درس پانصد و هشتادم

مسألة 25: «لا إشكال في أنه يعتبر أن يكون المسح بنداوة الوضوء‌فلا يجوز المسح بماء جديد و الأحوط أن يكون بالنداوة الباقية في الكف فلا يضع يده بعد تمامية الغسل على سائر أعضاء الوضوء لئلا يمتزج ما في الكف بما فيها لكن الأقوى جواز ذلك و كفاية كونه برطوبة الوضوء و إن كانت من سائر الأعضاء فلا يضر الامتزاج المزبور هذا إذا كانت البله باقية في اليد و أما لو جفت فيجوز الأخذ من سائر الأعضاء بلا إشكال من غير ترتيب بينها على الأقوى و إن كان الأحوط تقديم اللحية و الحواجب على غيرهما من سائر الأعضاء نعم الأحوط عدم أخذها‌ مما خرج من اللحية عن حد الوجه كالمسترسل منها و لو كان في الكف ما يكفي الرأس فقط مسح به الرأس ثمَّ يأخذ للرجلين من سائرها على الأحوط و إلا فقد عرفت أن الأقوى جواز الأخذ مطلقا‌«.[1]

معتبر بودن مسح به رطوبت اغسال وضوء در مسح سر و پاها

صاحب عروه قدس الله نفسه الشّريف بعد از اين كه بيان فرمود در وضوء معتبر است مسح الرّأس و الرّجلين مسائلى را ذكر مى‏كند. تتمّه مسائل متقدّمه.

 مى‏فرمايد در وضوء شرط است كه مسح الرّأس و الرّجلين به نداوت وضوء بوده باشد. به رطوبت مائيه‏اى كه آن رطوبت و آن نداوت رطوبت مسريه از غسل الاعضاء حاصل بشود لا بالماء الجديد كما عليه العامّة و از اصحاب ما هم از ابن جنيد نقل شده بود مسح به ماء الجديد مبطل است. اين مسأله سابقاً گذشت كه شرط مسح اين است كه بايد به ماء جديد نباشد. ولكن در اين مسأله غرضش تعرّض به شرط ثانى است كه جماعتى گفته‏اند بر اين كه علاوه بر اين كه مسح الرّأس و الرّجلين به ماء الجديد نبايد بشود، مسح بايد به آن بلّه و رطوبت مسريه‏اى بوده باشد كه بعد از تمام غسل اليدين در كفّين باقى مى‏ماند. اين رطوبت مسريه‏اى كه در كفّين عند تمام غسل اليدين هست، بايد به آن بلّه كف مسح كند.

نتيجه چه مى‏شود؟ نتيجه‏اش اين است كه بعد تمام غسل اليدين اگر بخواهد كفيّنش را به اعضاء ديگرى بزند يك دستش را بكشد به محاسن شريف، به صورتش قبل از مسح كه در حقيقت بلّه وجه ممتزج بشود به بلّه كف. مى‏فرمايد احوط اين است مسح به آن بلّه‏اى بشود كه در كفّين عند تمام الوضوء باقى مى‏ماند. پس نمى‏تواند. نمى‏تواند متفرّع بر احوط. پس امتزاج نكند آن بلّه‏اى كه در كفيّن است به بلل ساير الاعضاء قبل تمام المسح. قبل از اين كه مسح را تمام كند اين قاطى نكند اين بلل كفّش را به بلل صورت. يا مثلاً مرفق، ذراع. بعد مى‏فرمايد و ان كان الاقوي جواز ذلك. احوط مى‏شود، احوط استحبابى. ولكن اقوي اين است كه عيبى ندارد. پس يك شرط ديگرى در ما نحن فيه مورد پيدا كرد كه بحث بشود. آيا علاوه بر اين كه مسح الرّأس و الرّجلين به ماء جديد نبايد بشود، علاوه بر اين شرط ديگرى هست كه آن شرط عبارت از اين است كه بايد با آن بلّه‏اى بشود كه ماء جديد نيست و بلّه ساير الاعضاء هم نيست. فقط عند تمام الوضوء آن بلّه در كفّين موجود مى‏شود و باقى مى‏شود. بدان جهت مى‏گويد احوط اين است كه به آن بلّه باقى فى الكف مسح بشود. فلا يمتزج؛ قاطى نكند و ان كان الاقوي جواز ذلك. آنهايى كه اين شرط آخر را مثل صاحب عروه منكر شدند. گفتند اين شرط آخر نيست كه رطوبتى كه در دست مى‏ماند، در كفّين با او مسح بشود. اين شرط نيست. مى‏تواند قبل از مسح به صورتش دست بزند يا به دستهايش دست بزند بعد تمام الوضوء. بلّه كف را قاطى به آنها بكند. اينها عمده دليلشان اين است رواياتى كه ما فقط در مقام داريم، از آن روايات فقط شرط اول استفاده مى‏شود.

 و آن شرط اول اين است كه بايد ماء جديد نباشد. مثل عامّه كه دوباره از اناء ماء جديد برمى‏دارد بعد غسل الوجه و اليدين. با آن ماء جديد سر را مسح مى‏كنند بايد آن جور نباشد. راست است در بعضى روايات يعنى عمده‏اش روايات بيانيه است.

دلالت روايات وضوئات بيانيه بر مدعا

در روايات بيانيه اين جور به ما نقل شده است كه «ثمّ مسح رأسه و رجليه ببلّة يديه». به بلّه يدينش مسح كرد. ولو اين جور ذكر شده است. ولكن پشت سر اينها كه دارد و لم يعدهما فى الاناء دستان مباركش را امام دوباره به اناء نبرد، از اين ذيل فهميده مى‏شود كه غرض راوى اين است كه تجديد مائى كه عامّه مى‏گويند، آن تجديد الماء را نكرد و امّا دست مباركش را بعد از تمام وضوء به دست ديگر نزد و به ذراعش نزد، اينها مراد نيست.

صحيحه زراره بن اعين

 در اين روايت اين جور است كه خدمت شما عرض مى‏كنم. در باب 15 از ابواب الوضوء كه روايت اين جور است. صحيحه زرارة ابن اعين روايت 10 است[2] در باب 15:

 «وَ عَنْهُ [يعنى محمد بن الحسن باسناده عن الحسين ابن سعيد] عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ وَ فَضَالَةَ [ابن ايوب]» ابن ابى عمير با فضالة ابن ايّوب دو تايى هستند. اينها نقل مى‏كنند «عَنْ جَمِيلِ بْنِ دَرَّاجٍ عَنْ زُرَارَةَ بْنِ أَعْيَنَ» جميل ابن درّاج از زراره نقل مى‏كند. زرارة ابن اعين. «قَالَ: حَكَى لَنَا أَبُو جَعْفَرٍ ع وُضُوءَ رَسُولِ اللَّهِ ص» تا در آخر دارد « ثُمَّ مَسَحَ بِبِلَّةِ مَا بَقِيَ فِي يَدَيْهِ رَأْسَهُ وَ رِجْلَيْهِ- وَ لَمْ يُعِدْهُمَا فِي الْإِنَاءِ». به بقيه آن بللى كه در دو دستش باقى ماند، با آنها مسح كرد رأسه و رجليه و لم يعدهما فى الاناء. در اناء آنها را برنگرداند كه دوباره آب بردارد از اناء. مثل عامّه كه برمى‏دارند. معلوم مى‏شود كه اين ذيل قرينه است كه ما بقى فى يديه يعنى آب تازه برنداشت. آن آبى كه مصرف شده است به اعضاء كه در اعضاء الوضوء هست، با آن آب، با آن نداوه مسح كرد. غرض راوى اين است. نه اين كه وقتى كه وضوء غسل اليدين را تمام كرد ديگر دست راستش را به دست چپ نزد. دست چپش را به دست راست نزد. اين نيست. اين معنا در اين رواياتى كه مذيّل هستند بر اين كه مسح بما بقى فى يديه يا مسح بيديه رأسه و رجليه مى‏شود و لم يعدهما فى الاناء آنها كه لم يعدهما فى الاناء دارند. در آنها مى‏شود گفت بر اين كه همين جور است. يعنى ماء جديد بايد نباشد. بيشتر از اين استفاده نمى‏شود. مى‏شود اين مناقشه را كرد که دست را زدن به دست ديگر يا به صورت اين روايات او را منع نمى‏كند. فقط اين روايات در مقام بيان اين است كه ماء جديد برنداشت براى مسح. الاّ انّه گفته شده است در ما نحن فيه دو تا صحيحه است كه مقتضاى اين دو تا صحيحه اين است كه مسح بايد عند تمام الغسل اليدين غسل اليدين وقتى كه تمام شد، آن بلّه‏اى كه در كفّين است با او بايد مسح كرد. ديگر و لم يعدهما فى الاناء ندارد در آن روايات. ظاهر اين روايات اين است كه آنى كه در آن روايات ذكر شده است، اين معتبر است در مسح.

صحيحه عمر بن اذينه

 يكى از اين دو روايت صحيحه عمر ابن اذينه است. عمر ابن اذينه در اين بابى كه هست روايت 5 است در باب 15.[3] همان قضيه معراج را نقل مى‏كند. « أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص قَالَ: لَمَّا أُسْرِيَ بِي إِلَى السَّمَاءِ» أَوْحَى اللَّهُ إِلَيَّ يَا مُحَمَّدُ ادْنُ مِنْ صَادٍ- فَاغْسِلْ مَسَاجِدَكَ وَ طَهِّرْهَا وَ صَلِّ لِرَبِّكَ- فَدَنَا رَسُولُ اللَّهِ ص مِنْ صَادٍ- وَ هُوَ مَاءٌ يَسِيلُ مِنْ سَاقِ الْعَرْشِ الْأَيْمَنِ- فَتَلَقَّى رَسُولُ اللَّهِ ص الْمَاءَ بِيَدِهِ الْيُمْنَى- فَمِنْ أَجْلِ ذَلِكَ صَارَ الْوُضُوءُ بِالْيَمِينِ- تا آن جا مى‏فرمايد بر اين كه ثُمَّ أَوْحَى اللَّهُ إِلَيْهِ أَنِ اغْسِلْ وَجْهَكَ- فَإِنَّكَ تَنْظُرُ إِلَى عَظَمَتِي- ثُمَّ اغْسِلْ ذِرَاعَيْكَ الْيُمْنَى وَ الْيُسْرَى- فَإِنَّكَ تَلَقَّى بِيَدَيْكَ كَلَامِي» را بيان مى‏كند ان اغسل وجهك امر است. در آخرش دارد كه يعنى اوحي خدآند متعال «ثُمَّ امْسَحْ رَأْسَكَ- بِفَضْلِ مَا بَقِيَ فِي يَدِكَ مِنَ الْمَاءِ- وَ رِجْلَيْكَ إِلَى كَعْبَيْكَ» خدآند امر فرمود. آن وقت ديگر لم يعدهما فى الاناء نبود. در موقع وحي كه آن زمان معراج بود و اين قضيه‏ها نبود اين جور امر آمد. ثمّ امسح رأسك بفضل ما بقى فى يديك من الماء و رجليك الى كعبيك. آنى كه در دستت مى‏ماند. آخر اگر دست راستش را كه مى‏خواهد سرش را مسح كند قبل از مسح سر دست راستش را به صورتش زد. اين آبى كه فعلاً در دستش هست و مى‏خواهد سر را مسح كند، بقى فى اليد نيست. حدث فى اليد است. وجد فى اليد. ظاهر اين روايت اين است كه ثمّ امسح رأسك بفضل ما بقى فى يدك من الماء آن آبى كه مى‏ماند. باقى است. يعنى حالت سابقه دارد در يد. آن وقت و رجليك الى الكعبين گفته شده است بر اين كه مقتضاى اطلاق اين عبارت اين است كه ثمّ امسح بفضل ما بقى فى يديك عدل ذكر نشده است كه او من ساير اعضاءئك. بفضل ساير اعضاءئك. ندارد اين را. ثم امسح بفضل ما بقي في يديك من الماء آن وقت رأسك و رجليك الى الكعبيك. يكى اين روايت است که گفته‏اند اصلاً مسأله لم يعدهما فى الاناء در ما نحن فيه حكايت وضوء رسول الله نيست. تشريع وضوء است براى رسول الله (ص) كه امر آمده است. مقتضاى ظاهر اين امر اطلاق اين امر ظهور اطلاق اين است كه بايد مسح با آن رطوبت باقيه فى الكف بشود. يكى اين صحيحه است. در اين صحيحه آنهايى كه مثل صاحب عروه مى‏گويند نه دست زدن به ساير اعضاء مانعى ندارد، فقط ماء جديد بايد نشود. جواب مى‏دهند و مى‏گويند كه اين صحيحه اطلاق ندارد. چرا؟ چون كه اين صحيحه در مقام قضيه معراج است. معراج رسول الله را بيان مى‏كند. لمّا أسري بي الى السّماء. آن وقت اين است كه در آن قضيه معراج اين اتفاق‏ها افتاد. هم امر به وضوء آمد. اين امر به وضوء در مقام اين است كه در آن قضيه معراج آمد به رسول الله(ص). امّا آمد بر اين كه به رسول الله (ص) بر اين كه اغسل وجهك فانّك تنظر الى عظمتى صورتت را بشور صورت شستن بايد چه جور بشود امر چه جور شد در مقام بيان اين نيست كه الاعلي بشود. در مقام بيان اين جهات نيست. در مقام بيان اين است كه وضوء امرش آن وقت آمد. قضيه ليلة المعراج است كه اين اتّفاقات افتاده است. اين در مقام تفهيم و بيان كيفيّت وضوء را بيان بكند در اين مقام اين روايت وارد نشده است كه بگوييم خصوصيتى كه فرموده است ثمّ امسح بفضل ما بقى فى يدك من الماء او بفضل ما بقى فى ساير الاعضاء. عِدل ذكر نشده است، معنايش اين است كه متعيّن است. اين در مقام بيان نيست. اين جور اشكال كرده‏اند. خوب اين را مى‏دانيد كه اين درست نيست. اصل صدر اين حديث كه ليله معراج است امام (ع) مى‏خواهد كيفيت اذان را بيان كند. كيفيت اذان كه عامه جور ديگر مى‏گفتند، امام(ع) مى‏خواهد بفرمايد كه كيفيت اذان كه تشريع شده است، در ليلة المعراج اين نحو است كه جبرئيل اذان گفت و آن اذانى كه تعليم كرد آن اذان اين است. صدرش را نگاه كنيد. بدان جهت در باب اذان نقل شده است، در باب الصّلاة كيفيت اذان. در ذيلش هم كيفيت تشريع وضوء را كه وضوء چه جور مشروع شده است بيان مى‏كند. اين به جهت تفهيم بيان حكم است. چه جور كيفيّت اذان را بيان مى‏كند، كيفيّت وضوء را هم بيان مى‏كند.

 بدان جهت ظاهر اين روايت اين است كه امرى كه آمد در مقام تشريع كه وضوء تشريع شد، اين امر اين جور بود كه در مقام تفهيم به رسول الله بود كه اين جور وحى آمد، اين جور آمد كه ثمّ امسح بفضل ما بقى فى يدك من الماء عِدل نداشت. خوب عِدل نداشت معنايش اين است كه بايد در مقام تشريع مسح اين جورى بايد بشود. به بلّه كف بشود. بدان جهت با اين نمى‏شود كه اين روايت در مقام قضيه حكايت معراج است رفع يد كرد از اين. خوب باشد. ولكن غرض امام (ع) از نقل قضيه معراج نه اين است كه فقط قصّه نقل كند. امام (ع) مى‏خواهد در صدر كيفيّت تشريع اذان را بيان كند كه صدر حديث است. در ذيل هم وضوءيش را نقل مى‏كند. ملاحظه بفرماييد روايت را. بدان جهت اصل هم در اين است كه اگر شك هم بكنيم كه در چه مقامى بوده است، اصل اولى در كلام امام(ع) كه ذيل بيان حكم شرعى است اين است كه در مقام بيان است. يك روايت دومى هم در ما نحن فيه ذكر شده است كه او هم دلالت مى‏كند بايد مسح به بلّه كف بشود. كف را بعد از اين ساير اعضاءى وضوء زدن قبل از اين كه مسح كند، اين معنا مضر به مسح است.

صحيحه زراره

 آن صحيحه زراره است كه در باب 31 [4]از ابواب الوضوء همان قضيه «إِنَّ اللَّهَ وَتْرٌ يُحِبُّ الْوَتْرَ- فَقَدْ يُجْزِيكَ مِنَ الْوُضُوءِ ثَلَاثُ غُرُفَاتٍ» از وضوء سه غرفه كفايت مى‏كند. «وَاحِدَةٌ لِلْوَجْهِ» يك مشت للوجه، «وَ اثْنَتَانِ لِلذِّرَاعَيْنِ» يعنى لليدين و تمسح كه جمله خبريه است در مقام انشاء «وَ تَمْسَحُ بِبِلَّةِ يُمْنَاكَ نَاصِيَتَكَ» مسح مى‏كنى به بلّه دست راستت ناصيتك سرت را «وَ مَا بَقِيَ مِنْ بِلَّةِ يُمْنَاكَ ظَهْرَ قَدَمِكَ الْيُمْنَى» آن مقدار از بلّه كه يك مقدارش در سر رفت. يك مقدارش كه باقى است ظهر قدم يمنى را «وَ تَمْسَحُ بِبِلَّةِ يُسْرَاكَ ظَهْرَ قَدَمِكَ الْيُسْرَى» گفته‏اند بر اين كه خوب اگر انسان بعد از اين كه غسل يد يسرى را تمام كرد و مى‏خواهد مسح كند، وقتى كه دستش را برد به صورتش و آب صورت را جمع كرد مى‏خواهد مسح بكند، امسح ببلّة يمناك نيست. اين به بلة وجهك شد. مسح ببلّة وجهك شد. يا مسح ببلّة اليمناء و الوجه الناصية شد. ظاهر اين صحيحه مباركه اين است كه به بلّه كف يمني چون كه مسح به كف مى‏شود. به يد يمني، به بلّه او مسح بشود. يسرى هم به بلّه يسرى. دو اشكال در اين صحيحه كرده‏اند.

دو اشکال بر دلالت صحيحه زراره بر مدعا

اشكال اولى همان اشكال معروفى است كه سابقاً گفتيم. جماعتى گفته‏اند اين تمسحُ كه اين جور كه شما مى‏خوانيد معلوم نيست. ممكن است تمسحَ باشد. يعنى و ان تمسحَ. عطف به جاى ثلاث غرفات باشد. يجزيك در وضوء براى غسل الاعضاء ثلاث غرفات و يجزيك ان تمسح ببلّة يمناك ناصيتك و رجلك اليمني و يجزى بر اين كه يسرى را هم به بلّه يسرى مسح كنيد. اين مجزى است. امّا متعيّن اين است به بلّه وجه نمى‏شود ظهر رجل يمني را مسح كرد. اين دلالتى ندارد. عطف به جاى آن ثلاث غرفات است. اين اشكال را سابقاً جواب داديم. گفتيم كه نه ظاهرش اين است كه تقدير خلاف ظاهر است. ظاهرش اين است كه اين جمله، جمله مستقله است و مسأله مجزى مختص به ثلاث غرفات است. چون كه مردم خيال مى‏كنند كه وضوء آب زياد مى‏خواهد انسان وقتى كه آب زياد نداشته باشد ديگر معذور است از وضوء گرفتن نه. امام (ع) مى‏فرمايد با سه مشت مى‏شود وضوء گرفت. اين يجزى به جهت او است. سابقاً هم گفته بوديم كه تقليل در مائى كه با او وضوء مى‏شود، تقليل خودش مطلوب است و اين هم جمله مستقله اين جور است. اين اشكال اول. جواب سابقاً گفته شد.

 يك جواب ديگر داده‏اند که اين صحيحه مباركه مراد در مقام بيان اين است كه مسح الرّأس و الرّجل اليمنى بايد به يد يمنى بشود و رجل يسرى، ظهرش بايد به يد يسرى مسح بشود. منتهى يد يمنى و يد يسرى بايد بلّه  وضوئی داشته باشند. اين كه مى‏گويد وامسح بيمناك يعنى امسح باليد اليمنى. معنايش اين است. امسح باليد اليمنى ناصيتك و رجلك يمنى. منتهى يد يمنى مبتلّه بشود. يعنى تَر بشود به بلل وضوء. ماء جديد نباشد و تمسح ببلّة يمناك يعنى تمسح بيدك اليمنى مع بلّتها كه مبتلّه بشود. در اين صورت مسح بكن ماء جديد اخذ نكنى. آن هم فرض كنيد و تمسح يسرى را به يد اليسرى كه يد يسرى بايد خشك نشود. خودش هم ماء جديد نشود. بلّه  وضوئی بشود. اين روايت در مقام بيان اين است كه به دست راست و چپ بايد مسح كرد. قدم راست را به دست راست و قدم چپ را به دست چپ. در مقام بيان اين است. امّا موقعى كه اين بايد تَر بشود، تَرى‏اش بايد به ماء جديد نباشد، اين از روايات ديگر استفاده شده است. امّا بايد تَرى باشد كه عند تمام الوضوء در خودش باقى است، اين روايت در مقام بيان اين نيست. اين روايت در مقام بيان اين است كه به يد يمنى ناصيه و رجل يمنى مسح مى‏شود. ديگرى هم يسرى هم باليسرى. اين را مرحوم حكيم و ديگران هم فرمودند اين حرف را. يك چيزى هم فرموده‏اند و آن اين است كه و الاّ اگر در مقام اين نبوده باشد و فقط در مقام بلّه بوده باشد، خوب انسان اين روايت اين باشد كه به بلّه يمنى مسح كن. خوب فرض كنيد من دست چپم را زدم به بلّه يمنى خشك كردم دست چپم را زدم به بلّه يمنى و ناصيه‏ام را مسح كرده‏ام. رجل يمنى را هم مسح كرده‏ام. بعد هم رجل يسرى را هم با يك دست مسح كرده‏ام. بايد ملتزم بشويد صحيح است. چرا؟ چون كه ناصيه به بلّه يمنى مسح شده است و رجل يمنى هم به بلّه يمنى مسح شده است. دست معتبر نيست كه. بلّه معتبر است و يد يسرى را هم فرض كنيد به بلّه خودش مسح كرده‏اند که در صورتى كه در بالايش بلّه خودش مانده باشد با بلّه خودش مسح كرده است.

 سؤال...؟ ظاهر روايت اين را مى‏گويد. مى‏گويد ببلّة الباقية فى يدك بلّه‏اى كه در دست مى‏ماند. اگر اين بلّه را از ساير اعضاء اخذ كنند، اين باقيه نيست. حادثه است از ساير الاعضاء. آن وقتى باقيه مى‏شود كه در كف حالت سابقه داشته باشد، در كف باشد و اين به اين معنا مى‏شود كه دستش را به جاى ديگر نزند. بله ظاهرش اين است كه موضوعيّت دارد. منتهى در ما نحن فيه اشكال اين است كه اين روايت در جهت بيان اين نكته نيست. اين روايت در مقام بيان مطلب ديگرى است. در مقام اين نيست كه بلّه بايد، بلّه يمنى بشود. در ظهر قدم يسرى هم بايد بلّه يسرى بشود و الاّ مقتضاى روايت اين مى‏شود كه از اين دست بلّه را بگيرد، با دست ديگر. نه دستم نمى‏خواهد. شانه را تَر كند با تَري دستش و مسح رأس كند. مسح كرده است رأسش را به بلّه يمنى. چون كه عضو ماسحه چه باشد ذكر نشده است. اين روايت در مقام بيان عضو ماسحه است كه بايد دست راست و چپ بشود. منتهى اين هم بايد تَر بشود. اين را از خارج مى‏دانيم كه تَرى‏اش به ماء جديد نمى‏شود. امّا اين تَرى‏اش بايد از ساير اعضاء هم اخذ نشود، روايت در مقام بيان اين نيست. اشكال اين است.

 سؤال...؟ وامسح ببلّة يمناك. ببلّة يمناك يعنى آنى كه مسح مى‏شود بلّه يمنى بشود. بلّه يمنى با چه مسح بشود؟ ولو به شانه. اگر اوّلى‏اش اين را بگوييد، اين را نمى‏شود ملتزم شد. پس معلوم مى‏شود اين روايت در مقام اين است كه و امسح بيدك المينى ناصيتك اين است كه سابقاً هم گفتيم. منتهى اين بايد مبتلّه بشود. تَر بشود. تَرى‏اش ماء جديد نمى‏شود. در مقام اين كه اين تَرى از ساير اعضاء اخذ نشود بايد خصوص آن تَرى بوده باشد كه در خودش بوده عند تمام الوضوء، اين در مقام بيان اين نيست. چون كه در مقام بيان اين نيست، نمى‏شود گفت عِدل ذكر نكرده است و بايد آن بلّه باقيه در خودش بوده باشد. اين مثل آن اشكالى مى‏شود كه در آن حديث ليلة المعراج گفته بودند. خوب جواب عبارت از اين است كه شايد ايشان هم نظرش اين است. خوب شما از كجا مى‏گوييد در مقام بيان نيست؟ اين فامسح ببلّة يمناك يعنى هم دست يمنى باشد و هم بلّه‏اش باشد. وامسح ببلّة يمناك يعنى دست راستت باشد و مبطلّ بلّه خودش هم باشد. در مقام بيان دو چيز است. هم دست راست باشد و هم بلّه خودش باشد. اصل امر اين است كه در مقام بيان است. چون كه از اين روايت دو تا حكم استفاده مى‏كنيم. يكى اين كه عضو ماسحه بايد يد بشود، اين ولو به معونه ساير روايات كه بايد با دست مسح بشود. ثمّ وضع كفّه على رئوس الاصابع و امثال ذلك. يكى اين است كه بايد به يد بشود.

يكى هم اين است كه بلّه خود يد بشود. هر دو تا را بيان مى‏كند. اين كه در مقام بيان نيست اين اوّل كلام است. فقط اشكال و مناقشه‏اى كه در آن دو صحيحه مى‏شود كرد. اشكال و مناقشه اين است كه اهتمام ائمه (عليهم السلام) در اين روايت هم در حديث معراج و هم در اين صحيحه مباركه اهتمام اين است كه ماء جديد نشود كه عند العامّة است. اينها را ذكر كردند بما اين كه با اينها ماء جديد نمى‏شود. ماء جديد را نفى كند. نه اين كه آن رطوبتى كه در دست باقى مانده است خصوص او مدخليّت دارد. او بما اين كه ماء جديد نيست. بدان جهت در ساير روايات اين است كه و لم يعده ما فى الاناء در اناء دوباره نكن. فقط اين مناقشه مى‏ماند. اين مناقشه هم خيلى درست نيست. چرا؟ چون كه كسى جواب مى‏گويد كه ما علم غيب نداريم. در آن رواياتى كه ولم يعدهما فى الاناء داشت، مى‏گفتيم بله آن قرينه داشت كه در مقام بيان آن جهت است. ولكن در اين روايات اصلاً مورد و لم يعدهما فى الاناء نيست. يكى قضيه معراج است. يكى هم اين مطلب است. ظاهرش اين است كه بلّه يمنى بشود. بدان جهت ظاهر اين است كه در ما نحن فيه نمى‏شود فتوا داد كه مى‏شود به بلّه ساير الاعضاء به اين دو تا روايت و آن روايات ديگر يك نسق ديده بشود و فتوا داده بشود بر اين كه مى‏شود به بلّه تمام اينها مسح كرد.

اعتبار به وسيله رطوبت کفين بودن مسح سر و پا

يك مطلبى هست و آن مطلب اين است كه البلّة الباقيه. مسأله، مسأله مهمى است. اين كه در اين روايات داشت ببلّة الباقية فى يديك. بلّه‏اى كه باقى مى‏ماند در دو دست تو. دست هم گفتيم ظهورش همان كفّين است. اين مقدار را هم قبول كرديم. بلّه‏اى كه در كف باقى مى‏ماند. بلّه‏اى كه در كف باقى مى‏ماند اين دو صورت دارد.

 يكى اين است كه آن وقتى كه قصد وضوئی تمام شد، ديگر غسل اليد المينى و اليسرى تمام شد، آن بلّه‏اى كه عند تمام الغسل اليدين در يدين مى‏ماند. يكى اين معنا است. تا حال هم كه معنى مى‏كرديم اين جور معنى مى‏كرديم. يكى هم اين است كه آن بلّه‏اى كه عند شروع مسح الرّأس در دستهايش باقى مانده است. آن بلّه‏اى كه در دستهايش باقى مانده است ولكن عند مسح الرّأس. خيلى متعارف است. انسان وقتى كه دست چپش را با دست راستش شست و تمام كرد، خيلى متعارف است. مردم باز چون كه مى‏خواهد برود داخل اتاق مسح كند. اين را بيرون شسته است. همين جور دستش را بعد از تمام شدنش دوباره مى‏كشد به دست راست و چپ مى‏كشد. قضيه متعارفى است ديگر. بعد تمام الوضوء امرار مى‏كند يد يمنى را بر يد يسرى. اين امرار اگر معناى اوّلى عند تمام الوضوء باشد اين اشكال دارد. نمى‏شود مسح كرد. چرا؟ چون كه بلّة يمنى كه عند تمام الوضوء بود. وضوء تمام شده بود. بعد شما كه دست مى‏كشيد، اين را قاطى مى‏كنيد به آن بلّه ذراع. اين جايز نمى‏شود و امّا اگر اين بود كه ثمّ امسح ببلة يمناك يعنى آن وقتى كه مسح رأس مى‏كنى، بلّه‏اى كه باقى در دستت است با او مسح رأس كن. نه بلّه‏اى كه باقى در دستت است مسح كن. يعنى در كفّت است. ولو اين معنا اگر بوده باشد اين دست كشيدن مانع نمى‏شود. چرا؟ چون وقتى كه من مسح مى‏كنم، اين بلّه‏اى است كه باقى در دستم است موقع مسح كشيدن. اين عند تمام الوضوء نيست. آن بلّه‏اى كه در دست باقى مى‏ماند يعنى ماء جديد نيست و بلّه‏اى نيست كه حاصل شده است ماء جديد بوده باشد. بلّه‏اى است كه در دست موقع كشيدن از بلّه وضوء مى‏ماند. بقاء مال وصف بلّه است نه بلّه چپ. بلّه‏اى كه باقى مى‏ماند از غسل الاعضاء. بلّه باقى است. نه در كف باقى است. يعنى لازمه‏اش اين است كه عند تمام الوضوء آنى كه در كف بود با او بايد مسح كنم. اگر بخواهم از اين دست يا از آن دست بردارم، بلّه‏اى مى‏شود كه حادثه فى الكف مى‏شود. باقيه فى الكف نمى‏شود و روايت اين است كه اين بلّه باقيه باشد. غرضم اين است اگر مراد از اين روايت اين بوده باشد كه آن بلّه  وضوئی كه باقى است آن بلّه در يد. نه اين كه در يد بودنش باقى است. يعنى بلّه وضوء باقى است. يعنى خشك نشده است. آن بلّه  وضوئی كه باقى است و فعلاً در دستش است، با آن بلّه مسح كن. خوب اگر معنايش اين بوده باشد، بلّه‏اى باشد كه بلّه وضوء باشد، اين بلّه باقى باشد. يعنى خشك نشده باشد بلّه وضوء و در يد بوده باشد. چون كه مسح باليد است بايد در يد بشود حين المسح ولو از ساير اعضاء اخذ كنيم. اگر معناى اين عبارت اين بوده باشد، اين اشكالى ندارد كه امتزاج عيبى ندارد و لعلّ صاحب عروه نظرش به اين جهتى است كه عرض كردم. قبول مى‏كنيم كه ظاهر روايت اين است كه به بلّه‏اى كه در كف است با او مسح كن. امّا اين بلّه بوده باشد در كف عند تمام الوضوء با آن بلّه مسح كن، اين دلالتى ندارد عند تمام الوضوء كه بعد نمى‏تواند به جاى ديگر بزند. بلّه‏اى كه از بلّه وضوء است و در كف موجود است. بلّه باقى است. يعنى خشك نشده است. آن بلّه  وضوئی كه باقى است و در كف است با او مسح بكن. چون كه مسح با كف است بايد آن هم در كف بوده باشد. بقاى بلّه معتبر است. اگر اين باشد عيبى ندارد.

 سؤال...؟چون كه مسح با كف مى‏شود. پس امام (ع) اين جور بگويد اين كه باقى در كف باشد يعنى بقا وصف بلّه است. اين بلّه، بلّه حادثه نيست. بلّه باقيه است. خود بلّه باقى است. نه اين كه در كف بودنش باقى است. دو تا مطلب است. كلام ما اين است كه قيد نيست. اين همان ماء جديد نباشد مى‏شود.

 عرض مى‏كنم بر اين كه بعد از اين كه فارغ شديم كه مسح به كفّ مى‏شود، اين بلّه، بلّه جديده يعنى از خارج اخذ شده نباشد. بايد بلّه‏اى باشد كه بلّه باقيه از وضوء است و اين بلّه باقيه از وضوء در كف بوده باشد. نه معنايش عبارت از اين است كه در كف بودنش حالت سابقه داشته باشد. بلّه‏اى كه با او مسح مى‏كند، بلّه بايد حالت سابقه داشته باشد كه بلّه سابقى بشود. وقتى كه اين جور شد و اين احتمال داده شد بدان جهت در ما نحن فيه منافات با ظهور روايت ندارد. بدان جهت در ما نحن فيه ما گفته‏ايم كه احتياط لزومى اين است كه قاطى نكند. امّا يكى را گفته‏ايم مانعى ندارد و آن عبارت از اين است كه همين كه در اول اشاره كردم با دست راستش دست چپ را مى‏مالد بعد به تمام الغسل مى‏مالد، آن عيبى ندارد. چرا؟ چون كه باز بلّه، بلّه باقيه است. بلّه باقيه است. چون كه بلّه يد يمنى از يد يسرى مى‏آيد. بلّه وضوء كه در كف مى‏ماند، در كف راست از يد يسرى مى‏ماند. بدان جهت اين بلّه، بلّه يد يسرى است در كف يمنى. اين فرقى نمى‏كند. بدان جهت اين گفتيم اشكالى ندارد. ولكن احتياط لازمى اين است كه آن ما بقى از وجه بگيرد يا از دست راستش بگيرد بلّه را احتياط واجبى تركش است. احتياط تعبير كرديم روى آن احتمال اخيرى بود. روايات نه اين كه اهمال دارند. نه در مقام بيان هستند. ولكن چون كه بلّه باقيه احتمال دارد بقا وصف خود بلّه باشد. نه آن بلّه در كف. خود بلّه باقيه است. يعنى بلّه جديده نيست. وقتى كه اين جور شد مسأله اين جور مى‏شود. هذا كلّه در صورتى كه انسان در يدين بلّه داشته باشد كه با او مسح كند و امّا اگر فرض كرديم كه نه دست‏ها خشك شده است. يك خورده يادش رفت مسح. ذهنش جمع نبود. بعد كه متوجّه شد ديد كه دستهايش خشك شده است. اين جا گفته‏اند شايد مى‏شود گفت بر اين كه اكثر علماى مشهور گفته‏اند كه در اين صورت مى‏تواند بلّه را براى دست‏ها از مواضع ديگرى بگيرد. مواضع ديگر هر چه بوده باشد. يك جهت مسلّم است و بعضى‏ها گفته‏اند فقط از لحيه مى‏تواند بگيرد. از لحيه گرفتن آن وقتى كه بلّه در يدش باقى نماند اين اتّفاقى است. اين جاى خدشه نيست. خدشه هم بكند كسى بلاوجه است. انّما الكلام اين است، غير از لحيه از هر عضوى مى‏تواند بگيرد چون كه كسى لحيه ندارد. مثل بعضى جوان‏ها كه لحيه ندارند. امّا ابروى پرپشتى دارد كه تَر است. يا از سبيلش بگيرد. يا فرض كنيد دستهايش آن طرف ذراع مو خيلى دارد كه آب رفته است لاى آنها. از آنها اخذ كند. مى‏تواند از كلّ اعضاء بگيرد، صاحب عروه مى‏فرمايد مى‏تواند. ترتيبى نيست. وقتى كه خشك شد مى‏تواند بلّه را از ساير اعضاء بگيرد. يعنى اگر كسى شرط بكند هم در حالى كه يدين رطوبت دارد كرده است. وقتى كه خشك شد مى‏تواند اخذ كند. آيا مى‏توانيم اين فتواى عروه را از اين روايات كه وارد در مقام است استفاده كنيم يا نه انشاء الله بعد.