« الخامس : الانقلابكالخمر ينقلب خلاً فإنـَّه يطهر ، سواء كان بنفسه أو بعلاج كإلقاء شيءٍ من الخلِّ أو الملح فيه ، سواء استهلك أو بقي على حاله ، ويشترط في طهارة الخمر بالانقلاب عدم وصول نجاسة خارجية إليه ، فلو وقع فيه حال كونه خمراً شيء من البول أو غيره أو لاقى نجساً لم يطهر بالانقلاب ».[1]
رواياتى كه دلالت مىكرد اگر خمر را به معالجه خل كردند حلال مي شود، و آنى كه دلالت مىكرد اگر خمر خل شد ولو بنفسه حلال مي شود، اين روايات را خوانديم. كلام در رواياتى بود كه آن روايات دلالت مىكرد يعنى ظهور داشت كه اگر بالمعالجه خمر خل بشود لا يفيد الحلية او حلال نمي شود قهرا طهارتش را هم نمىتوانيم كشف بكنيم، اين سه تا روايت بود، دو تاى از اين روايات دلالتشان به اين معنى فى نفسها جاى اشكال نيست كه ظهور در اين معنى دارند، يكى از اينها صحيحه ابى بصير بود كه روايت هفتمى بود در باب 31 [2]از ابواب اشربه محرمه:
و باسناد الشيخ عن الحسين ابن سعيد عن محمد ابن ابى عمير عن حسين الاحمسى عن محمد ابن مسلم و ابى بصير، يك سندش اين است، يك سندش هم و على عن ابى بصير، محمد ابن ابى عمر عن على عن ابى بصير كه سند دوم است. قال «سُئِلَ عَنِ الْخَمْرِ» امام صادق عليه السلام سؤال از خمر شد که «يُجْعَلُ فِيهَا الْخَلُّ» ، در او سركه مىريزند كه مبدل به سركه بشود. «فَقَالَ لَا- إِلَّامَا جَاءَ مِنْ قِبَلِ نَفْسِهِ»، آن سركهاى كه خمر به او مبدل شد بدون معالجه او حلال مي شود. لا معنايش اين است كه اين فايده ندارد، علاج فايدهاى ندارد، بايد خود خمر سركه بشود بنفسه. اين اطلاق جواب دو صورت را منع مىكند. درست توجه كنيد:
يك صورت از علاج اين است كه چيزى را توى خمر مىريزند تا سركه بشود. اين يك قسم از علاج است.
يك قسم از علاج اين است كه توى خمر چيزى نمىريزند، ولكن خمر را در ظرف مخصوصى و در جاى مخصوصى و به حرارت خاصه قرار مىدهند که مبدل به خل مي شود، كه توى خمر چيزى نمىريزند. اطلاق اين جواب اين دومى را هم منع مىكند، ولو سؤال از اولى است. سؤال از علاجى است كه توى خمر خل ريخته مي شود، الا انه در جواب كه دارد الا ما جاء من قبل نفسه، يعنى من قبل نفسه بايد انقلاب بيايد، و الا انقلاب مع العلاج او فايدهاى ندارد، اين روايت هر دو قسم علاج را ظاهرش نفی مىكند.
و اما روايت ديگر كه موثقه ابى بصير است و روايت چهارمى است، او فقط يك قسم از علاج را نفى مىكند كه می گوید اين فايده ندارد، مفهومش اين است كه آن علاج ديگر فايده دارد كه تويش[3] چيزى نريزند:
و بالاسناد عن عبد الله ابن بكير عن ابى بصير، اسناد يعنى عدة من اصحابنا عن احمد ابن محمد ابن عيسى عن حسين ابن سعيد عن فضالة ابن ايوب عن عبد الله ابن بكير، بالاسناد يعنى بالاسناد السابق، عن ابى بصير قال: «سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الْخَمْرِ تُجْعَلُ خَلًّا» خل قرار داده مي شود، اين هر دو قسم را مىگيرد. «قَالَ لَا بَأْسَ إِذَا لَمْ يُجْعَلْ فِيهَا مَا يَغْلِبُهَا ما يغلبها»، اگر توى خمر چيزى نگذارند كه غلبه بر خمر كند و خمر را برگرداند از خمريتش عيبى ندارد، يعنى آن علاج ديگر كه تويش چيزى نمىگذارند مانعى ندارد.
بدان جهت در ما نحن فيه اين مفهوم اين كه عبارت از اين است كه الا تويش چيزى نگذارند در علاج عيبى ندارد اين آن صحيحه اول را که خواندیم تقييد مىكرد، صحيحه را تقييد مىكرد كه الا ما جاء من قبل نفسه الا ان لا يجعل فيها شيئ، من قبل نفسه هم نباشد هم چيزى تويش نگذارند عيبى ندارد، اطلاق او را تقييد مىكرد.
ولكن در ما نحن فيه كه هست روايت سومى بود، روايت سومى[4] را ديروز گفتيم كه او دلالتى ندارد بر اينكه اين تخليل و خمر را خل كردن به علاج اصلا فايدهاى ندارد، نه مطلقا و نه آنجايى كه تويش چيزى بگذارند، هيچكدام را هيچ دلالتى ندارد، براى اينكه در آن روايت اين بود كه «سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الْخَمْرِ- يُصْنَعُ فِيهَا الشَّيْءُ حَتَّى تَحْمُضَ» حتى اينكه سركه بشود. «قَالَ إِنْ كَانَ الَّذِي صُنِعَ فِيهَا» اگر آن چيزى كه توى خمر كرده است. «هُوَ الْغَالِبَ عَلَى مَا صُنِعَ فَلَا بَأْسَ بِهِ» غالب بر اين صُنع است يعنى غالبا خمر را كه خل مىكنند اين كار را مىكنند، كه بنحوى هم كه ما كرديم يقينا يا اطمينانا اين خل شده است. اگر اين جور بشود فلا بأس مي شود خورد، و اما اگر غالبى نباشد اين معنى كه غالبا خمر را اينجور خل مىكنند. اين كار را كرده و معلوم هم نيست درست خل شده است، او استصحاب خمريت دارد نمي شود خورد. اين گفتيم مفادش اين است و اين اصلا ربطى به اينكه تخليل به علاج جايز نيست ندارد، بلكه ظاهرش اين است كه علاج عيبى ندارد.
سؤال...؟ عرض مىكنم غلبه بر خمر بود، چرا به خصوصيات عبارت توجه تام و كمال نمىفرماييد. در آن موثقهاى كه خواندم اينجور بود كه قال لا بأس اذا لم يجعل فيها ما يغلبها، ضمير بر مىگردد به خمر، آنى كه غلبه بر خمر بكند، يعنى چيزى تويش بريزند كه خمريت را بشكند او فايده ندارد، يعنى علاج جايز نيست، يغلبها يعنى بر خمر غلبه بكند خمريت را بشكند اين فايده ندارد. اين روايت غلبه را بر صنعت ذكر كرده، عن الخمر يصنع فيها؟ ان كان الذى صنع فيها، آن عملى كه در خمر كرده است هو الغالب على ما صُنع. صُنع بخوانيد شما، يعنى غالب بر صنعت است مصنوع است يعنى غالبا اين كار را مىكنند، فيه ندارد عزيز من، عرض مىكنم هو الغالب على ما صُنع آنى كه كرده است، عرض مىكنم بر اينكه اين روايت را ايشان از كافى نقل مىكند، گوش بكنيد. مىخواهيم همانها را بفهميم. صاحب وسائل به كافى سند دارد نقلش معتبر است. اگر در نسخه كافى كه مطبوع در يد ماست يك جورى شد ولكن ديگران از كافى جور ديگر نقل كردند مثل صاحب وسائل، آن اعتبار ندارد. اين اعتبار دارد، چونكه صاحب وسائل سند دارد به آن كافى، و لكن كافى كه فعلا در يد ماست ما سند نداريم، بدان جهت در موارد اختلافِ نسخ او به درد نمىخورد، بايد نقل كنند از صاحب الكافى مثل الشيخ يا مثل صاحب الوسائل يا كسى كه سند دارد به كافى، وقتى كه او نقل كرد و نقلش غير از آنى شد كه در مطبوع است او متَّبع است.
سؤال...؟ مثل اين كه يك چيزى شما شنيدهايد، ما هم قبول داريم كه کافی احتياج به سند ندارد كه اين روايت كافى است. متواتر است كه اين به روايت كافى است، ولكن اين در اصل الرواية است. اما خصوصيت روايت كه واو داشت يا نداشت، لا داشت يا بدون لا بود كه پُر است كافى از اينها، تهذيب هم پُر است، كه اين اسم اين را مىگويند اختلاف النسخ، نه اینکه در كافى شك داريم، بلکه نسخ كافى مختلف است. آنى كه طبع شده است جورى است و آنى كه نقل شده است جور ديگر است، آنى كه نقل شده است بايد او را أخذ بكنيم، انشاء الله تمام اين بحث در باب تعارض الخبرين است، آنجا است كه در باب اختلاف النسخ آنى كه سند دارد به نسخه به قول او أخذ مىشود، فاحفظوا ذلک منا، على هذا ظاهر اين روايتى كه هست على ما هو الغالب على ما صنع، صَنعَ بوده باشد معنايش اين است كه غالبا اين كار را مىكنند، اين موافق با ما است، بله اگر نسخه فيه ثابت بشود و معارض نداشته باشد چون كه صاحب وسائل بدون فيه نقل كرده است اينجور بوده باشد بله آن همين جور است كه غالب به خمر مىشود.
و كيفما كان معارض اين روايات است. شما ديديد اين روايات غاية الامر اين است يكى دلالت مىكند بر اين كه علاج فيه فايدهاى ندارد. دلالتش ظهورى است، آن ديگرى هم دلالت دارد كه مطلق العلاج فايدهاى ندارد. خوب اگر ما روايتى پيدا كرديم كه صريح بود در اینکه علاج فيه عيبى ندارد محل است، لا ظهور دارد ديگر نص که نيست در تحريم، اين كه فرمود لا الاّ ما جاء من قبل نفسه، لا، لاء ناهيه است كه احتمال كراهت را هم دارد. در مقام نهى به معنا كراهت بوده باشد. اگر نهيى در خطابى وارد شد از عملى یا از فعلى، و در خطاب آخرى كه هست تصريح به جوازش شد كه لا بأس نتيجهاش حمل به كراهت است. بله خمر را اينجور خل كردن و اينجور خمر را خوردن كه بالعلاج شده است اين مكروه است، اولى اين است كه آن خمرى كه بلا علاج من قِبَلِ نفسه خل شده است انسان او را بخورد اگر مىخواهد خل بخورد، آن كدام روايت است؟ آن صحيحه عبد العزيز مهتدى است، مهتدى الاشعرى قدس الله نفسه السره، بعضىها تعبير از اين به روايت كردهاند ديگر نمىدانم چرا كردهاند، اين شخص از اعاظم و از اجلّاء است، روايت هشتمى[5] است:
و باسناد الشيخ عن محمد ابن احمد ابن يحيى عن محمد ابن عيسى ابن عبيد، عن محمد ابن عيسى ابن عبيد كه سابقا بحث كرديم مفصلا دربارهاش و اين شخص ثقه و جليل است، همان محمد ابن عيسى ابن عبيد است كه از يونس ابن عبد الرحمن نقل می کند، عن عبد العزيز المهتدى الاشعرى قَالَ: «كَتَبْتُ إِلَى الرِّضَا ع جُعِلْتُ فِدَاكَ- الْعَصِيرُ يَصِيرُ خَمْراً» عصیر خمر مىشود، عصير عنبى يا غير عنبى، «فَيُصَبُّ عَلَيْهِ الْخَلُّ وَ شَيْءٌ يُغَيِّرُهُ» در آن خمر خل ريخته مىشود، معالجه فيه است يا شيئى كه يغيره او را تغيير بدهد «حَتَّى يَصِيرَ خَلًّا» خل بشود، فرمود: «قَالَ لَا بَأْسَ بِهِ» در آن چيزى خل مىريزند يا شيئى مىگذارند كه تغيير بدهد. اين شىء را مىگذارند شامل مىشود آن شيئى را كه مستهلك بشود در خمر، مثل ملحى كه مستهلك مىشود در خمر، يا مثل تكه آهنى كه مستهلك نمىشود.
اين كه شهيد ثانى در مسالك[6] در باب اطعمه و اشربه محرمه آن وقتى كه متعرض شده است به جواز خلى كه خمر به او منقلب شده است آنجا گفته است در آن باب، گفته است بر اين كه ما روايتى كه من حيث السند معتبر بوده باشد و سندش تام بوده باشد و دلالت بكند بر اين كه خمر را به جسم مىشود تخليل كرد روايت خاصه نداريم، اين يك ادعايش، يك روايت خاصهاى داشته باشيم كه دلالت كند خمر را به جسم مىشود تخليل كرد اينجور روايتى نداريم، آنى كه دلالت بر اين معنا مىكند عموم و مفهوم است كه سندش هم تام نيست، و انما يدل عليه العموم و المفهوم مع قطع النظر عن الاسناد، يعنى اگر قطع نظر از سند بكنيم آن وقت دلالت دارد، اين تكه اول فرمايششان اينكه به اجسام مىشود تخليل كرد روايت خاصه نداريم اين حرفش درست است روايت خاصه نداريم، چون كه صحيحه عبد العزيز مهتدى بالاطلاق اين جسم را مىگيرد. بالاطلاق شىء يصب عليه الخل و شىء يغيّره، شىء يغيّره يك وقت مستهلك مىشود يك وقت لا يستهلك، بالاطلاق شيئى را و جسمى را كه لا يستهلك مىگيرد. درست است روايت خاصه نداريم.
ولكن اينى كه مرحوم حکيم در مستمسك[7] فرموده است كانّ اين حرف شهید ثانی درست نيست نه اين تكهاش درست است، روايت خاصه نداريم كه جسم را بگيرد، الاّ انّه، اين تكه ديگرش كه و انما يدل عليه العموم و المفهوم مع قطع النظر عن الاسناد اين درست نيست، چون كه اين روايت با نظر الى الاسناد صحيح است بلا كلام حتى پيش خود شهيد ثانى صاحب المسالك صحيح است، مع ذلك اطلاق هم دارد و تمام است، بيشتر از اين نمىخواهيم، مضافا بر اين كه اگر جسمى مستهلك در خمر بشود بناءً على ما ذكرنا سابقا، جسمى مستهلك در خمر بشود او محلل بوده باشد با وجودى كه آن جسم را كه مىريزيد به خمر قبل از اين كه مستهلك در خمر بشود نجس مىشود ديگر، نمك نجس مىشود ديگر قبل از اين كه مستهلك بشود، به مجرد الاصابة نجس مىشود بعد مستهلك مىشود، اگر اين شيئى كه مستهلك مىشود چون كه استهلاك بناءً على ما ذكرنا انعدام موضوع نيست، گذشت، آن جسم نجس در خمر هست و خمر وقتى كه خل شد پاك و حلال است، اين را وقتى كه كسى ملتزم شد در جسم هم همين جور است كه مستهلك نمىشود مثل تكه آهن، آن هم مثل آن ملح نجس است در خمر است، خمر وقتى كه خل شد پاك مىشود مثل اناء الخمر، هيچ فرقى ندارد، بدان جهت هيچ بُعدى نيست و فرقى هم نيست، اطلاق هم شامل مىشود، پس اصل الحكم لا اشكال فيه که اذا انقلب الخمر خلا سواء كان الانقلاب بنفسه او بعلاج سواء استهلك العلاج فى الخمر ام لم يستهلك او طاهر مىشود و حلال مىشود، اصل الحكم اشكالى ندارد.
انما الكلام در دو جهت است كه دو جهت محل كلام است: يكى را صاحب عروه قدس الله نفسه الشريف متعرض شده است. يكى را كانّ لم يتعرض، مىگوييم كانّ لم يتعرض اين خصوصيت در ذهنتان باشد.
آن امرى كه ايشان متعرض او نشده است، آن اين است كه آيا اين انقلابى كه خمر اگر به خل شد، پاك مىشود و حلال مىشود حليت مختص به اين انقلاب الى الخل است كه خمر بايد خل بشود آن وقت حلال مىشود، يا اين كه خمر اگر منقلب شد يك آب گنديدهاى شد مبدل شد به آب مُرّى آب تلخى، چون كه خمر اولش آب است دیگر، آب را مىريزند در خرما يا مثلا در كشمش و امثال ذلك خمر مىشود. بعد اين خمر ماند ماند به علاج او به غير علاج شد آب تلخ، انقلب از خمريتى كه هست لا الى الخل بلكه به آن آب تلخ، اين توجه كرديد مطهر هست يا مطهر خصوص انقلاب الى الخمر است؟
مىشود به مشهور نسبت داد كه آنها كانّ مىگويند بر اين كه ظاهر كلماتشان اين است كه خل بشود، قطع نظر از از حرفى كه در اخير خواهيم گفت، بله اينجور نسبت دادهاند به مشهور، بر اين كه مشهور ملتزم مىشوند كه اين فايده ندارد، چرا؟ چونكه گفتيم انقلاب مطهريتش خلاف القاعده است، فيقتصر بمقدار دلالة الدليل، و گفتهاند كه در مورد روايات و مفروض در روايات انقلاب الخمر الى الخل است، و اما اگر خمر منقلب شد به شىء آخرى او خارج از مدلول روايات است، اينجور گفتهاند وجهش هم اين است كه انصراف اخبار به اين است، و مفروض در اخبار اين است.
عرض مىكنم بر اين كه اين حرف درست نيست، سوالى كه در اخبار فرض شده است، آن سؤال همين جور است، فرض شده است در صيرورة الخمر خلاً، آن سؤال اين است، و اما جواب در بعضى رواياتى كه هست آن جواب عام است، امام عليه السلام يك كبرايى در جواب فرموده است كه آن كبرى هم به صيرورته خلاً منطبق مىشود هم به صیرورته ماءا مُرا به او منطبق مىشود، آن دو تا روايت است، يكى از اين روايات موثقه عبيد ابن زراره است روايت پنجمى[8] است:
و باسناد الشيخ عن الحسين ابن سعيد عن صفوان عن ابن بكير عن عبيد ابن زراره عن ابى عبد الله عليه السلام انّه قال فى الرجل اذا باع عصیرا فحبسه السلطان حتی صار خمرا فجعل صاحبه خلا، فقال اذا تحول عن اسم الخمر فلا بأس به، خمر وقتى كه از اسم خمريت جدا شد ديگر بأسی نيست پاك مىشود، اين جدا شدن به اين مىشود كه خمر بشود يا فرض بفرماييد بر اين كه خل بشود يا آب مُر بشود، يكى اين روايت.
روايت دومى[9] هم اين است كه صحيحه عبد الله ابن جعفر است. «سَأَلْتُهُ عَنِ الْخَمْرِ يَكُونُ أَوَّلُهُ خَمْراً- ثُمَّ يَصِيرُ خَلًّا - قَالَ إِذَا ذَهَبَ سُكْرُهُ فَلَا بَأْسَ» وقتى كه خمريتش مسكريتش رفت فلا بأس، ديگر خل بشود يا نشود.
اطلاق اين دو تا جواب، وقتى كه جواب مطلق شد به اطلاق جواب تمسك مىكنيم، به اطلاق جواب تمسك مىشود.
الاّ انّه گفته شده است كه ما به اين اطلاق جواب در اين دو روايت نمىتوانيم أخذ كنيم، چرا؟ چون كه اين عمل به اين اطلاقها يك محذورى دارد، محذورش عبارت از اين است كه فرض كنيد يك كاسه بزرگى است ته آن يك خرده خمر است، انسان آمد آن را لبريز به آب كرد كه ديگر مسكريتش رفت يا خمرى را در آبى ريخت كه خمر نيم استكان در حب را ريخت، يا در سركه ريخت، وقتى كه نيم استكان خمر را در چيزى كه هست حُب سركه ريخت، ديگر مسكريتش مىرود، مسكريتش مىرود ديگر خمر نمىشود، خمر باقى نيست مستهلك شده است، لازمه اين فرمايش اين است بر اينكه وقتى که مسكريتش رفت، -ديگر اين آب كه مسكر نمىشود- بايد حلال بشود، بايد اينها را ملتزم بشويم يا خمر را فرض كنيد با يك چيزى قاطى كرد يك شىء ثالثى درست كرد كه ديگر اسم خمر گفته نمىشود، حَب سينه گفته مىشود مثلا، حَب مثلا نشاط گفته مىشود، ديگر خمر گفته نمىشود، آن بايد حلال بوده باشد، چون كه این نمىشود، اذا تحول عن اسم الخمر يا اذا ذهب سكره موارد استهلاك و موارد انتزاج را چون كه نمىشود ملتزم شد پس عموم و اطلاق جواب در اين روايات ممكن الأخذ نيست، مرحوم حكيم اينجور فرموده است.
ولكن اين حرف، حرف درستى نيست، چرا؟ والوجه فى ذلك اين است، اولا ما گفتيم وقتى كه خمر را انسان در آب ريخت، يك ليوان خمر را در يك حُب آب ريخت سابقا در بحث استهلاك گفتيم كه به نظر عرف هم آن يك ليوان خمر معدوم نشده است، بپرسى كه بچه كه بول کرد در اين آب آن بول كجا رفت؟ مىگويد در اين آب است، خمر موجود است آن خمر فعلا موجود است، مجموع خمر نيست، مجموع اين آب خمر نيست، والاّ خمر هم هست در آن، بپرسى از اين، در اين آب يك ليوان خمر هست فعلا، مىگويد بله هست ولكن ديده نمىشود چون كه پخش در آب شده است اجزائش، عرف اين را مىگويد، بدان جهت در ما نحن فيه اسم خمر از آن يك ليوان نرفته است، اذا تحول عن اسم الخمر يعنى آن يك ليوان از اسم خمر تحول پيدا كند كه آن انقلاب است، استهلاك اين را نمىگيرد، و هكذا صورت امتزاج كه آن حَب است بله مىگويند اين خمر است و چيز ديگر خمير كردهاند حَب درست كردهاند، به مجموع خمر اطلاق نمىشود، و اما اين اجزاء خمر در آن هست بله خمير كردهاند با خمر اين را، هست، بله خشك كردهاند دیگر، مسكرى كه مايع بالاصالة بشود بعد منجمد بشود كه اين از خمريت خارج نمىشود از نجاست هم خارج نمىشود، چون كه باز خمر خشكيده است، بدان جهت مسكر بالاصالة بايد مايع بوده باشد، فعلا لازم نيست ماهيت فعليه، خمر خشك است با چيز ديگر، اولا اين اطلاق دليل موارد استهلاك امتزاج را اصلا نمىگيرد، اين از اول اطلاق شامل آنها نيست تا بگوييم كه آنها ممكن الأخذ نيست، و اما مواردى را كه تحول الخمر و آب مُر شد مىگيرد اذا تحول اسم الخمر، اينها را مىگيرد أخذ مىكنیم.
خوب اگر كسى دو پايش را در يك كفش كرد گفت نه موارد استهلاك و امتزاج هم آنجا خمر نيست خمر ديگر باقى نيست، مىگوييم خيلى خوب اطلاق اين ادله آنجا را مىگيرد، ما امخصص داريم، مخصص چيست؟ مخصص رواياتى است كه وارد شده است كه خمر اگر در مرقى افتاد در آب افتاد، آن مرق ريخته مىشود و آن آب خورده نمىشود، و هكذا نظاير اينها، خوب اينها موارد استهلاك است که منصوص است دیگر، صورت امتزاج هم همين جور است، فرقى ندارد، اين موارد امتزاج و استهلاك را به واسطه نص از اين اطلاق رفع ید مىكنيم خارج مىكنيم، خودش ضرورت دارد، احتياج به این چيزها ندارد، رواياتى كه در اناء الخمر وارد شده است با وجود اين كه خمر فعلا ندارد، فعلا در آن آب مىريزيم وارد شده است بر اینکه كه نمىشود در آن آب ريخت يا چيز ديگر ريخت الاّ بعد غسله ثلاث مرات كه در بحث تطهير الاناء گذشت و آن غسل هم بايد يك جورى بشود كه بله اثر جرم خمر هم نداشته باشد، جرم را هم ببرد، از آنها استفاده شده است كه خمر اگر خشك هم بشود مستهلك در شيئى بشود شيئى به او بخورد نمىشود از او خورد، فضلا از اين كه در آن بريزيد مستهلك بشود يا ممتزج بشود، بدان جهت به آن روايت از اطلاق رفع ید مىكنيم، اما خمر ما برگشت آب تلخ شد، به چه چيز رفع ید از اطلاق بكنيم؟ آنجاعنوان مخصص داشت از اطلاق رفع ید مىكنيم به واسطه آن مخصص ها، اما اين صورت كه آب مُر شده است به چه چيز رفع ید بكنيم؟ بدان جهت بر اين كه، ظاهر اين است كه فرقى ندارد منقلب بشود به خل يا منقلب بشود به مايع آخرى مثل ماء المُر.
و مما ذكرنا ظهر که اين حكم مختص به خمر نيست، نه مختص به خمر است نه به صورت صیرورته خلا است، بلكه در فقّاع هم جارى است، بلكه اين حكم در فقاع كه آبجو همان كه لاحق به خمر است و نجس است و شربش حرام است در او هم جارى است، فقّاع هم اگر كارى كردند بالعلاج كه متعارف است كه برگشت و منقلب شد به مايع آخر كه ديگر آن خاصيتش رفت، آن خاصيت فقّاعى را ندارد، آن خاصیتى كه عند اهلش معروف است ندارد خاصيت رفت، مىگوييم پاك است حلال است خوردنش، چرا؟ براى اين كه اين معنا ثابت شد كه از احكام خمر اين است كه اگر منقلب به خلّ بشود عند بعضى، يا منقلب به اىّ شىء بشود كما ذكرنا، منقلب بشود پاك مىشود، اگر مىگفتيم حكم مختص به خمر است كه خمر خل بشود در فقّاع نمىآمد، چون كه فقّاع خل نمىشود، فقّاع خل نمىشود كه آن حكم در اينجا جارى بشود، ولكن بعد از اين كه گفتيم حكم در خمر عام است، از احكام مترتبه بر خمر اين است كه اذا انقلب الى مايع آخر يصيرُ طاهرا و حلالا، شارع هم در روايات فرموده است الفقاع خمر، روايات معتبره كثيره كه فقّاع خمر است، مقتضاى حكومت اين است که آن آثارى كه خمر دارد بر فقّاع هم مترتب مىشود، يكى از آثار خمر اين است كه اذا انقلب اذا مايع آخر يسير طاهرا، اينجا هم فقاع اذا انقلب الى مايع آخر مىشود طاهر، بله اگر آن حكم مختص به صیرورته خلا بود اشكال داشت كه او قابل اجرا نيست در فقاع، و اما اذا گفتيم كه سركه خصوصتى ندارد، بلکه اىّ مايعى به او منقلب بشود پاك مىشود و حلال مىشود در فقّاع هم جارى مىشود، تنزيل اطلاق الفقاع خمر، يعنى تمام احكامى كه معروف است براى خمر، يكى از احكام معروفه هم اين است كه منقلب شد حلال مىشود پاك مىشود، اطلاق تنزيل است، جايش هم همين جا است اطلاق تنزيل.
عرض مىكنم بر اين كه ممكن است خود صاحب عروه قدس الله نفسه الشريف عقيدهاش همين بوده باشد كه اين حكم مختص به خمر نيست در فقّاع هم مىآيد، حكم مختص به سركه نيست در تبدل خمر به مطلق المايع مىآيد، چرا؟ چون كه وقتى كه عنوان را در عروه ذكر مىكند مىگويد الخامس من المطهرات الانقلاب، انقلاب را از مطهرات مىشمارد، بعد مىگويد كالخمر ينقلب خلاً، انقلاب خمر را الی الخل مثال مىگويد، من باب المثال است، والاّ اگر حكم مختص به انقلاب الخمر الى الخل بود مثل اسلام مىشد كه اسلام الكافر از مطهرات است، اينجور مىشد ديگر، انقلاب خمر الى الخل مطهر نجاست باشد مناسب اين بود كه بگويد كه الخامس انقلاب الخل خمرا، بايد اينجور بگويد، نه اين كه الانقلاب را مطلق بگويد بعد اين را بگويد كالخمر ينقلب خلا، اين را تمثيلا ذكر كند، اين معلوم مىشود كه اين انقلاب فرد ديگر هم لا محاله دارد، اين از باب المثال است، و من هنا گفتيم در كلمات فقهاء هم اين را ملاحظه كنيد اين خصوصيات را، نسبت به مشهور ندهيد كه مشهور فقط خمر را مىگويند خل بشود، كلماتش را نگاه كن ببين آنها كالخمر مىگويند يا الخمر مىگويند؟ ال اگر بود در مشهور همين جور است كه شما مىگوييد، مشهور ملتزم مىشوند به اختصاص و اما كالخمر باشد مثل عبارت عروه، كما ذكرنا كالخمر آن كار را نمىكند، اين امر واحد.
سؤال...؟ گفتيم على خلاف القاعده است اختصار به مورد قيام الدليل مىشود، ايشان كه مىگويد كالخمر معنايش اين است كه دليل عموميت دارد مختص نیست، اينجور گفتم من، چيزى به من نسبت ندهيد، ايشان فقيه به حمل شايع صناعى است صاحب العروه قدس الله نفسه الشريف، لم يناقش فيه اثنان يا احد، اينجور شخص كه تعبير مىكند در عبارت، انقلاب كه مطهريتش على خلاف القاعده است بعد هم تصريح خواهد كرد، با وجود اين انقلاب را مطلق مىگويد مىگويد كالخمر يصير خلا معنايش اين مىشود دليلى كه قائم بر خلاف قاعده است در او عموميت است، منحصر به اين فرض نيست، اين يك مثال است، اين اينجور استفاده مىشود و ما هم گفته بوديم الان هم مىگوييم، اين جواب شما، اما گذشتيم.
امر ثانى كه صاحب العروه فرموده است كه باقى مانده بود در مقام صاحب عروه متعرض شده است. عنوان کنم تأمل کنید. ايشان مىفرمايد آن وقتى خمر خل شد حلال مىشود كه در حال خمريتش. آن وقتى كه حال خمريتش است نجاست اخرايى به او اصابت نكرده باشد، يعنى غير نجاست خمرى نجاست اخرايى به او اصابت نكرده باشد، در حال خمريت ها، چون كه بعد از خل شدن اصابت كند كه او قطعا نجس مىشود و حرام است او جاى كلام نيست. اين كه گفتيم خل حلال مىشود و پاك مىشود اين شرطش اين است اين وقتى كه خمر بود در آن حال خمريت نجاست خارجيه به او اصابت نكند، بدان جهت مىگويد اگر در حال خمريت قطره ای از بول به او بيفتد يا شىء نجسى به او ملاقات بكند، يك موش مرده بود او را بچه برداشت زد به اين خمر در آورد، كه نجاست خارجيه است، بعد اين هم خل شد از شانس آن موش اين بود كه اين را خل كرد، منقلب كرد خلا، اين پاك نمىشود، بايد نجاست خارجيه اصابت نكند، چرا؟ چرايش را تأمل بفرماييد و اشكال در چرا را تأمل بفرماييد.
[1] سيد محمد کاظم يزدی، العروة الوثقى، (بيروت، مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، چ2، ت1409ق)، ج1، ص133.
[2] وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ حُسَيْنٍ الْأَحْمَسِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ وَ أَبِي بَصِيرٍ وَ عَلِيٍّ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سُئِلَ عَنِ الْخَمْرِ يُجْعَلُ فِيهَا الْخَلُّ فَقَالَ لَا- إِلَّامَا جَاءَ مِنْ قِبَلِ نَفْسِهِ؛ شيخ حر عاملی ،وسائل الشيعة،(قم، موسسة آل البيت(ع)، چ1، ت1409ق)، ج25، ص371.
[3] وَ بِالْإِسْنَادِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُكَيْرٍ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الْخَمْرِ تُجْعَلُ خَلًّا- قَالَ لَا بَأْسَ إِذَا لَمْ يُجْعَلْ فِيهَا مَا يَغْلِبُهَا؛ شيخ حر عاملی ،وسائل الشيعة،(قم، موسسة آل البيت(ع)، چ1، ت1409ق)، ج25، ص371.
[4] وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَى عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنِ ابْنِ بُكَيْرٍ عَنْ أَبِي بَصِيرٍ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الْخَمْرِ- يُصْنَعُ فِيهَا الشَّيْءُ حَتَّى تَحْمُضَ- قَالَ إِنْ كَانَ الَّذِي صُنِعَ فِيهَا- هُوَ الْغَالِبَ عَلَى مَا صُنِعَ فَلَا بَأْسَ بِهِ؛ شيخ حر عاملی ،وسائل الشيعة،(قم، موسسة آل البيت(ع)، چ1، ت1409ق)، ج25، ص370.
[5] وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ يَحْيَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى بْنِ عُبَيْدٍ عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ الْمُهْتَدِي قَالَ: كَتَبْتُ إِلَى الرِّضَا ع جُعِلْتُ فِدَاكَ- الْعَصِيرُ يَصِيرُ خَمْراً- فَيُصَبُّ عَلَيْهِ الْخَلُّ وَ شَيْءٌ يُغَيِّرُهُ- حَتَّى يَصِيرَ خَلًّا قَالَ لَا بَأْسَ بِهِ؛ شيخ حر عاملی ،وسائل الشيعة،(قم، موسسة آل البيت(ع)، چ1، ت1409ق)، ج25، ص372.
[6] زين الدين بن علی عاملی( شهيد ثانی)، مسالک الافهام، (قم، مؤسسة المعارف الاسلامية، چ1، ت1413ق)، ج12، ص 104.
[7] سيد محسن حکیم، مستمسک العروة الوثقی، ( قم دار التفسير، چ1، ت1416ق)، ج2، ص98.
[8] وَ عَنْهُ عَنْ صَفْوَانَ عَنِ ابْنِ بُكَيْرٍ عَنْ عُبَيْدِ بْنِ زُرَارَةَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع أَنَّهُ قَالَ: فِي الرَّجُلِ إِذَا بَاعَ عَصِيراً- فَحَبَسَهُ السُّلْطَانُ حَتَّى صَارَ خَمْراً- فَجَعَلَهُ صَاحِبُهُ خَلًّا- فَقَالَ إِذَا تَحَوَّلَ عَنِ اسْمِ الْخَمْرِ فَلَا بَأْسَ بِهِ؛ شيخ حر عاملی ،وسائل الشيعة،(قم، موسسة آل البيت(ع)، چ1، ت1409ق)، ج251، ص31.7
[9] عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ فِي قُرْبِ الْإِسْنَادِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِيهِ قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْخَمْرِ يَكُونُ أَوَّلُهُ خَمْراً- ثُمَّ يَصِيرُ خَلًّا - قَالَ إِذَا ذَهَبَ سُكْرُهُ فَلَا بَأْسَ ؛ شيخ حر عاملی ،وسائل الشيعة،(قم، موسسة آل البيت(ع)، چ1، ت1409ق)، ج25، ص372.