد احتياط كرد به آن بيانى كه گفتيم چونكه در عام فوق ما همان اشكال هست. بدان جهت احتياط كرد احرازا لطهارته. و الله سبحانه هو العالم.