درس پانصد و هشتاد و هفتم

افعال وضوء

مسألة 35: « إنما يجوز المسح على الحائل في الضرورات ما عدا التقية‌إذا لم يمكن رفعها ولم يكن بد من المسح على الحائل ولو بالتأخير إلى آخر الوقت وأما في التقية فالأمر أوسع فلا يجب الذهاب إلى مكان لا تقية فيه وإن أمكن بلا مشقة نعم لو أمكنه وهو في ذلك المكان ترك التقية وإراءتهم المسح على الخف‌ ‌مثلاً فالأحوط بل الأقوى ذلك ولا يجب بذل المال لرفع التقية بخلاف سائر الضرورات والأحوط في التقية أيضاً الحيلة في رفعها مطلقاً »^[1].

اعتبار و عدم اعتبار مندوحه در تقيه بر مسح علی الخفين

اگر بنا گذاشتيم در باب الوضوء در مواردى كه اقتضاء كند تقيه مسح على الخفّين را، مسح على الخفين مثل مسح على بشرة الرّجلين است و وضوء با آن مسح مشروع مى‏شود و هكذا در غير حال تقيه ضرورات ديگر كالخوف من البرد در اين موارد انسان مسح كند على الجوراب و على الخف را اين مثل مسح البشرة الرّجلين است در حال اختيار. چه جورى كه آن وضوء با بشره ممسوح را انسان مسح كند طهارت است. وضوء در جايى كه مسح كند خف را بالتّقية او بالضّرورة الاخرى آن هم طهارت است. اگر به اين معنا بنا گذاشتيم. كلام در اين است كه ايشان در عروه مى‏فرمايد اگر مكلّف در موارد ضرورت مندوحه‏اى داشت، تقيه با ضرورات ديگر فرق پيدا مى‏كند. اگر ضرورت، ضرورت تقيه‏اى است عدم المندوحة اعتبار ندارد. انسان در جايى است كه مسجد سنّى‏ها است. اين طهارت و وضوء ندارد. اگر بخواهد در اين جا وضوء بگيرد بايد مسح الخفّين بكند. جاى تقيّه است پيش اينها. ولكن نه مى‏تواند از اين جا خارج بشود و در بيرون وضوء بگيرد كه اينها نبينند. مسح على البشره بكند.

 ايشان مى‏فرمايد اين كه تقيّه مجوّز است مسح على الخف را عدم مندوحه معتبر نيست. مكلّف مندوحه هم داشته باشد، راه فرار هم داشته باشد مى‏تواند وضوى تقيه‏اى را اتيان كند و امّا به خلاف ساير الضّرورات كه مثل البرد و امثال ذلك است، آن جا اگر مندوحه داشته باشد آن وضوء كافى نيست. مثلاً فرض كنيد در بيرون است. در بيرون وضوء بگيرد و مسح كند، پاهايش از سرما مى‏خشكد. بايد مسح على الخف بكند و لزوم هم ندارد اين در بيرون مسح كند. برود در اتاق مسح كند. آن جا گرم است. مسح على البشره هم بكند عيبى ندارد. در موارد تقيه عدم مندوحه معتبر نيست. ولكن در غير التقية من ساير الضّرورات عدم المندوحه معتبر است. اين حرف را ايشان مى‏فرمايد. براى اين كه اين حرف كه ايشان مى‏فرمايد روشن بشود براى شما و بدانيد كه اساس در اين فتاوا چيست، اين مطلب را خدمت شما عرض مى‏كنم اين مقدمّه را. در مواردى كه شارع امر كند به فعلى و در مواردى كه مكلّف متمكّن از آن فعل نيست امر كند به بدل او. براى آن فعل قرار بدهد. بگويد اين بدل را اتيان بكنيد و آن فعلى كه شارع ابتداءً به او امر كرده بود، او از قبيل واجب موسّع بوده باشد يا از قبيل واجبى بوده باشد كه كلّى است له افراد عرضيه يا افراد عرضيه و طوليه يا فقط افراد عرضيه. فرقى نمى‏كند. در اين موارد شارع آن كلّى را كه از مكلّف مى‏خواهد، صرف الوجودش را مى‏خواهد. تمام افراد مفروض اين است كه مطلوب نيست. صرف صلاة الظّهر و العصر كه به يك وجود موجود مى‏شود صرف وجود صلاة الظّهر و العصر را مى‏خواهد بعد زوال الشّمس و قبل الغروب. اين صرف وجود صلاة الظّهر و العصر را مقيّداً به وضوء كه غسل الوجه و اليدين مسح الرّأس و بشرة الرّجلين مقيّداً به اين صرف وجود صلاة را مقيداً به صرف وجود اين وضوء مى‏خواند. اگر مكلّف در بعضى وقت اگر بخواهد صلاة را اتيان بكند، صلاة اختيارى را نمى‏تواند اتيان بكند. چون كه وضوئی اختيارى‏اش را نمى‏تواند بگيرد.

 و امّا اگر در وقت ديگرى بگذارد اين طبيعى را، مى‏تواند اين صلاة را اتيان بكند. يا اگر اين طبيعى را در اين مكان اتيان بكند، نمى‏تواند فرد اختيارى‏اش را اتيان بكند و امّا بگذارد در مكان ديگر اتيان بكند، نه صرف وجود كه اختيارى‏ است مى‏تواند اتيان بكند. در تمام اين موراد كه اضطرار در بعض الافراد است، بعض افراد طوليه يا بعض افراد عرضيه. در اين موارد اين اضطرار فايده‏اى ندارد. در آن مواردى كه شارع جعل بدل مى‏كند، مأمور به اوّلى صرف الوجود است. صرف الوجود بين الحدّين يك فردش اگر ممكن شد براى مكلّف و مكلّف متمكن شد يك فرد از افراد طوليه و ولو در آخر وقت يا يك فرد از افراد عرضيه در جايى كه موسّع نيست. ولكن يك فرد از افراد عرضيه را فقط متمكّن است. امر به صرف وجود صحيح مى‏شود. ساقط نمى‏شود. پس اين كه شارع مى‏گويد اگر نتوانستى آن متعلّق تكليف را بياورى اين را بياور يعنى جعل بدل مى‏كند ظاهرش اين است كه آن صرف الوجود را نتوانى اتيان بكنى. چون كه متعلّق تكليف اوّلى صرف الوجود بود. اگر آن صرف الوجود را نتوانى در آن وقت مضروب اتيان بكنى و در وقت تكليف اتيان بكنى، در آن وقت اين را بياور. اين يكى را بياور. خوب بدان جهت اگر فرض بفرماييد ما اگر در بيرون بخواهيم مسح پا بكنيم، آن جا نه سرما است. پايمان خشك مى‏شود. خوب بياييم تو وضوء بگيريم و متمكّن هم هستيم از آمدن به تو. هيچ كارى ندارد. اين جا نمى‏شود در بيرون وضوء گرفت مسح كرد على الخف كه اين ضرورت است. نمى‏توانم اين جا. اين جا اگر مسح كنم بر نفسم مى‏ترسم، بر رجلينم مى‏ترسم. آن وضوئی به خصوصه كه متعلّق تكليف نيست. متعلّق تكليف صلاة مقيّد به صرف الوجود وضوء است. صرف الوجود وضوء تو هم محقق مى‏شود. بدان جهت ظاهر دليل اضطرارى اين اختصاص به مقام ندارد. هر جايى كه شارع بدل اضطرارى تشريع كرده است و مأمور به اضطرارى تشريع كرده است، ظاهرش اين است كه اگر از آن صرف الوجود كه متعلّق امر است در حال اختيار آن صرف الوجود اگر متعذّر شد او را نتوانى در آن وقت اتيان بكنى بين المبدأ و المعاد يا آن صرف الوجود را نتوانى اتيان بكنى كه به اين مى‏شود كه افراد عرضيه و طوليه هيچ كدام نتواند اتيان بكند. متمكّن نبوده باشد و امّا در جايى كه بعض افراد را متمكّن نيست بعضى وقت متمكّن نيست، اين جا را ادلّه اضطرار نمى‏گيرد. اين جا ملتزم شدن بر اين كه انسان مى‏تواند مأمور به اختيارى را در بعضى وقت كه مضطر است اتيان بكند اين اتيان كردن موقوف به دو تا امر است. يكى اين است كه دليل خاص باشد در يك موردى بگويد نه اضطرار در بعض الوقت كافى است. دليل خاص قائم شد. اضطرار در جميع وقت. لازم نيست. در بعض وقت اگر مضطر شدى مى‏توانى وضوء بگيرى و مسح على الخف بكنى. خوب اگر دليل قائم شد كه ما مخالف نيستيم. قاعده اوليه اين است. ظهور جعل البدل اين است. يك جا دليل قائم شد بر خلاف آن ظهور ملتزم مى‏شويم. يكى اين است.

يكى هم اين كه انسان در بعض وقت كه مضطر است، احتمال مى‏دهد كه اين اضطرار و اين عذرش تا آخر وقت بماند. آن جا استصحاب مى‏كند اضطرار و عذر را تا آخر وقت اتيان مى‏كند. تا آخر وقت اگر معلوم شد كه نه اضطرارش دوام ندارد و متمكّن است، آن مأمور به كه اتيان كرده است ظاهرى است. مجزى نمى‏شود از واقع. بايد اتيان كند. در آن جاهايى كه به استصحاب اتيان كرده است و بعد در آخر وقت معلوم شد كه اين استصحاب مطابق با واقع نبود عذرش منقضى شد، آن اتيان كردنى كه اتيان كرده بود مأمور به به حكم استصحاب بود. آن مأمور به ظاهرى است. مجزى از واقع نمى‏شود. به خلاف جايى كه دليل خاص قائم بشود. اگر اضطرار در بعض الوقت هم شد انسان مى‏تواند مأمور به را كه بدل است اتيان بكند. اگر اين دليل قائم شد كه بدار واقعاً جايز است در جايى كه اضطرار در بعض الوقت است، اين لازمه‏اش اجزاء است. اين بحثش هم در باب اجزاء ذكر شده است كه اگر دليل قائم شد در يك موردى به جواز بدار واقعاً نه ظاهراً به حكم استصحاب، او نه او ملازمه با اجزاء ندارد و مجزى هم نيست. دليل خاص قائم شد، لازمه عقلى او اجزاء است. يعنى بايد مجزى باشد از مأمور به واقعى و الاّ اين جواز البدا ممكن نمى‏شود كه مولا تجويز كند بدار را. روى اين اساس است. در باب تقيه كما اين كه انشاء الله بعد بحث خواهيم كرد در باب تقيه اين جور است كه شارع اين جور نيست كه اضطرار از صرف الوجود را موضوع قرار بدهد براى امر به صلاة تقيه‏اى يا وضوء تقيه‏اى. خود شارع‏ فرموده است كه با وجود اين كه در خانه‏ات متمكن هستى صلاة بخوانى، وضوء بگيرى، برو در مسجد آنها نماز بخوان كه بالملازمه هم فهميده مى‏شود كه وضوء هم با آنها بگير و نماز بخوان. خود شارع اين بحثش فى ما بعد خواهد آمد.

 در باب تقيه ملاك اضطرار به صرف الوجود نيست. ملاك تقيه اين نيست. بدان جهت آن جا مندوحه نباشد اعتبارى ندارد. انسان با وجود اين كه مى‏تواند در خانه خودش نماز بخواند مى‏رود در مسجد آنها مى‏خواند. با آنها. عيبى ندارد.

مسح بر حائل در غير تقيه

 و امّا غير التقية، او داير مدار اضطرار است که اگر انسان مضطر شد و نتوانست مسح كند على المسح در آن وضوء صرف الوجودى نتوانست صرف وجود وضوء كه معتبر است در صلاة بين الحدّين نتوانست آن صرف الوجود  وضوئی را اتيان كند با مسح على البشره، مسح على الخف بكند. چون كه از سرما مى‏ترسد. بدان جهت در ما نحن فيه اگر مندوحه داشته باشد و انسان الان در بيابان است. ولكن ماشين بنز است و تند مى‏رود. بيابان خيلى سرد است. وضوء بگيرد و پاهايش را مسح كند، خشك مى‏شود. ولكن نيم ساعت ديگر مى‏رسد به شهر. هوا هم گرم است و در آن جا بخارى هم هست وضوء مى‏گيرد و نمازش را مى‏خواند. اين در بيابان نمى‏تواند وضوء بگيرد. بگويد من مسح على الخف مى‏كنم و نمازم را مى‏خوانم اين جا. اين نمى‏شود. چرا؟ چون كه اضطرار ندارد از مسح كردن بر رجلين كه صرف وجود مسح على الرّجلين معتبر است نه مسح در بيابان. خصوص آن مكان يا خصوص آن زمان. از صرف وجود مسح على الرّجلين خوفى ندارد. چون كه صرف الوجود را مى‏تواند در خانه‏اش اتيان كند. بدان جهت در اين موارد عدم مندوحه معتبر است، و تقيه خصوصيتى دارد كه ترغيب شده است خودتان را برويد با آنها نماز بخوانيد در فردى كه در خانه‏اش مى‏تواند نماز بخواند، فى اهلش مى‏تواند نماز بخواند كما اين كه خواهد آمد. بدان جهت در ما نحن فيه عدم مندوحه معتبر است. بعد اين تقيه، تفسيرش خواهد آمد.

در صورت امکان در تقيه بايد رعايت واقع شود

 ولكن در تقيه امر آخرى را مى‏گويد ايشان در ما نحن فيه. مى‏گويد ايشان رفت. مى‏توانست در خانه نماز بخواند. وضوء حسابى بگيرد و نماز حسابى بخواند. نه دست ببندد، نه مثل آنها نماز بخواند. با وجود اين رفت آن جا. ولكن آن جا يك جورى است كه مى‏تواند شروط را مراعات كند. ولكن به آنها نشان بدهد كه من نماز شما را مى‏خوانم. اين را مى‏دانيد بر اين كه انسان وقتى كه نماز مى‏خواند بايد مسجدش چيزى بوده باشد كه از ارض بشود يا چيزى بوده باشد كه نبات من الارض است و مأكول نيست. رفته است مسجد سنّى‏ها. مى‏بيند يك طرفش را فرش‏هاى عجيب و غريب انداخته‏اند. يك طرفش ولكن حصير است. اين مى‏تواند برود طرف حصير بايستد و با اينها جماعت بخواند كه من هم از شما هستم. نماز شما را مى‏خوانم. ولكن شرط سجود را مراعات كند. چون كه به سجده كه سجده مى‏كند حصير است. سجده بر او جايز است. مع ذلك نمى‏رود. مى‏ماند در اين طرفى كه فرش است. در اين جا مى‏گويد ايشان اين جايز نيست. احوط بلكه اقوا اين است خودش را در موضع تقيه طورى نشان بدهد كه من با شما هستم و عمل شما را اتيان مى‏كنم، ولكن رعايت واقع كردن ممكن باشد، تعيّن باشد رعايت واقع بكند. يعنى برود آن جا كه حصير است آن جا نماز بخواند. اين جا هم در باب وضوء نه اصلاً از اول ظهر تا غروب شمس با سنّى‏ها است. همه را گرفته‏اند و حبس كرده‏اند يا همه نمى‏تواند از پيش اينها خارج بشود از اول ظهر تا غروب. موضع تقيه است. يا رفته است. موضع تقيه نبود. رفت پيش آنها. بنا شد وضوء بگيرد. مى‏تواند آن رفيقش را به صحبت بگيرد كه او اصلاً ملتفت نشود. مسح على البشره كند. اصلاً رفيقش يك صحبتى با او شروع كرده بود كه چشم او به صورت اين بود. اصلاً به پاى اين نگاه نمى‏كرد. كانّ صحبت مى‏كند. كانّ پايش را يك جور گرفته است كه كانّ من هم بر خف مسح مى‏كنم. ولكن در حقيقت به بشره مسح مى‏كند. ولو به نحوى كه فرض بفرماييد نعالى پوشيده است يا خفّى پوشيده است كه پاره است. يا يك جورى پايش را گذاشته است كه نمى‏فهمد اين خفّش را درآورد و بندهايش را باز كرد. مى‏گويد اگر اين ممكن بوده باشد تَعَيَّن. متعيّن مى‏شود. اين دليلش را فعلاً نمى‏گوييم. چون كه مبحث تقيه را بعد از اول شروع خواهيم كرد. اين را فرق مى‏گذارد كه در تقيه اين لازم است. بدان جهت كسى هم رفت با اينها نماز جماعت خواند، قرائت حمد و سوره را بايد خودش بخواند. ولكن يواش بخواند كه آنها نفهمند. حتّى اگر كسى پيشش هست كه خيلى زيرك است لازم نيست كه قرائتى داشته باشد كه صدايش در بيايد. بلكه همين جور است كه فقط قرائت كند فى نفسه قرائت مى‏كند فى نفسه به نحوى كه خودش هم نمى‏شنود. او خيال مى‏كند كه ذكر مى‏گويد. بدان جهت در ما نحن فيه اين را ايشان ملتزم مى‏شود كه اين معنا لازم است و بايد اين را رعايت كند. اين را هم بحث خواهيم كرد.

اگر اتيان واقع با بذل مال ممکن بشود بايد بذل مال بکند

 بعد ايشان يك مطلب ديگرى را مى‏گويد. مى‏گويد انسان در باب تقيه اگر بذل مال بكند، مال را بذل بكند مى‏تواند مأمور به واقعى را اتيان كند. مثل اين كه رفته است مسجد سنّى‏ها كه با سنّى‏ها نماز بخواند. وضوء بگيرد با آنها. ولكن آن جا يك خادمى دارد كه آن غرفه كوچكى دارد و آب هم دارد در آن جا. آن خادم را يك ده تومان بدهد يا بيست تومان بدهد كه من بروم آن جا يك كمى استراحت كنم. با آن آب تو وضوء بگيرم. خوب مى‏گويد بفرما. خيلى خوش آمدى. يك صد تومانى ببيند خيلى خوش آمدى. اين مى‏رود تو و در را هم مى‏بندد و وضوء مى‏گيرد. بذل مال مى‏كند. مأمور به واقعى را اتيان مى‏كند. رفع مى‏كند تقيه را به بذل المال. مى‏گويد اين لازم نيست. واجب نيست برايش رفع تقيه كردن. اين را اين جا مى‏گويد.

 و امّا رفع الاضطرار. در بيابان سرد است. يك كسى يك خانه‏اى دارد. به او يك صد تومان بدهد كه من بيايم در خانه تو وضوء بگيرم. مسح على البشره مى‏كند. در بيرون نمى‏شود. او هم مى‏گويد بفرما. مى‏گويد در اين صورت رفع الضّروره به مثل المال بشود در غير التّقه وجب. فتوا به وجوب مى‏دهد. مى‏گويد آن جا بذل المال واجب است. چرا آن جا بذل المال واجب است در تقيه واجب نيست بحث خواهيم كرد و از ما ذكرنا كه عدم مندوحه معتبر نيست، از او هم معلوم شد و ادخال النّفس در تقيه جايز است از او هم معلوم شد كه ادلّه تقيه توسعه دارد.

 و امّا اين كه در غير التقية دفع واجب است اين جور استدلال كرده‏اند كه شارع امر كرده است به صلاة مع ال وضوئی كه مسح الرّأس و بشرة الرّجلين در او است، و اين شخص هم متمكّن است از آن. منتهى يك صد تومانى مى‏دهد ديگر. اين متمكّن است از آن وضوء اختيارى. چون كه متمكّن از وضوء اختيارى است وجب. واجب مى‏شود وضوء اختيارى. وضوء اختيارى كه واجب شد بذل مال بايد بكند.

اشکال

اشكال شده است بر اين كه قاعده لا ضرر كجا رفت؟ اين جور وضوء ضررى است براى مكلّف. اين جور وضوء گرفتن واجب بشود بر مكلّف ضررى است. خوب قاعده لا ضرر وجوبش را دفع مى‏كند كه اين جور وضوء لازم نيست.

پاسخ مرحوم حکيم (قدس)

مرحوم حكيم در مستمسك[2] دو جواب داده است از اين اشكال قاعده لا ضرر.

 يكى گفته است كه اصلاً وجوب وضوء براى اين شخصى كه هست ضررى است. شارع وضوء را كه براى اين شخص قرار داده است اين وضوء ضررى است. مثل وجوب الزّكات و وجوب الخمس است. چه جورى كه اصل تشريع حكمى درباره شخصى ضررى بوده باشد بر مكلّف قاعده لا ضرر او رفع نمى‏كند، اين جا وجوب وضوء را هم رفع نمى‏كند. اين فرمايش ايشان را كه ما نتوانستيم بفهميم كه مرادشان چيست. اصل وجوب الزّكات و وجوب الخمس اصل تشريعشان ضررى است. ولكن وجوب الوضوء كه اصل تشريعش ضررى نيست. ما تا حال وضوء گرفتيم و هيچ ضرر هم نكرديم. بعضاً مى‏شود كه اين جور احتياج به بذل المال دارد وضوء گرفتن. آن وقتى كه اصل تشريعش ضررى نشد، اطلاق دليل حالت ضرر را گرفت، قاعده لا ضرر حكومت مى‏كند و مى‏گويد در حال ضرر اين وجوب نيست. اين جواب اول كه درست نيست. ما هم نفهميديم كه چه جور ايشان قياس كرده‏اند به باب خمس و زكات. آنها اصل تشريعشان ضررى است.

 سؤال؟ نه خيلى آب است كه هيچ ضررى نيست. ما لب شط آن قدر آب تلف كرديم كه به هيچ كس هم ضرر نزديم.

 سؤال...؟ اتلاف آب مى‏گويد ايشان. مال نمى‏گويد.

 در ما نحن فيه وجوب وضوء ضررى است. بدان جهت برمى‏دارد وجوب وضوء را.

 وجه دومى فرموده‏اند و آن اين است كه روايت وارد است. اگر آبى را مى‏فروشند براى وضوء گرفتن ولو ثمنش كثير است، بايد بخرد آب را. از آن روايت استفاده مى‏شود كه وضوء گرفتن موقوف بشود به بذل المال بايد بذل مال بكند. اين جا هم وضوء گرفتن موقوف به بذل المال است. آن جا وضوء گرفتن موقوف به بذل مال است چون كه آب ندارد، اين جا هم وضوء گرفتن موقوف به بذل مال است چون كه جاى مناسب ندارد. خوب اين مى‏شود قياس ديگر. آن نص در آن جايى است كه آب نداشته باشد و بذل واجب است و امّا در جايى كه آب دارد ولكن جاى مناسب ندارد آن جاى گرمى ندارد آن جا واجب باشد اين مى‏شود شبه القياس. بدان جهت اگر انسان وضوء بگيرد در ما نحن فيه، چمدانش را بايد بگذارد. نمى‏تواند بردارد چمدانش بگذارد اين جا چمدانش را بايد برود آن جا. اگر برود وضوء بگيرد كنار شط اين چمدانش را مى‏برند. خيلى هم چيز نيست توى آن. فقط به اندازه هزار تومان جنس است. مى‏گويند نه، نرود. آن وضوء را هم نگيرد. بگذارد آب از آن جا رد بشود. اين جا تيمم كند و نماز بخواند. چون كه وضوء ضررى است. چه جور آن جاها تعدّى نكرده‏اند، در ما نحن فيه هم تعدّى نمى‏شود كرد. بدان جهت گفته‏اند فرمايش ايشان كه يجب بذل المال درست نيست. الظّاهر و الله العالم ما احتمال مى‏دهيم كه كلام مرحوم صاحب عروه اين كلام، كلامى بوده است كه تعبيرش خوب نبوده است و آن اين است كه ما هم مى‏گوييم بذل واجب نيست. بايد اين جور باشد ديگر. بذل واجب نيست. امّا مسح على الخف نمى‏تواند بكند. جايى كه به بذل المال مى‏تواند مسح على البشره بكند، مسح علي الخف نمى‏تواند بكند. چرا؟ چون كه داخل آن روايت ابي الورد نيست. روايت ابي الورد اين بود كه تو از آن مسح على الرّجلينى كه در وضوء معتبر است كه قيد صلاة است، او صرف الوجود است. از آن صرف الوجود بر رجلينت بترسى. ما در ما نحن فيه از صرف الوجود نمى‏ترسيم. صرف الوجود توى اين حجره هم مى‏شود كه صد تومان بدهى و بروى آن جا وضوء بگيرى. ما از اين مسح در بيرون مى‏ترسيم بر رجلين. اين كه وجوب ندارد. بدان جهت در ما نحن فيه مسأله، مسأله اجزاء است. وجب البذل يعنى وضوء مسحى مجزى نيست. در اين صورت بايد اين جور بشود كه اگر به بذل المال رفع اضطرار مى‏شود بذل مال نكند و مسح على الرّجلين بكند آن وضوء مجزى نيست. چرا؟ چون كه دليل ندارد. دليل ما فقط همان روايت ابي الورد[3] است. مفروض اين است دليل ما او است ديگر. روايت ابي الورد موردش آن صورتى است كه از آن صرف الوجود از وضوء كه در او مسح على الرّجلين معتبر است، او را نتوانى. چون كه بر رجلينت مى‏ترسى. من از او نمى‏ترسم. به رجلينم نمى‏ترسم. از اين در بيرون مسح كردن مى‏ترسم كه اين وضوء مسح خاص است. اين وجوبى ندارد. اين مثل چه مى‏شود؟ اين مثل مواردى مى‏شود كه وضوء گرفتن حرجى است. مثل مواردى كه وضوء گرفتن حرجى است. مثل اين كه فرض بفرماييد انسان اگر وضوء بگيرد، آب ته چاه است و چاه هم خيلى مشقّت دارد رفتن تا چاه ضررى ندارد، خوفى ندارد نه از مالى، نه از دست و پا شكستن نمى‏ترسد. ولكن خيلى زحمت دارد توى اين چاه رفتن. خيلى عميق است. حرجى است. مى‏گويند تيمم كند ديگر. اين جور مى‏گويند ديگر. آن جا دليل لا حرج چه مى‏شود؟ دليل لا حرج وجوب را برمى‏دارد. مشروعيّت وضوء را برنمى‏دارد. رفت اگر توى چاه وضوء گرفت. برود با او نماز بخواند، نمازش صحيح است. چون كه ادلّه استحباب وضوء است. انّ الله يحبّ المتطهّرين كه سابقاً هم گفتيم كسى كه محدث بالاصغر است، طهارت او وضوء است. اين شخص هم وضوء را متمكّن است. خدآند دوست دارد. مستحب است. او وضوء گرفت با آن مى‏تواند نماز بخواند. در موارد حرج اين جور است. در اين مورد هم همين جور است. پول داد رفت و وضوء گرفت مى‏تواند نماز بخواند. امّا اين وضوء گرفتن برايش واجب نيست. چون كه ضررى است. يعنى چه؟ يعنى مى‏گويند تيمم كند. چرا؟ چرايش عبارت از اين است كه علم داريم بر اين كه كسى كه وضوء برايش واجب نشد تكليف صلاتى ساقط نمى‏شود. اين معنا را علم داريم از اين كه صلاة ساقط نمى‏شود از مكلّف، مثل موارد حرج است. فرقى نمى‏كند. همان حرفى كه در موارد حرج مى‏گويند وضوء حرجى است تيمم بكند بخواند چون كه علم داريم صلاة ساقط نيست، در اين مورد هم همين جور است. تيمم بكند، ساقط بكند. اگر به روايت ابي الورد عمل كرديد مقتضايش اين است كه در اين موردى كه هست مورد، مورد مسح على الجبيره نيست. مسح على الخف نيست. چون كه در ما نحن فيه اضطرار به صرف الوجود ندارد. ولكن چون كه بذل المال ضررى است، وضوء مى‏شود ضررى و آن وجوبش برداشته مى‏شود. وقتى كه برداشته شد، بله اگر خودش اقدام كرد و وضوء گرفت، عيبى ندارد. طهارت است. «انّ الله يحبّ المتطهّرين»[4]. «لا صلاة الاّ بطهورٍ»[5] طهارت شرط صلاة موجود است و امّا اگر وضوء نگرفت وظيفه‏اش تيمم است. با وضوئی مسح على الخف نمى‏تواند نماز بخواند. چون كه او وضوء است. طهارت است دليل ندارد. دليلش روايت ابي الورد بود و ابي الورد هم آن صورت را نمى‏گيرد.

 سؤال...؟ عرض كردم در موارد حرج را گفتم. آيه مباركه جمع در وجوب نمى‏شود. اين جمع در استحباب وضوء و وجوب تيمم نه جمع مى‏شود. همان جمع تقسيم در وجوب نمى‏شود. جمع در وجوب نمى‏شود كه هم تيمم واجب بشود و هم وضوء. اين نمى‏شود. تقسيم قاطع شركت است و امّا وجوب التّيمم با استحباب وضوء جمع بشود اين عيبى ندارد. مثل موارد حرج كه وضوء حرجى بوده باشد. بدان جهت در ما نحن فيه مكلّف است صلاة را با طهارت بخواند. خودش بذل مال كرد. فهو. نكرد بايد تيمم بكند و نماز بخواند. اين دو مطلبى كه ايشان، در حقيقت سه مقام شد.

 يكى اين كه در مقام تقيه عدم مندوحه معتبر نيست.

 ديگرى عبارت از اين است كه در مقام تقيه بخواهد عمل را واقعاً اتيان كند و ارائه بكند عمل را بر طبق عامّه، اين متعيّن مى‏شود.

 سوّمى اين است كه دفع المال و بذل المال در مقام تقيه واجب نيست.

 اين سه تا امر را بيان فرموده‏اند. ما شروع مى‏كنيم در باب التقية مقاماتى را كه با آن مقامات هم اين سه امرى كه ايشان فرموده است انشاء الله معلوم مى‏شود و هم غير اينها. روز شنبه انشاء الله تعالى.