درس پانصد و سی و ششم

بعضی از مستحبات وضوء

«الرابع : غسل اليدين قبل الاغتراف‌مرَّة في حدث النوم والبول ومرَّتين في الغائط».[1]

ادامه بحث شستن دستها پيش از وضوء

کلام در بعضی مستحبات وضوء بود. صاحب عروه قدس الله سره فرمود بر اینکه مستحب است عند التوضؤ کسی وضوء می‏گیرد از حدیث نومی، قبل از ادخال یدش در اناء دو دستش را یک مرتبه بشوید. و هکذا در جایی که وضوئش از حدث بولی بوده باشد و اما اگر از غایط بوده باشد مستحب است دو دفعه بشوید. ظاهر کلام ایشان این است این استحباب غسل الیدین مختص است به صورتی که در آن صورت دو تا قید موجود بوده باشد. یکی اینکه توضأ شخص به نحو اغتراف الماء بوده باشد. که آب را از انائی با دستش برمی‏دارد. و اما در جایی که توضأ به نحو اغتراف نیست مثل فرض کنید آن توض‏ء که فی عصرنا هست. که از شیر آب باز می‏کنند یا در جایی که از کوزه‏ای آب می‏ریزد، از آفتابه‏ای آب می‏ریزد که در سابق زمان بود وضوء می‏گیرد نه آنجا غسل یدین استحباب ندارد. شستن یدین در صورتی مستحب است که وضوئش به نحو اغتراف بوده باشد. و قید دیگر که از کلامش استفاده می‏شود این است که این استحباب غسل یدین در صورتی که حدث، حدث بولی نبوده باشد یا حدث نومی و غایطی نباشد این استحباب الغسل آنجا نیست. مثل اینکه حدثش فقط خروج ریح بوده است. ناقض وضوئش، وضوء سابقی‏اش خروج ریح بوده است. در آن صورت نه، ولو به اغتراف وضوء می‏گیرد غسل الیدین استحبابی ندارد. ظاهر کلامش این است، ولکن از بعضی روایاتی که وارد شده است در بیان وضوء رسول الله (ص) که امام علیه السلام آن وضوء را عملا بیان کرده است. که به آن اخبار، اخبار وضوئات بیانیه می‏گویند. اخباری است که بیان می‏شود در آنجا وضوء نبی (ص).

 در بعضی از آنها هست که امام علیه السلام قبل از اینکه اغتراف بکند مائی را برای وضوء غسل یدیه، هر دو دستش را شست و آنجا نفرمود که این شستن دست در صورتی است که فرض بفرمایید حدث، حدث مثلا بولی یا نومی یا غایطی بوده باشد. این قید را آنجا ذکر نفرمود. که در مقام بیان وضوء رسول الله (ص) است فی واجباته و مستحباته. چونکه فقط آن وضوء، آن اجزاء واجبه وضوء را بیان نمی‏کند. حتی آن اجزائی که آنجا در آن افعالی که در وضوء مستحب است، آنها را هم بیان می‏کند. این روایت را می‏خوانم ببینید همین جور است، در باب پانزده از ابواب الوضو، روایت یازدهمی [2]است:

 شیخ قدس الله نفسه الشریف نقل می‏کند عن المفید. استاد خودش مفید. شیخ در تهذیب در جلد اولی که فعلا مطبوع است، باب طهارت است. در باب طهارت بعضی احادیث را به تمام سند نقل کرده است. ولکن فی ما بعد، مثل اینکه دیده است این طولانی می‏شود بر این سندها، در اول کتابش هم ذکر کرده است، بدء کرده است روایات را به اسم آن شخصی که روایت را از کتاب او نقل می‏کند. روایتی را که مثلا از کتاب حسین ابن سعید، از کتب او نقل می‏کند، می‏گوید و الحسین ابن سعید روی حسین ابن سعید. بعد در آخر تهذیب که مشیخه تهذیب است آنجا ذکر کرده است یک سند، یا دو سند، آن روایاتی را که من در این کتاب از حسین ابن سعید نقل کرده‏ام سندش تا حسین ابن سعید این است. چونکه کتاب حسین ابن سعید نسخه بوده است. نسخه‏ای بود که این از کتب حسین ابن سعید. این نسخه ثابت بشود که نسخه حسین ابن سعید است سند می‏خواهد؛ که به آن سند برسد که به خود حسین ابن سعید برسد این نسخه. آن سندش را از آنها تعبیر می‏کند به‏ مشیخه تهذیب. آنی که در مشیخه‏اش ذکر کرده است سند را. این روایت از آن روایاتی است که تمام سند را نقل کرده است در خود تهذیب.

موثقه زراره و بکير

«وَ عَنِ الْمُفِيدِ» شیخ قدس الله نفسه الشریف از خود مفید نقل می‏کند «عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ» ، احمد ابن محمد ابن یحیی است، از محمد بن يحيي یا احمد ابن محمد ابن حسن ابن ولید است عن ابیه عن محمد ابن حسن ولید. هر دو محتمل است. این در ما نحن فیه احمد ابن محمد ابن یحیی بعضی‏ها اشکال کرده‏اند که توثیق ندارد. گفتیم سابقا که پسر محمد ابن یحیی العطار است که از پدرش نقل می‏کند. گفتیم این جای خدشه نیست، از معاریف است. و خودش هم شیخ این روایات این قدری را در تهذیب از او نقل کرده است این شخصی است قدحی هم درباره‏اش نرسیده است، جای تأمل نیست.

 آن دارد که «عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ» آن هم نقل می‏کند محمد ابن حسن ابن ولید نقل می‏کند عن سعد ابن عبد الله. احمد ابن حسن ابن ولید هم همان داستان را مبتلا است. توثیقی ندارد ولکن از معاریف است. پدرش محمد ابن حسن ابن ولید می‏شود. این ظاهرا احمد ابن محمد بن حسن ابن ولید است، چونکه پدرش از سعد ابن عبد الله نقل می‏کند. «عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ» احمد ابن محمد ابن عیسی است عن عثمان ابن عیسی که شیخ در عده توثیق کرده است، مذهبش فاسد است. «عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِيسَى عَنِ ابْنِ أُذَيْنَةَ عَنْ بُكَيْرٍ وَ زُرَارَةَ ابْنَيْ أَعْيَنَ» روایت من حیث السند موثقه می‏شود. «أَنَّهُمَا سَأَلَا أَبَا جَعْفَرٍ ع عَنْ وُضُوءِ رَسُولِ اللَّهِ ص»- - وَ اسْتَعَانَ بِيَدِهِ الْيُسْرَى بِكَفِّهِ عَلَى غَسْلِ وَجْهِهِ- ثُمَّ غَمَسَ كَفَّهُ الْيُمْنَى فِي الْمَاءِ- فَاغْتَرَفَ بِهَا مِنَ الْمَاءِ- فَغَسَلَ يَدَهُ الْيُمْنَى مِنَ الْمِرْفَقِ إِلَى الْأَصَابِعِ- لَا يَرُدُّ الْمَاءَ إِلَى الْمِرْفَقَيْنِ- ثُمَّ غَمَسَ كَفَّهُ الْيُمْنَى‌ ‌فِي الْمَاءِ- فَاغْتَرَفَ بِهَا مِنَ الْمَاءِ- فَأَفْرَغَهُ عَلَى يَدِهِ الْيُسْرَى مِنَ الْمِرْفَقِ إِلَى الْكَفِّ- لَا يَرُدُّ الْمَاءَ إِلَى الْمِرْفَقِ- كَمَا صَنَعَ بِالْيُمْنَى- ثُمَّ مَسَحَ رَأْسَهُ وَ قَدَمَيْهِ إِلَى الْكَعْبَيْنِ بِفَضْلِ كَفَّيْهِ لَمْ يُجَدِّدْ مَاءًاینها سؤال کردند از امام باقر سلام الله علیه، بکیر و زرارة ابن اعین این دو برادر سؤال کردند، امام باقر سلام الله علیه را از وضوء رسول الله (ص) «فَدَعَا بِطَشْتٍ أَوْ بِتَوْرٍ فِيهِ مَاءٌ فَغَسَلَ كَفَّيْهِ- ثُمَّ غَمَسَ كَفَّهُ الْيُمْنَى فِي التَّوْرِ- فَغَسَلَ وَجْهَهُ بِهَا» تور همان قدح است، تشت هم که همان ظرف است. فغسل کفیه امام علیه السلام دو دستش را شست ثم غمس کفه الیمنی فی التور. این دو دست را شست. ندارد بر اینکه، این فرمود این در صورتی است که نوم باشد، بول باشد، تغوط باشد. بدان جهت ملتزم شده‏اند بر اینکه غسل الیدین قبل از وضوء استحباب دارد، علی کل تقدیر حدث هر چه بوده باشد یا حتی حدث هم نبوده باشد، اعاده وضوء بوده باشد غسل الیدین قبل الوضوء استحباب دارد. منتهی در این صورت وضوء به نحو الاغتراف است در این روایت مبارکه. بما اینکه این وضوء به نحو الاغتراف است این را نمی‏شود ادعا کرد که از این روایت استفاده می‏شود که غسل الیدین حتی در صورتی که به نحو الاغتراف نباشد، باز استحباب دارد. او دیگر از این معنا استفاده نمی‏شود. این را فی ما بعد ببینیم از روایات دیگر که در کیفیت الوضوء است استفاده می‏شود یا اینکه ظاهرا استفاده نمی‏شود. پس علی هذا این که در عروه فرموده است در صورتی که حدث، حدث بولی بوده باشد، آن وقت مستحب است استحباب غسل الیدین قبل ادخالهما الاناء باب، باب بیست و هفت بود که در این باب روایاتی نقل کرده است. دارد در آن روایت که روایت اولی است، صحیحه عبید الله علی حلبی[3] است:

صحيحه حلبی

«مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ يَحْيَى» این روایت را از کتاب محمد ابن احمد ابن یحیی نقل می‏کند به سند خودش. محمد ابن احمد ابن یحیی همان اشعری است. صاحب کتاب نوادر الحکمه. آن هم نقل می‏کند «عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ» آن هم نقل می‏کند از احمد ابن محمد ابن عیسی، پدرش محمد ابن عیسی، عن ابن ابی عمیر عن حماد ابن عثمان عن عبید الله ابن علی حلبی روایت صحیحه است. «قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الْوُضُوءِ- كَمْ يُفْرِغُ الرَّجُلُ عَلَى يَدِهِ الْيُمْنَى- قَبْلَ أَنْ يُدْخِلَهَا فِي الْإِنَاءِ» چقدر آب می‏ریزد مرد بر ید یمناش «قبل ان یدخلها فی الاناء» این کانّ راوی مسلم گرفته است یعنی سائل، مسلم گرفته است. یعنی شستن دست راست که در اناء برده می‏شود شستنش مستحب است. این را خودش می‏داند. سؤال می‏کند که مقدارش چقدر است؟ یعنی چند دفعه باید شسته بشود. امام علیه السلام فرمود واحدة من حدث البول و اثنتان من حدث الغایط و ثلاث من الجنابه. در جایی که حدث، حدث بولی باشد یک دفعه و حدث غایطی باشد دو دفعه، حدث جنابتی باشد که آب برمی‏دارد که غسل جنابت بکند آنجا هم سه دفعه باید بشوید، یعنی در غسل جنابت. در وضوء دو دفعه و یک دفعه است، آنجا سه تا است.

 و رواه الکلینی عن علی ابن ابراهیم عن ابیه، عن ابن ابی عمیر عن حماد، عن الحلبی، این روایت منافات با آن اطلاق آن روایتی که گفتیم ندارد. این خود شستن مستحب است، آن روایت می‏گوید علی الاطلاق دیگر، این هم مفروغ عنه است. این از عددش می‏پرسد. می‏گوید فقط در غایط دو دفعه شسته می‏شود. این منافات با او ندارد. روایت دیگری که در ما نحن فیه[4] هست:

روايت علی بن سندی

 روایتی است که باز شیخ محمد ابن الحسن باسناده عنه یعنی عن محمد ابن احمد ابن یحیی، محمد ابن احمد ابن یحیی نقل می‏کند عن علی ابن سندی که گفتیم لا بأس به، عن حماد ابن عیسی عن حریز عن ابی جعفر علیه السلام. «قَالَ: يَغْسِلُ الرَّجُلُ يَدَهُ مِنَ النَّوْمِ مَرَّةً- وَ مِنَ الْغَائِطِ وَ الْبَوْلِ مَرَّتَيْنِ- وَ مِنَ الْجَنَابَةِ ثَلَاثاً» یعنی در جایی که می‏خواهد وضوء کند یک دفعه، دو دفعه، در جنابت سه دفعه. در روایت دیگری هست، و باسناده روایت سومی[5] است:

روايت عتبه هاشمی

 و باسناده عن الحسین ابن سعید، عن ابن سنان محمد ابن سنان است، عیب ندارد چونکه با محمد ابن سنان عثمان ابن عیسی هم هست، دو نفر هستند. عثمان ابن عیسی ثقه است. جمیعا عن ابن مسکان، عبد الله ابن مسکان است. عن لیث المرادی از لیث مرادی عن ابی بصیر در ذهن ما این است که عن لیث المرادی ابی بصیر است عن ابی بصیر نیست چونکه لیث مرادی خودش ابی بصیر است. ممکن است همین ابی بصیر همین یکی بوده باشد که یحیی ابن القاسم بشود، آن یحیی بوده باشد. عن لیث المرادی عن ابی بصیر عن عبدالکریم ابن عتبة الهاشمی، عبد الکریم هم شخص ثقه است. «سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الرَّجُلِ يَبُولُ- وَ لَمْ يَمَسَّ يَدَهُ الْيُمْنَى شَيْ‌ء»، دستش هم به هیچ نجسی نخورده است. «أَ يُدْخِلُهَا فِي وَضُوئِهِ قَبْلَ أَنْ يَغْسِلَهَا». وضوء یعنی آب وضو. می‏تواند داخل کند دستش را در آب وضو، قبل از اینکه دستش را بشوید؟ «قَالَ لَا حَتَّى يَغْسِلَهَا»، حتی اینکه بشوید.

 بول اختصاص ندارد، نوم هم همین جور است. آنجا هم می‏شوید. «قُلْتُ فَإِنَّهُ اسْتَيْقَظَ مِنْ نَوْمِهِ وَ لَمْ يَبُلْ»، هیچ کار نکرده است. «أَ يُدْخِلُ يَدَهُ فِي وَضُوئِهِ»؟ در این صورت «قَبْلَ أَنْ يَغْسِلَهَا- قَالَ لَا لِأَنَّهُ لَا يَدْرِي حَيْثُ بَاتَتْ يَدُهُ فَلْيَغْسِلْهَا»، نمی‏داند دستش کجا بیتوته کرده بود. یعنی به چه چیز خورده بود. این به جهت اسکات او است. این روایات دلالت می‏کند بر اینکه قبل از ادخال فی الماء باید این غسل بشود. باید، باید استحبابی است. چرا؟ چونکه روایاتی داریم که هم در روایات بیانیه که امام علیه السلام دستش را ابتدائا برد در کاسه، دست یمنی را و از آن انائی که هست آب را برداشت فارسله علی وجهه بر وجه شریفش ریخت که وضوء می‏خواست بیان بکند که در بعضی‏ها دارد که هذا اذا کان الکف طاهرةً. این که در اناء برده می‏شود دست، در صورتی است که دست طاهر بوده باشد. و هکذا روایات دیگری هست از آن جمله صحیحه محمد ابن مسلم است در باب بیست و هشت روایت اولی است:

صحيحه محمد بن مسلم

 «محمد ابن الحسن باسناده عن الحسین ابن سعید عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ عَنِ الْعَلَاءِ بْنِ رَزِينٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَحَدِهِمَا ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ يَبُولُ- وَ لَمْ يَمَسَّ يَدَهُ شَيْ‌ءٌ أَ يَغْمِسُهَا فِي الْمَاءِ- قَالَ نَعَمْ وَ إِنْ كَانَ جُنُباً»[6]، جنب هم باشد چونکه دستش چیزی انسان ندارد اصابت نکرده است، پاک است عیبی ندارد.

موثقه سماعه

 در آن موثقه سماعه، روایت دومی است[7] در باب بیست و هشت:

 باز محمد ابن الحسن باسناده عن الحسین ابن سعید عن اخیه، عن اخ الحسین ابن سعید که حسن ابن سعید است، آن هم ثقه است، جلیل است. عن زرعة عن سماعه، «إِنْ أَصَابَ الرَّجُلَ جَنَابَةٌ فَأَدْخَلَ يَدَهُ فِي الْإِنَاءِ- فَلَا بَأْسَ إِذَا لَمْ يَكُنْ أَصَابَ يَدَهُ شَيْ‌ءٌ مِنَ الْمَنِيِّ»، اگر چیزی اصابت نکرده است عیبی ندارد. در وضوئات بیانیه که انشاء الله آن روایات را در بیان واجبات وضوء بیان خواهیم کرد، تفسیرا در بیانش هست که غمس یده فی الاناء ابتدائا فارسله علی وجهه به صورت مبارکش ریخت، بر وجهش ریخت. بدون اینکه متعرض بشود که غسل یدین بکند. و روایاتی که وارد شده است حدّ الوضوء غسل الوجه و الیدین، غسل الوجه و الیدین، آن غسل وجهی که در آیه مبارکه هست، و آن غسل یدینی که در آیه مبارکه ذکر شده است و آنی که مسح الرأس و الرجل است او حدّ وضوء است. او دلالت می‏کند که این غسل الیدین مستحب است. و بأسی هم نیست‏ که انسان ملتزم بشود غسل الیدین فی کل حال، موقع وضوء گرفتن مستحب است نسبت به آن روایاتی که در وضوئات بیانیه بود. منتهی در صورتی که حدث، حدث بولی باشد، نومی باشد این استحبابی که هست آکد می‏شود و اگر فرض کنید حدث غایطی بوده باشد مستحب این است که دو دفعه شسته بشود. این عیبی ندارد. می‏شود ملتزم شد به این معنا. و اما تقیید به اینکه در صورتی است این استحباب به نحو الاغتراف بوده باشد، توضؤ در ذهن می‏زند که این مدخلیتی ندارد، این غسل یدینی که امام علیه السلام فرمود، قبل از ادخال فی الاناء، مع طهارة الید، مع احزار طهارة الید که زدنش به آب هیچ محذوری ندارد ایشان اینجور فرمود، که این مثلا وضوء به این نحو گرفته می‏شود. اگر کسی در او مناقشه بکند استحباب مختص به صورة الاغتراف می‏شود. اما حدث بولی یا غایطی خصوصیتی ندارد. در مطلق جاهایی که توضأ به نحو الاغتراف است. غسل الیدین مستحب می‏شود. این هذا کلُ نسبت به این مقام.

1) سه مرتبه مضمضه و استنشاق

«الخامس المضمضة و الاستنشاق كل منهما ثلاث مرات بثلاث أكف‌و يكفي الكف الواحدة أيضا لكل من الثلاث‌«.[8]

بعد ایشان در عبارت عروه دارد بر اینکه مستحب است در وضوء غسل الیدین یکی هم المضمضة و الاستنشاق ثلاثا. مستحب است در وضوء انسان مضمضه کند و استنشاق کند سه مرتبه. سه مرتبه مضمضه، سه مرتبه استنشاق. آنجا دارد که فی کل مرتا یکف واحد. در عروه همین جور می‏گوید. یعنی با سه مرتبه که مضمضه می‏کند، سه کف آب برمی‏دارد. با یکی یک مضمضه، کف دومی با او مضمضه دومی، سومی و هکذا فی الاستنشاق. و در ذیلش می‏فرماید و یکفی کف واحد لکل منهما. ممکن است یک کف آب بردارد سه مضمضه را با آن یک کف آب بکند. یک مقدارش را به دهانش بگیرد بیاندازد. مقدار دومی و مقدار سومی. بعضی‏ها فرموده‏اند بر اینکه نه لازم نیست مضمضه با یک کف بشود استنشاق با یک کف. با یک کف می‏شود اگر می‏تواند سه تا مضمضه و سه تا استنشاق را با یک کف آب بکند. این لازم نیست که شرطش این نیست که اینجور بوده باشد. کلام در ما نحن فیه در سه مقام واقع می‏شود. مقام اول این است که استنشاق و المضمضه عند التوضأ مستحب است. کاستحباب غسل الیدین علی ما تقدم. این یک مقام. مقام دومی این است که مضمضه‏ای که مستحب است یا استنشاقی که مستحب است او سه مرتبه است. یا فرد کاملش سه مرتبه است یا اصل استحباب سه مرتبه است که مضمضه سه مرتبه بشود. این هم مقام ثانی. مقام ثالث این است که این سه مضمضه هر کدام با یک کف آب مستحب است بشود یا نه سه مرتبه مضمضه مستحب است. سه مرتبه استنشاق، کف معتبر نیست. ممکن است با پنج کف، شش کف، سه تا مضمضه را موجود کند. بله، آب را با یک کفش بگیرد در دهانش نگه دارد باز با یک کف دیگر بگیرد، دو تا یک دفعه مثلا در فمش برگرداند. اما اینکه استنشاق مستحب است و مضمضه مستحب است.

طوائف روايات در ارتباط با مضمضه و استنشاق

 روایات وارده فی الاستشاق و المضمضة علی طوائفی هستند.

طائفه نخست: روايات داخل در وضوء بودن مضمضه و استنشاق

یک قسم از روایات هست که در آن روایات ذکر شده است که مضمضة و الاستنشاق از وضوء است. مضمضه و استنشاق از وضوء است، این یک طایفه است. در مقابل این طایفه، طایفه‏ای هست که و المضمضة و الاستنشاق لیستا من الوضو. اینها از وضوء نیستند. طایفه ثالثه‏ای هست و طایفه ثالثه این است، ذکر کرده‏اند که ان المضمض و الاستنشاق اینها نه فریضه هستند و لا سنت هستند. نه فریضه هستند و نه سنت. این هم یک طایفه. یک طایفه رابعی هست که در طایفه رابعه امر شده است به استنشاق و المضمضه عند التوض‏ء که امر شده است که استنشاق و مزمزه بکن. خوب کلام واقع می‏شود که مدلول این طوایف با همدیگر تنافی دارند. چونکه آنی که امر می‏کند عند الوضو، مضمضه و استنشاق بکن خوب می‏گوییم که این امر وجوبی نیست، چونکه در ما نحن فیه وضوئی که واجب است غسل الوجه و الیدین است و مسح الرأس و الرجلین است. حتی در بعضی روایات که در وضوئات بیانیه بود آنجاها استنشاق وارد نشده است که امام استنشاق کرد یا مضمضه کرد. معلوم می‏شود این معنا که وضوء در او مضمضه داخل نیست، بدان جهت امر شده است عند الوضوء فی الاستنشاق و المضمضة این امرش می‏شود امر استحبابی. و طایفه ثانیه که می‏گوید نه از وضوء هستند این طایفه ثانیه را اینها را یک خرده بخوانم تدریجا که متوجه باشید چه جور است؟

موثقه ابی بصير

یکی از اینها موثقه ابی بصیر است. موثقه ابی بصیری[9] که هست، ایشان عنوان باب را باب استحباب المضمضة ثلاثا و الاستنشاق ثلاثا قبل الوضوء و عدم وضوء بهما که اینها مستحب است و واجب نیست. یکی از روایات این است، آن روایت، روایت عبد الله ابن سنان[10] است روایت دومی است:

روايت عبدالله بن سنان

«محمد ابن الحسن باسناده عن القاسم بن عروه عن عبد الله ابن سنان عن ابی عبد الله علیه السلام الْمَضْمَضَةُ وَ الِاسْتِنْشَاقُ مِمَّا سَنَّ رَسُولُ اللَّهِ» ص که مستحب است، نظیر طایفه اولی.

موثقه سماعه

در موثقه سماعه[11] که روایت دومی است محمد ابن الحسن باسناده عن حسین ابن سعید عن عثمان ابن عیسی عن سماعه، «قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْهُمَا فَقَالَ هُمَا مِنَ السُّنَّةِ فَإِنْ نَسِيتَهُمَا لَمْ يَكُنْ عَلَيْكَ إِعَادَةٌ» اعادة ترک کرده است عیبی ندارد. باز روایت ديگر[12] دارد بر اینکه «عَمَّنْ تَوَضَّأَ- وَ نَسِيَ الْمَضْمَضَةَ وَ الِاسْتِنْشَاقَ- ثُمَّ ذَكَرَ بَعْدَ مَا دَخَلَ فِي صَلَاتِهِ قَالَ لَا بَأْسَ».

موثقه ابی بصير

در روایت دیگری دارد که سألت اباعبد الله علیه السلام که موثقه ابی بصیر[13] است عنه، یعنی محمد ابن الحسن باسناده عن حسین بن سعید عن حماد بن عیسی عن شعیب عن ابی بصیر قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْهُمَا- فَقَالَ هُمَا مِنَ الْوُضُوءِ فَإِنْ نَسِيتَهُمَا فَلَا تُعِدْ که از وضوء هستند فان نسیتهما فلا تُعِد این یک طایفه. که آن روایاتی که امر شده بود یعنی امر شده بود به استنشاق آنها هم یک طایفه هستند. آنها را هم می‏رسیم.

طائفه دوم: راوايات داخل نبودن مضمضه و استنشاق در وضوء

 طایفه دیگر این است که المضمضة و الاستنشاق لیسا من الوضو.

صحيحه زراره

صحیحه زراره است. روایت پنجمی[14] است:

حسین ابن سعید عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ جَمِيلٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ علیه السلام «قَالَ: الْمَضْمَضَةُ وَ الِاسْتِنْشَاقُ لَيْسَا مِنَ الْوُضُوءِ». این هم یک طایفه است.

طائفه سوم: روايات دال بر عدم فرض و سنت بودن مضمضه و استنشاق

طایفه دیگر این بود که روایت، باز آن روایت هم فرض بفرمایید روایت زراره است که باز در سندش قاسم ابن عروه [15]است در ذهنم نیست، قاسم ابن عروه چه جور است فعلا، بدان جهت روایت تعبیر کردم و باسناد الشیخ عن محمد ابن علی ابن محبوب عن العباس ابن معروف عن القاسم ابن عروه عن ابن بکیر عن زراره عن ابی جعفر علیه السلام «قَالَ: لَيْسَ الْمَضْمَضَةُ وَ الِاسْتِنْشَاقُ فَرِيضَةً وَ لَا سُنَّةً- إِنَّمَا عَلَيْكَ أَنْ تَغْسِلَ مَا ظَهَرَ». آنی که ظاهر بدن است چونکه آنها اصلا داخل حلق، دان بینی، آنی که در وضوء واجب است غسل ما ظَهَر هستند. این روایت است، روایت امر به استنشاق را هم می‏رسیم در آن امر ثلاثا. خوب با این روایات چکار بکنیم؟ یک مقدمه‏ای عرض کنم تا معلوم بشود که این روایات معنایش چیست؟ سنت اطلاق به دو معنا می‏شود. مثل الفرض، فرض هم اطلاق می‏شود به دو معنا. تارةً سنت اطلاق می‏شود به آن حکمی که رسول اکرم (ص) او را تشریع فرموده است. اعم از اینکه این حکم، حکم وضعی بوده باشد یا حکم تکلیفی بوده باشد. حکم تکلیفی هم شد وجوب باشد، حرمت باشد. تکلیف الزامی باشد یا غیر الزامی باشد. السنة ما سنّ الرسول (ص). در مقابل تشریعاتی که از خود خداوند سبحان جل و اعلی است که آنها را از آنها تعبیر می‏کنند آنی که مثلا فرض الله، حده الله، خود خدا حدّش را بیان کرده است. و آنی که خداوند خودش فرض کرده است. رسول الله هم به امر خدا این کار را می‏کرد. بالاخره نسبتش به خدا است؛ ولکن به تشریع این نحوی است.

 این سنت به این معنا در مقابل فرض الله و ما حده الله است. یک سنت معنای دیگری دارد. سنت در مقابل فرض، یعنی واجب. (فرض یعنی واجب) سنت یعنی چیزی که واجب نیست، مستحب می‏شود قطعا طلب شده است، فرضی که فرض بفرمایید، سؤال؟ عرض می‏کنم سنت یک معنایش ما شَرَّع النبی (ص) به تفویض و باذن من الله سبحان که آنی که رسول الله تشریع می‏کند تارة حکم الزامی می‏شود. ایجاب حرمت می‏شود و اخری حکم وضعی می‏شود و اخری حکم ندبی می‏شود. همه اینها را سنت می‏گویند. یک سنت معنای دیگری دارد. این سنت به معنای دیگر در مقابل سنت است یعنی فرض نیست، یعنی واجب نیست. این می‏شود مستحب. فرض هم همین جور است. تارة فرض گفته می‏شود و فریضه گفته می‏شود مراد ما اوجبَه الله سبحان فی کتاب المجید. و اخری فرض گفته می‏شود اطلاق می‏شود به آن چیزی که واجب است. هر فعلی که واجب شد در شریعت می‏گویند این فرض است در مقابل آن دیگری که می‏گویند سنت است یعنی مستحب است. بدان جهت این مقدمه که فرض دو تا شد معنایش، سنت دو تا شد این به این مقدمه یک نکته‏ای را هم متوجه بشوید آن نکته این است که عامه این استنشاق و مضمضة را، اینها را اگر جُلشان اینجور نبوده باشند، کلشان نبوده باشد این را در وضوء واجب می‏دانند. می‏گویند سنّ النبی (ص) این مضمضة و استنشاق را در وضوء یعنی واجب است. منتهی به جعل تشریع خدا نیست، به آن چیزی که هست تعبیر می‏کنند خودشان به تفسیر النبی یعنی به سنت النبی (ص) است.

آنی که در روایات امر شده است بالاستنشاق و در ما نحن فیه آن امری که طلب است آن امر آن طایفه اولی خوب ملتزم می‏شویم به استحباب، بعد از آن که در وضوئات بیانیه داریم که امام علیه السلام استنشاق نفرمود در بعضی‏ها، شاید کلشان همین جور است مضمضه نفرمود، صورت را شروع کرد بله، معلوم می‏شود که واجب نیست. طلب شده است قبل از وضوء این معنا، امام علیه السلام هم در آنها ترک کرده است همین تفهیم می‏کند که واجب نیست آنی که در ذهن سنی‏ها هست که رسول الله این را سنت قرار داده بود، یعنی واجب قرار داده بود در وضوء نه اینجور نیست. وجه ترکش هم همین است. روی علی هذا الاساس ملتزم می‏شویم که مستحب است. آنی که می‏گوید مضمضه و استنشاق سنت است ولکن اگر نسیان کردی بأسی ندارد، سنت به معنای استحباب در مقابل فرض است. با آن طایفه تنافی ندارد. آنی که می‏گوید نه فریضه است نه سنت، معنایش این است که این فریضه، فرض الله، فرض الله که نیست. سنت هم نیست یعنی نبی اکرم واجب بکند، آن سنتی که هست در ما نحن فیه به معنای استحباب نیست. به معنای تشریع النبی است. نه نبی وجوب او را تشریع کرده است، الزامش را، نه هم که خداوند متعال ذکر کرده است. جمع ما بین الروایات همین می‏شود. بدان جهت این روایات با همدیگر تنافی ندارند ملتزم می‏شویم که سنت است به معنای استحباب، یعنی فرض نیست. سنت نیست یعنی نبی اکرم (ص) واجب بکند در وضوء نه اینجور نیست کما اینکه خدا واجب نفرموده است نبی اکرم هم واجب نفرموده است. سرّ این هم، این نکته را متوجه باشید که در وضوئات بیانیه ائمه علیهم السلام استنشاقات اینها را ترک کرده‏اند صرف تفهیم این معنا است که بابا رسول الله اینجور سنتی که اینها می‏گویند واجب قرار داده بود در وضوء نه اینجور نیست.

علی هذا الاساس آن جهت اولی که التزام بر اینکه استنشاق و المضمضة مستحب است این عیبی ندارد، ملتزم می‏شویم اما ثلاثا، سه دفعه کجا؟ که در این روایت سه دفعه نبود. فقط در این روایات بود که المضمضة و الاستنشاقی که هست ممّا سنّ رسول الله. سنّ به معنای استحباب است. رسول الله استحباب اما ثلاثا نداشت. بدان جهت در ما نحن فیهی که هست در ما نحن فیه این سه تا را از کجا دربیاوریم؟ دو تا روایت داریم که در طایفه اولی امر شده است به استنشاق. یکی از آن روایاتی که هست یکی از این روایاتی که در ما نحن فیه هست، در آن روایتی است که مولانا علی ابن ابیطالب سلام الله علیه وقتی که محمد ابن ابی بکر را والی مصر قرار داد به او یک عهدی نوشت که عهد مولانا امیر المؤمنین الی محمد ابن ابی بکر سندش این است در باب پانزده، روایت شانزدهمی[16] است:

روايت ابی اسحاق همدانی

 عن حسن ابن محمد طوسی پسر شیخ طوسی قدس الله نفسه الشریف، فی مجالسه از پدرش که شیخ طوسی است نقل می‏کند، شیخ الطوسی از مفید، مفید هم از علی ابن محمد ابن حبیش عن حسن ابن علی زعفرانی اینها توثیق ندارند. عن اسحاق ابن ابراهیم بن محمد الثقفی عن عبد الله ابن محمد ابن عثمان عن علی ابن محمد ابن ابی سعید عن فضیل ابن الجُعد عن ابی اسحاق الهمدانی عن امیر المؤمنین علیه السلام فی عهده الی محمد ابن ابی بکر لمّا و الله مصره آنجا اینجور داشت «وَ انْظُرْ إِلَى الْوُضُوءِ- فَإِنَّهُ مِنْ تَمَامِ الصَّلَاةِ- تَمَضْمَضْ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ- وَ اسْتَنْشِقْ ثَلَاثاً» امر از همان طایفه اولی که گفتیم امر شده است به وضوء استنشاق این یک سه مرتبه در این است.

روايت محمد بن فضل

یکی هم، یک روایتی[17] هست که آن روایت باز دلالت می‏کند سه مرتبه آن روایتی که هست آن روایت، در آن روایتی که مُحَمَّدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ النُّعْمَانِ الْمُفِيدُ فِي الْإِرْشَادِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْفَضْلِ» روایت محمد ابن فضل است. «أَنَّ عَلِيَّ بْنَ يَقْطِينٍ كَتَبَ إِلَى أَبِي الْحَسَنِ مُوسَى ع- يَسْأَلُهُ عَنِ الْوُضُوءِ- فَكَتَبَ إِلَيْهِ أَبُو الْحَسَنِ ع- فَهِمْتُ مَا ذَكَرْتَ مِنَ الِاخْتِلَافِ فِي الْوُضُوءِ- وَ الَّذِي آمُرُكَ بِهِ فِي ذَلِكَ أَنْ تُمَضْمِضَ ثَلَاثاً- وَ تَسْتَنْشِقَ ثَلَاثاً» این روایت را ما نگفتیم. ما روایت دیگر پیدا کردیم. این روایت مال حکم تقیه‏ای است. وضوء تقیه‏ای را امام علیه السلام تعلیم به علی ابن یقطین می‏کند که مبتلاء نشود علی ابن یقطین. چونکه آنجا دارد تمسح رأسک کله، همه سرت را مسح کن که عامه می‏کنند و ظاهر اذنیک، آنها را هم مسح کن، وباطنهما و تغسل رجلیک الی الکعبین این وضوء تقیه‏ای است این شاهد نمی‏شود. عامه هم استنشاق را واجب می‏دانستند. یک روایت دیگری بود که آن روایت دیگر را پیدا کردیم که آنجا تمضمض ثلاثا است، مضمضة ثلاثا است منتهی الان جایش را گم کردیم. در آن روایتی که هست در آن روایت دارد بر اینکه تمزمز ثلاثا است، این طلب شما.

 و این دو تا روایت که هر دو من حیث السند ضعیف هستند نمی‏شود این را اثبات کرد این ثلاثا استحباب ثلاثا مبنی بر احتیاط، یعنی به قصد رجاء است از باب تسامح در ادله سنن، کسی ملتزم شد مستحب است فهو، والاّ باید به قصد رجاء اتیان بشود. و الحمد الله رب العالمین.