درس پانصد و چهل و سوم

فصل في أفعال الوضوء‌

« الأول : غسل الوجه‌وحدُّه من قصاص الشعر إلى الذقن طولاً ، وما اشتمل عليه الإبهام والوسطى عرضاً ، والأنزع والأغم ومن خرج وجهه أو يده عن المتعارف يرجع كل‌ منهم إلى المتعارف فيلاحظ أنَّ اليد المتعارفة في الوجه المتعارف إلى أي موضع تصل ، وأن الوجه المتعارف أين قصاصه فيغسل ذلك المقدار ، ويجب إجراء الماء فلا يكفي المسح به ، وحدُّه أن يجري من جزء إلى جزء آخر ولو بإعانة اليد ، ويجزي استيلاء الماء عليه وإن لم يجرِ إذا صدق الغسل ، ويجب الابتداء بالأعلى والغسل من الأعلى إلى الأسفل عرفاً ، ولا يجوز النكس ، ولا يجب غسل ما تحت الشعر ، بل يجب غسل ظاهره ، سواء شعر اللحية والشارب والحاجب بشرط صدق إحاطة الشعر على المحل ، وإلا لزم غسل البشرة الظاهرة في خلاله ».[1]

ادامه بحث شستن صورت

كلام در مراد از وجه بود كه در شرع امر شده است به غسل آن وجه عنوان الوضوء او به عنوان الطهارة. عرض مى‏كنم اگر اين معناى وجه پيش ما اجمال پيدا كرد، احتمال داديم بعضى مواضع عرفا داخل وجه بوده باشد كه به او هم اطلاق مى‏شود، وجه. يعنى جزئى از وجه. و احتمال داديم كه خارج از معناى عرفى وجه بوده باشد. به نحوى كه از اجزاء الوجه نيست كه امر شده است به غسل آن وجه كه در اصطلاح از اين معنا تعبير مى‏كنند به شبهة المفهوميه که وجه مفهوم عرفى‏اش من حيث السعة و الضيق پيش ما مجهول شد. نتوانستيم تشخيص بدهيم. در اين صورت، عند الوضوء، آن مقدارى كه محتمل است داخل معناى لفظ الوجه باشد، شستن آن مقدار هم لازم است براى وضو؟ يا نه شستن آن مقدار لزومى ندارد؟ اين اختلاف پيدا مى‏كند به اختلاف المسالك. كسى در باب وضو، آن مسلكى را اختيار كند كه ما ذكر كرديم، گفتيم وضوء عنوان است، كما فى الروايات، وضوء عنوان است بلا شبهة و بلا تأمل به خود غسل الوجه و اليدين، و مسح الرأس و الرجلين و مختار ما هم اين بود كه طهارت هم عنوان همين وضوء است. همين كه به او عنوان وضوء اطلاق مى‏شود غسل الوجه و اليدين و مسح الرأس و الرجلين، طهارت هم عنوان همين اغسال است. فرقى نمى‏كند، دو تا لفظين مترادفين هستند. متنهى ترادفين در صورتى است كه غسل از محدث بالاصغر صورت بگيرد. كسى كه محدث بالاصغر بشود، وضوء او طهارت است. طهارت او هم وضوء است.

 اگر اين مسلك را گفتيم مرجع برائت مى‏شود، چونكه اقل و اكثر ارتباطى مى‏شود. مى‏دانيم صلاة مقيد است به غسل اين مواضعى كه هست، به غسل آنها و به غسل اليدين و مسح الرأس و الرجلين، مقيد است. احتمال مى‏دهيم به غسل اين موضع هم مقيد بوده باشد. چونكه داخل عنوان وجه است و احتمال مى‏دهيم نه به غسل او مقيد نباشد، چونكه خارج از معناى وجه است. مى‏شود اقل و اكثر ارتباطى. امر صلاة رفته است روى صلاتى كه مقيد به غسل اين مواضع است، احتمال مى‏دهيم از اين مواضع هم يكى اين موضع باشد، چونكه آن وجه عنوان موضع است. رجوع مى‏شود به برائت. بنا بر اينكه اصل در اقل و اكثر ارتباطى برائت است. و اما آن كسانى كه در بحث وضوء و طهارت، مسلك ديگرى را اختيار كرده‏اند. گفته‏اند طهارت امر مسبب از وضوء است. آن طهارت شرط صلاة است. آن طهارة شرط است در طواف. آن طواف شرط است در مسح كتابت قرآن و هكذا و هكذا كه طهارت او شرط است. وضوء محصل او است. بنا بر اين، اين شخص بايد ملتزم به احتياط بشود. بايد بگويد در آن موارد شبهه مفهوميه آن مواضعى كه احتمال داده مى‏شود كه او داخل معناى وجه بوده باشد عرفا آنها را هم بايد بشويد. چرا؟ تا يقين كند طهارت حاصل شد. صلاة مقيد به طهارت است نه به وضوء بنا بر اين مسلك و آن طهارت مبين است در مقابل حدث كه حدث نداشته باشد. عنوان افعال نيست طهارت. مسبب از افعال است. بنابر اين مورد، مورد احتياط مى‏شود. اين مقتضاى اصل عملى. كلام ما اين است، ما از ادله‏اى كه در ما نحن فيه وارد است مى‏توانيم تشخيص بدهيم حد الوجه را به حيث اين كه شبهه مفهوميه نداشته باشد. به حسب الروايات مبين است، معناى وجه چيست؟

 عرض كرديم روايتى كه در ما نحن فيه حدود وجهى را كه شارع امر كرده است به غسل او «اذا قمتم الي الصلاة فاغسلوا وجوهكم»،[2] روايتى كه در حد اين وارد شده است، همان صحيحه زراره است كه هم صدوق[3] عليه الرحمه نقل كرده است و هم كلينى عليه الرحمة. يا او را[4] يا مثل[5] او را نقل كرده است، كما تقدم. كلام در اين بود كه معنا و تحديدى كه در اين روايت ذكر شده است، معناى اين تحديد چه بوده باشد؟ ما حرف ما اين بود كه در اين روايت شارع مقدس دو تا حدّ ذكر كرده است. يكى حدّ طولى وجه، يكى هم حدّ عرضى وجه. حدّ طولى در او اصبعين مدخليت ندارد. اصبع الابهام و الوسطى. هيچ مدخليتى ندارد. حدّ طولى از قصاص الشعر است. شعر رأس الى الذقن كه من قصاص الشعر الى الذقن اين حدّ طولى است، ابهام وسطي در آن مدخليتى ندارد. يك حد عرضى هست در اين روايت كه در آن حد عرضى اصبع الوسطى واصبع الابهام آنها مدخليت دارند در اين حد که امام عليه السلام كانّ فرموده است آنى كه از عرض الوجه كه از قصاص الشعر گرفته مى‏شود اين تا دو اصبع مستوعب مى‏شود آن مقدار را تا به ذقن برسد كه در ذقن مستدير مى‏شود اين حد الوجه است. اين تحديد را اينجور بيان كرده است كه اصبعين در حدّ طولى وجه هيچ مدخليتى ندارد. حدّ طولى ربما شخصى ما بين قصاص شعر و زقنش، مثلا صورتش كشيده است، خيلى كشيده است. خيلى مى‏شود، يكى نه، كم است. آنها اصبعين مدخليتى ندارد. او بايد ما بين قصاص الشعر و الذقن را بشويد طولا. اصبعين در حد عرض مدخليت دارند. اين حرف مشهور بود كه گفتيم روايت هم ظاهرش همين است. ولكن به خلاف ما ذكره، آن شيخنا البهائى قدس الله سره،[6] ايشان فرموده است محصلش اين است كه حد وجه كه شارع تحديد كرده است او را براى غسل وضوئى آن اصبعين محدد او است. هم طولا و هم عرضا. اصبع الوسطى و اصبع ابهام اينها محدد آن مواضعى است كه بايد به عنوان الوجه شسته بشود. چه جور؟ عرض كرديم ايشان فرموده است، دايره‏اى كه قطرش اصبعين است از وجه. دايره‏اى كه قطرش اصبعين است اگر اين قطر را بدون اينكه مركزش حركت بكند از آن مركزش بپيچانيد، حركت بدهيد، دور بدهيد اين يك دايره‏اى كه توليد مى‏شود آن، آن مواضع بايد شسته بشود. اين كلامى بود كه ايشان فرموده بود. عرض مى‏كرديم اينى كه ايشان فرموده است، اين احتمالش در اين صحيحه نيست. احتمال آنى كه در اين صحيحه هست، همان است كه من حيث الطول اصبعين مدخليتى ندارد در حد، اين اصبعين من حيث العرض مدخليت دارد. يك قرينه‏اش را، بلكه دو قرينه‏اش را ديروز گفتيم. الان براى اينكه شما يقين كنيد، مطلب همين جور است و اين در ما نحن فيه اين اصبعين فقط معيار است فقط در حد العرض، نه طول الوجه ذكر مى‏كنيم دو تا امر ديگر را هم.

 اين را بدانيد، بنا بر آنى كه شيخ بهائى مى‏گويد كه اين اصبعين كه عبارت از وسطى و ابهام است اين قطر دايره است ديگر اصبعين از قصاص الشعر حركت نمى‏كند. چونكه در يكى بايد در ذقن باشد در يكى در قصاص الشعر باشد. اصبعين هر دو تا دور نمى‏زنند. مبدأ دورشان ممكن نيست ديگر قصاص الشعر بوده باشد، اين قطر نمى‏شود. اين بطر مى‏شود. قطر اگر بشود اين دو تا، بايد مبدأ حركت كه دور مى‏زنيد يكى از اينها بايد از قصاص الشعر حركت بكند. آن ديگرى هم از نقطه مقابل. آن نقطه مقابل قصاص كه گذاشته شده است از او بايد حركت بكند. به خلاف مسلك المشهور كه در مسلك المشهور اين دو تا انگشت هر دو از قصاص الشعر به ذقن حركت مى‏كنند. ببينيد روايت آنى كه مشهور مى‏گويد كه مبداء جريان الاصبعين كه قصاص الشعر است، كه دو اصبع مبداء جريانشان قصاص الشعر است، اين را مى‏گويد؟ اگر اين بگويد اين حرفى كه شيخ بهائى فرموده است مى‏شود باطل. چونكه بنا به گفته او مبداء جريان قصاص الشعر نمى‏شود.

سؤال...؟ ما هم اندازه را مى‏گوييم. مستديرا اندازه‏گيرى، غسل كه مستدير نمى‏شود. امام عليه السلام در اندازه‏گيرى‏اش گفته است. من هم نمى‏گويم كه تحديد هندسى نيست. تحديد هندسى است، ولكن روايت چه مى‏گويد؟

 روايت در نقطه‏اى دارد كه مبداء اداره در اصبعين قصاص الشعر است الى الذقن و اين در صورتى مى‏شود كه تحديد به اصبعين فقط من حيث العرض بوده باشد و من حيث طول وجه نبوده باشد. والاّ مبداء اداره نمى‏تواند مبداء اداره، چونكه غسل به نحو اداره كه نمى‏تواند بشود. مبداء اداره‏اى كه هست نمى‏تواند قصاص الشعر بشود نسبت به اصبعين. قال الوجه الذى، قال الله و امر الله عزوجل بغسله، الذى لا ينبغى لاحد ان يزيد عليه و لا ينقص منه، ان زاد عليه لم يوجر كه عملش باطل است، چونكه تشريع است. ثوابى ندارد او. و ان نقص منه اثم كه صلاة را ترك كرده است، طهارت را ترك كرده است. يعنى وضوئش را. ما دارة عليه الوسطى و الابهام من قصاص شعر الرأس. آنى است كه دور بزند. آنى كه دور بزند در او وسطى و ابهام از قصاص الشعر الى الذقن دور بزند. خوب مى‏گوييم كه اين دايره نمى‏شود. در دايره اين دو تا نمى‏تواند قصاص دور بزند. دو تا انگشت. پس معلوم مى‏شود كه اين دارت به معناى همان جريان است كه در عبارت ثانى دارد و ما جرت عليه الاصبعان. آنى كه اصبعان به او جريان پيدا مى‏كند، چونكه طول و عرضش و حدش معلوم شد. قصاص الذقن است. حد عرضش باقى ماند، او را تفسير مى‏كند. و ما جرت عليه الاصبعان من الوجه. گفتيم ديگر ربما دست كه گذاشته مى‏شود آنجور به نزعتين مى‏رسد. در آن ابتدائش. نه آن فايده ندارد كه خودش از وجه عرفى باشد. آنى كه اين اصبعين به او شامل مى‏شوند از وجه، مستديرا من الوجه. مستديرا گفتيم كه به اعتبار ذقن است. چونكه جريان در ذقن مستدير مى‏شود. فهو من الوجه. و ما سواء ذلك فليس من الوجه.

سوال...؟ اصلاً صحبت غسل نيست در اين روايت صحبت حد الوجه و اداره است. آقا اين كلام من جاى مناقشه ندارد كه در دايره نمى‏شود اين دو انگشت از قصاص حركت كند. اين دو تا اصبع از قصاص الشعر حركت كنند اين نمى‏شود كه مبداء اداره قصاص الشعر بوده باشد. منتهايش هم ذقن بوده باشد، اين اصبعين مبداء اداره‌شان نمى‏تواند چيز بشود.

سؤال...؟ عرض مى‏كنم ما على الانسان الا وسعه. حرف من ربطى به اينها ندارد.

حرف من اين است غسل صحبتش نيست.

كلام در بيان حدّ است. عرض مى‏كنم اگر بنا بوده باشد حدّ الوجه طولا و عرضا ملاكش اصبعين بوده باشد و امام عليه السلام هم بنا به گفته ايشان، مثلا اين دايره را بيان كرده باشند كه كارى با غسل نداريم. ما هم مى‏گوييم كارى با غسل نداريم. اين بيان حدّ است. اگر بنا بوده باشد دايره را بگويند خوب ما مى‏گوييم كه عيب ندارد. شما بفرماييد. ولكن در دايره دو اصبع نمى‏تواند مبداء حركتشان، ولو انحنائى باشد به قول ايشان، مبداء حركت انحنائى نمى‏تواند قصاص شعر بشود. اينها قطر است. بايد يكى در مقابل ديگرى بوده باشد. ولكن در چيزى كه هست، مى‏گويد اينجور نيست، يعنى دايره بشود اين دو حركت مى‏كند، قطر هم مى‏شود. عرض مى‏كنم بر اينكه اين معقول نيست قطر بشود اين اصبعين مبداء حركتشان ولو اغناءً كه صحبت غسل نيست، مبداء حركتشان قصاص الشعر بشود. به خلاف جايى كه بگوييم اين تحديد راجع به طول و عرض دو تا نيست. تحديد طولى به همان قصاص الشعر و الذقن است و تهديد به اصبعين مال عرض الوجه است. اين عيبى ندارد، هر دو از قصاص الشعر حركت مى‏كند. اين ادراه به معنا جريان است نه به معناى اداره، دور دادن است يا منحنى كردن است به معناي جريان است. يعنى اين دو تا را بكشيد، البته در پايين صورت اداره‏اى مى‏شود. چونكه در ما نحن فيه رئوس الاصبعين به تحت اللحيه مى‏رسد. و بما اينكه تحت اللحيه من الوجه نيست. دارد بر اينكه ما جرت عليه الاصبعان من الوجه فهو من الوجه. اگر خواستيم كه اين ما دارت الى الوجه بشود استداره‏اى مى‏شود در طرف ذقن. وقتى كه در طرف ذقن استداره‏اى شد پس اين معنى كه مبدأ اداره را شارع قرار داده است قصاص الشعر و منتهايش را ذقن قرار داده است اين شاهد قطعى است كه اين تحديد به حسب طول و عرض دو تا نيست. تهديد به اصبعين. تحديد به اصبعين به واسطه همان عرض است و اما من حيث الطول قصاص الشعر و الذقن است. اين يك مطلب.

 مطلب ديگرى كه در ما نحن فيه گفته مى‏شود، آن مطلب ديگر عبارت از اين است كه ديروز عرض كرديم، اگر بنا بشود، تحديد ما بين قصاص الشعر و الذقن بايد شسته بشود بلا كلام. اين را هيچ كس منكر نشده است. والاّ بشور يك خرده از ذقن بماند. يا تمام ذقن را بشور، يك خرده از ناصيه بماند. جبهه بماند. اين را كسى نگفته است شيخ بهائي هم ملتزم نيست. ديروز گفتيم كه اين اصبع ما بين اصبع الوسطى و ما بين اصبع الابهام اكثر است ولو در بعضى اشخاص. نه بعضى قليل نادر و در بعضى‏ها هم اطول است. آن را هم قبول داريم كه در بعضى اشخاص نادر نيست اطول است. خوب على هذا اگر بنا بوده باشد، اين استداره در حيث قطر هم بوده باشد يا زائد از قصاص الشعر ذقن بايد از طرف سر شسته بشود يا در آنجا كه اطول است. كدام يكى است؟ يا بايد يك مقدار شسته نشود، آنهايى كه اكثر است. شما بگوييد مساوى. ما آن كسى را مى‏گوييم كه قطر فاصله ما بين ذقن او و قصاص او بين الاصبعين بوده باشد. امام اين را فرض كرده است. بالاتر از اين كه حرف نمى‏توانيد بزنيد. اين آخرين حرف است كه بگويد بما اينكه شارع مسلم است كه ما بين القصاص و الذقن بايد شسته بشود اين شارع فرض كرده است، امام عليه السلام در اين صحيحه زراره، اصبعينى كه مثلا يك جورى بوده باشد كه مبدائش اگر از قصاص شعر يكى را گرفت آن ديگرى در ذقن تمام بشود كه قطر دايره بشود. خوب مى‏گوييم خدا پدرت را بيامرزد. اينجور فرض كنيد. خوب اگر اين را اداره داديد. همين مقدار را اداره داديد. يك مقدار از طرف جبينين خارج مى‏شود از دايره. چونكه اداره كه مى‏دهيد انحنائى است. قوسى است. يك مقدار از جبينينى كه هست، يك مقدار از اينها خارج از دايره مى‏افتد. در اينكه شما فرض كنيد كه اين قطر بوده باشد و اينها را حركت بدهيد مى‏بينيد يك مقدار از اينجا و يك مقدار از اين طرف خارج مى‏افتد كه شعر ندارد، اين خارج از دايره مى‏افتد و مقتضايش اين بود كه شستن آنها لازم نبوده باشد، با وجود اينكه جبينين و تما ناصيه بايد شسته بشود. روى اين حسابى كه هست، ايشان آن دايره‏اى را كه در ما نحن فيه فرض كرده است شبر مساوي هم فرض كند محذورش عبارت از اين است.

سؤال...؟ نه معمول است. دست معمول است. با وجود اينكه بينهما نمي‌رسد اكثر است. عرض مى‏كنم بر اينكه شعر فرض كنيد كه كسى را كه مثل شما بوده باشد. شما هم آنجور نيستيد. اگر فرض كنيد آنجور پيدا كرديد، اگر اين را حركت داديد به نحوى كه مركز حركت نكند، اين بخواهد دايره‏اى بشود اين در طرفي الجبين يك مقدار از جبين خارج مى‏افتد كه غسلش لازم است در وضوء و اين شاهد بر اين است كه امام عليه السلام در ما نحن فيه، دو تا شاهد شد غير از آنى كه ديروز گفتيم متفاهم عرفى به آن يكى. آنى كه در ما نحن فيه امام عليه السلام فرموده است، تحديد به حسب عرض است به اصبعين. اما تحديد به حسب طولى كه هست، او همين جور است. اين جهت جاى كلام نيست. اين جهت جاى كلام نيست يك مقدمه‏اى بگويم تا مقدمه بشود به مطلب بعدى. ما كه مى‏گوييم بين الاصبعين امام عليه السلام فرموده است وجه است مراد از اين وجهى كه هست، وجه متعارف است و مراد هم از اين اصبعين، اصبعنى متعارف است. و اگر فرض كرديم كه وجه شخصى خارج از متعارف است، ولكن دستش متعارف است. دستش را كه بين الاصبعين مى‏گذارد به گوشش مى‏رسد. ابهام و وسطى را كه مى‏گذارد، صورت كوچكى دارد مثل گربه مى‏رسد به دو گوشش. يا فرض كنيد عكس او، يكى كسى يك صورت خيلى، غير متعارف، بزرگى دارد. دستش متعارف است. دستش را كه مى‏گذارد فقط دور و بر بين‏اش مى‏رسد. اينها هم هست. اينها وظيفه‏اش مقدمه بر اينها است. عرض مى‏كنم شارعى كه هست، شارع در ما نحن فيه نه اينجور است كه اصبعين را موضوعيت داده است از شخص متعارف و در صورت متعارف اين اصبعين موضوعيت دارد. نه اين فقط مشير است به آنى كه وجه عرفى است. چونكه خود امام عليه السلام فرمود من الوجه. آنى كه از وجه عرفى گرفته مى‏شوند، آن مقدار بايد شسته بشود. بدان جهت همين جور است، شخصى كه صورت متعارف دارد و دست متعارفى دارد، او وقتى كه دستش را گذاشت مى‏بيند كه مثلا اين طرف كه جلوى گوشش است، خارج است. از حد خارج است. اصبعين به او نمى‏رسد. اين را مى‏گوييم آن كسى كه صورت گربه‏اى دارد، اينجا خارج است. آن هم كه صورتش را مى‏شويد اين موضع را نمى‏شويد. ولو دو دستش به گوشش مى‏رسد. نه، اين از وجه نيست. از وجه عرفى نيست اين مقدار از موضع. و هكذا آن كسى كه مثلا فرض كنيد صورت بزرگى هم دارد آن هم مى‏گوييم بايد كه صورتش را بشويد. تمام صورتش را بايد بشويد. ولكن اين بيخ گوش كه خارج از صورت است در او هم لازم نيست آنجا را شستن. ولكن اما بقيه را بايد بشويد.

 مثلا شخصى ممكن است ديگر عجايب الخلقه، جبينى داشته باشد، جبهه‏اى داشته باشد كه دو تا وجب عرضش است. يا يك وجب عرضش است. آن هم مى‏گوييم بله، همان يك وجب را بشويد. آن از قصاص الشعرى كه هست، از قصاص الشعر الى ذقن ولو نيم متر هم باشد بايد بشويد. چونكه آنى كه خارج از حدّ وجه است، موضعى است كه آنجا قصاص الشعر به او اطلاق مى‏شود. او از حد خارج است. زير ذقن خارج است، ولكن ما بقى داخل حد است او را هم بايد بشويد. بدان جهت در ما نحن فيه اينكه مى‏گوييم، و گفته مى‏شود اين دليلش با خودش است. چرا؟ چونكه بعد از اينكه ما فرض كرديم وجه يك معنا دارد در همه، دو تا معنا ندارد، صورت يك معنا دارد. منتهى صورت يكى كوچك مى‏شود، يكى بزرگ مى‏شود، يكى متعارف مى‏شود. مى‏گوييم امام عليه السلامى كه هست، نظرش به وجه متعارف است و اصبعين متعارف است. آن اصبعين متعارف از وجه متعارف به آن جاهايى كه رسيده‏اند، آنى كه خارج از اين جاها است صاحب صورت غير متعارف يا صاحب يد غير متعارف، صورتش متعارف است، اما دستش همين مثلا به اندازه سه انگشت من است. دست كوچكى دارد. او هم به دستش نگاه نمى‏كند ديگر به آن حد نگاه مى‏كند. آنى كه از صورت خارج است در آن كسى كه صورت متعارفه دارد و يد متعارفه دارد، آن موضعى كه از وجه او خارج است، از وجه صاحب الكبير هم آن موضع خارج است. از وجه صاحب الصغير هم آن موضع خارج است. معناى عبارت عروه كه در عروه فرموده است معنى و مرادش همين است.

حکم صاحبان وجه ناصيه چانه و يا دست نا متعارف در شستن صورت

 ايشان مى‏فرمايد بعد از اينكه اين حد را بيان كرد، بعد از اينكه بيان كرد الاول غسل الوجه و حدّه من قصاص الشعر الى الذقن طولا و مشتمل عليه ابهام و الوسطى عرضا كه حدّ عرضى را تحديد به اين كرد. ايشان مى‏فرمايد و الانزع و الاغم و من خرج وجهه او يده عن المتعارف يرجع كل منهم متعارف. انزع آن كسى است كه در جلوى سرش مو ندارد. هستند بعضى اشخاصى كه جلوى سرشان مو ندارد. اين نمى‏شود گفت كه سرت را هم بشور. چونكه سر خارج از معناى وجه است. بدان جهت آن شخصى كه شخص متعارف است و جلوى سرش مو دارد، او چقدر، مبداء غسل او از كجا حساب مى‏شود، كه از جبين حساب مى‏شود اين شخص هم از جبين حساب مى‏شود. چونكه سر شسته نمى‏شود. باز مى‏گويند كه مقدم سرش مو ندارد. كما اينكه ربما پيدا مى‏شود، كسانى هستند كه در پيشانى‏اشان هم مو مى‏رويد که از اين تعبير مى‏شود به اغم. آنى كه در پيشانى‏اش مو روييده است. او بايد پيشانى‏اش را هم بشويد. منتهى بايد بعد از ازاله مو بشويد. مثل ساير جاها نيست، چونكه بشره شسته بشود. در ما نحن فيه هستند بعضى غير متعارف پيدا مى‏شود كه، نه اينكه مى‏گويم پيشانى‏اش كم عرض است. او متعارف است. او فقط پيشانى‏اش را مى‏شويد. مثل آن كسى كه پيشانى‏اش يك وجب بود، او چه جور يك وجب را مى‏شويد، اين هم آن مقدار پيشانى‏اش كم عرض است، كم عرض را مى‏شود. اما كسى كه نه، پيشانى‏اش پوشيده از مو است. موى سر به پيشانى‏اش هم آمده است كه مى‏گويند يك چيز غير متعارفى است. اينجور اگر بوده باشد، بله اين هم بايد پيشانى‏اش را بشويد. چونكه مو مدخليتى ندارد. عنوان وجه بايد بشود. و مفروض اين است كه اين عنوان الوجه است. بدان جهت مى‏فرمايد كه و الانزع و الاغم و من خرج وجه او يده عن المتعارف يرجع كل منهم الي المتعارف فيلاحظ، اين فيلاحظ را مى‏گفتم كه مرادش اين است كه جور ديگر معنى نشود. فيلاحظ انّ يد المتعارف من الوجه متعارف الى اىّ موضع تصل، مثل يد متعارف، وجه متعارف كه گذاشته مى‏شود اين فرض كنيد اين موضعى كه هست، محاذى با اذن است اين خارج مى‏شود. حد او را نمى‏گيرد اصبعين. اين آن كسى كه وجهش كبير است يا يدش صغير است، يا وجهش صغير است در او هم همين جور است اين موضع خارج است. اين موضع خارج مى‏شود از وجه و در معناى وجه، وجهى كه در وضوء لازم است غسلش، مدخليتى ندارد فيلاحظ ان اليد متعارف فى الوجه المتعارف الى اىّ موضع التصل و انّ الوجه المتعارف اين قصاصه، قصاصش كجاست؟ فوق جبهه است. فيغسل ذلك المقدار. همان مقدار كه جبهه است، همان مقدار را مى‏شويد ولو مو گرفته باشد يا ولو مو نداشته باشد بالاتر از اين. اين معناى عبارت اين است.

 ولكن در ما نحن فيه يك اشكال باقى مى‏ماند و آن اشكال اين است كه يد متعارف و وجه متعارف آن هم مختلف است. چونكه دست من عيب ندارد، متعارف است. مى‏بينيد كه كوتاه‏تر است از دست كسى كه، آن هم وجهش متعارف است، دستش متعارف است. من دستم را بگذارم فقط تا اينجاها مى‏رسد ولكن او بگذارد يك خرده بيشتر مى‏رسد. او هم متعارف است. وجهش متعارف است، يدش هم متعارف است. اين اختلاف در متعارف‏ها را با اينها چكار كنيم؟ انشاء الله مى‏ماند.