فهرست مطالب

احكام تقليد    …  …  17
احكام طهارت    …  …  21
آب مطلق و مضاف    …  …  21
1 ـ آب كر    …  …  21
2 ـ آب قليل    …  …  22
3 ـ آب جارى    …  …  23
4 ـ آب باران  …  24
5 ـ آب چاه  …  25
احكام آبها  …  25
احكام تخلّى  …  27
استبراء  …  29
مستحبّات و مكروهات تخلّى  …  30
نجاسات  …  30
1 ، 2 ـ بول و غائط  …  31
3 ـ منى  …  31
4 ـ مردار  …  31
5 ـ خون  …  32
6 ، 7 ـ سگ و خوك  …  33
8 ـ كافر  …  33
9 ـ شراب  …  34
10 ـ فقاع  …  34
راه ثابت شدن نجاست  …  35
چيز پاك چگونه نجس مى شود  …  36
احكام نجاسات  …  38
مطهِّرات  …  39
1 ـ آب  …  40
2 ـ زمين  …  44
3 ـ آفتاب  …  45
4 ـ استحاله  …  46
5 ـ انقلاب  …  46
6 ـ انتقال  …  47
7 ـ اسلام  …  48
8 ـ تبعيّت  …  48
9 ـ برطرف شدن عين نجاست  …  49
10 ـ استبراء حيوان نجاست خوار  …  50
11 ـ غائب شدن مسلمان  …  50
12 ـ رفتن خون متعارف  …  51
احكام ظرفها  …  52
وضـو  …  53
وضوى ارتماسى  …  56
دعائى كه موقع وضو گرفتن مستحب است  …  56
شرائط وضو  …  57
احكام وضو  …  62
چيزهائى كه بايد براى آنها وضو گرفت  …  65
چيزهائى كه وضو را باطل مى كند  …  66
احكام وضوى جبيره  …  66
غسلهاى واجب  …  69
احكام جنابت  …  70
چيزهائى كه بر جنب حرام است  …  71
چيزهائى كه بر جنب مكروه است  …  71
غسل جنابت  …  72
غسل ترتيبى  …  72
غسل ارتماسى  …  73
احكام غسل كردن  …  73
استحاضه  …  76
احكام استحاضه  …  76
حيـض  …  82
احكام حائض  …  84
اقسام زنهاى حائض  …  87
1 ـ صاحب عادت وقتيّه و عدديّه  …  88
2 ـ صاحب عادت وقتيّه  …  91
3 ـ صاحب عادت عدديّه  …  92
4 ـ مضطربه  …  93
5 ـ مبتدئه  …  93
6 ـ ناسيه  …  94
مسائل متفرّقه حيض  …  94
نفاس  …  96
غسل مسّ ميّت  …  98
احكام محتضر  …  100
احكام بعد از مرگ  …  101
احكام غسل و كفن و نماز و دفن ميّت  …  101
كيفيّت غسل ميّت  …  102
احكام كفن ميّت  …  104
احكام حنوط  …  106
احكام نماز ميّت  …  107
دستور نماز ميّت  …  108
مستحبّات نماز ميّت  …  109
احكام دفن  …  110
مستحبّات دفن  …  112
نماز وحشت  …  115
نبش قبر  …  115
غسلهاى مستحب  …  116
تيمّم  …  118
اول از موارد تيمّم  …  118
دوم از موارد تيمّم  …  121
سوم از موارد تيمّم  …  121
چهارم از موارد تيمّم  …  122
پنجم از موارد تيمّم  …  122
ششم از موارد تيمّم  …  123
هفتم از موارد تيمّم  …  123
چيزهائى كه تيمّم به آنها صحيح است  …  124
دستور تيمّم بدل از وضو يا غسل  …  125
احكام تيمّم  …  126
احكام نماز  …  130
نمازهاى واجب  …  131
نمازهاى واجب يوميّه  …  131
وقت نماز ظهر و عصر  …  131
وقت نماز مغرب و عشا  …  133
وقت نماز صبح  …  134
احكام وقت نماز  …  134
نمازهائى كه بايد به ترتيب خوانده شود  …  136
نمازهاى مستحب  …  138
وقت نافله هاى يوميّه  …  138
نماز غفيله  …  139
احكام قبله  …  140
پوشانيدن بدن در نماز  …  141
لباس نمازگزار  …  143
مواردى كه لازم نيست بدن و لباس نمازگزار پاك باشد  …  149
چيزهائى كه در لباس نمازگزار مستحب است  …  152
چيزهائى كه در لباس نمازگزار مكروه است  …  152
مكان نمازگزار  …  152
جاهائى كه نماز خواندن در آنها مستحب است  …  156
جاهائى كه نماز خواندن در آنها مكروه است  …  156
احكام مسجد  …  157
اذان و اقامه  …  159
ترجمه اذان و اقامه  …  159
واجبات نماز  …  163
نيّت  …  163
تكبيرة الاحرام  …  164
قيام ( ايستادن )  …  165
قرائت  …  168
ركوع  …  173
سجود  …  176
چيزهائى كه سجده بر آنها صحيح است  …  180
مستحبّات و مكروهات سجده  …  181
سجده واجب قرآن  …  182
تشهّد  …  183
سلام نماز  …  184
ترتيب  …  185
موالات  …  185
قنوت  …  186
ترجمه نماز  …  187
1 ـ ترجمه سوره حمد  …  187
2 ـ ترجمه سوره قل هو الله احد  …  187
3 ـ ترجمه ذكر ركوع و سجود و ذكرهائى كه بعد از آنها مستحب است  …  188
4 ـ ترجمه قنوت  …  188
5 ـ ترجمه تسبيحات اربعه  …  189
6 ـ ترجمه تشهّد و سلام كامل  …  189
تعقيب نماز  …  189
صلوات بر پيغمبر  …  190
مبطلات نماز  …  190
چيزهائى كه در نماز مكروه است  …  195
مواردى كه مى شود نماز واجب را شكست  …  195
شكّيّات  …  196
شكهاى باطل  …  196
شكهائى كه نبايد به آنها اعتنا كرد  …  197
1 ـ شك در چيزى كه محل آن گذشته است  …  198
2 ـ شك بعد از سلام  …  199
3 ـ شك بعد از وقت  …  200
4 ـ كثير الشك  …   200
5 ـ شك امام و مأموم  …  201
6 ـ شك در نماز مستحبّى  …  202
شكهاى صحيح  …  203
دستور نماز احتياط  …  206
سجده سهو  …  209
دستور سجده سهو  …  211
قضاى سجده و تشهّد فراموش شده  …  211
كم و زياد كردن اجزاء و شرائط نماز  …  212
نماز مسافر  …  214
مسائل متفرّقه نماز مسافر  …  225
نماز قضا  …  227
نماز قضاى پدر كه بر پسر بزرگتر واجب است  …  230
نماز جماعت و احكام آن  …  231
شرائط امام جماعت  …  238
احكام جماعت  …  239
وظيفه امام و مأموم در نماز جماعت  …  241
چيزهائى كه در جماعت مكروه است  …  242
نماز آيات  …  242
دستور نماز آيات  …  244
نماز عيد فطر و قربان  …  246
اجير گرفتن براى نماز  …  248
احكام روزه  …  250
نيّت  …  250
چيزهائى كه روزه را باطل مى كند  …  253
1 ـ خوردن و آشاميدن  …  253
2 ـ جماع  …  254
3 ـ استمناء  …  255
4 ـ دروغ بستن به خدا و پيغمبر  …  255
5 ـ رساندن غبار به حلق  …  256
6 ـ فروبردن سر در آب  …  257
7 ـ باقيماندن بر جنابت و حيض و نفاس تا اذان صبح  …  258
8 ـ اماله كردن  …  261
9 ـ قى كردن  …  261
احكام چيزهائى كه روزه را باطل مى كند  …  262
آنچه براى روزه دار مكروه است  …  262
جاهائى كه قضا و كفّاره واجب است  …  263
كفّاره روزه  …  263
جاهائى كه فقط قضاى روزه واجب است  …  266
احكام روزه قضا  …  268
احكام روزه مسافر  …  271
كسانى كه روزه بر آنها واجب نيست  …  272
راه ثابت شدن اول ماه  …  273
روزه هاى حرام و مكروه  …  274
روزه هاى مستحب  …  275
مواردى كه مستحب است انسان از كارهائى كه روزه را باطل مى كند خوددارى نمايد  …  276
احكام خمس  …  277
1 ـ منفعت كسب  …  277
2 ـ معدن  …  283
3 ـ گنج  …  284
4 ـ مال حلال مخلوط به حرام  …  285
5 ـ جواهرى كه بواسطه فرو رفتن در دريا بدست مى آيد  …  286
6 ـ غنيمت  …  287
7 ـ زمينى كه كافر ذمّى از مسلمان بخرد  …  288
مصرف خمس  …  288
احكام زكاة  …  292
شرايط واجب شدن زكاة  …  293
زكاة گندم و جو و خرما و كشمش  …  294
نصاب طلا  …  298
نصاب نقره  …  299
زكاة شتر و گاو و گوسفند  …  300
نصاب شتر  …  301
نصاب گاو  …  302
نصاب گوسفند  …  302
مصرف زكاة  …  304
شرايط كسانى كه مستحقّ زكاتند  …  307
نيّت زكاة  …  308
مسائل متفرّقه زكاة  …  309
زكاة فطره  …  313
مصرف زكاة فطره  …  315
مسائل متفرّقه زكاة فطره  …  316
احكام حج  …  318
احكام خريد و فروش  …  321
مستحبّات خريد و فروش  …  321
معاملات مكروه  …  322
معاملات حرام  …  322
شرايط فروشنده و خريدار  …  326
شرايط جنس و عوض آن  …  328
صيغه خريد و فروش  …  330
خريد و فروش ميوه ها  …  330
نقد و نسيه  …  331
معامله سلف و شرايط آن  …  331
احكام معامله سلف  …  333
فروش طلا و نقره به طلا و نقره  …  333
مواردى كه انسان مى تواند معامله را بهم بزند  …  334
مسائل متفرّقه  …  337
احكام شركت  …  339
احكام صلح  …  342
احكام اجاره  …  345
شرايط مالى كه آن را اجاره مى دهند  …  347
شرايط استفاده اى كه مال را براى آن اجاره مى دهند  …  347
مسائل متفرّقه اجاره  …  348
احكام جعاله  …  353
احكام مُزارعه  …  355
احكام مُساقات  …  358
كسانى كه از تصرّف مال خود ممنوعند  …  361
احكام وكالت  …  362
احكام قرض  …  365
احكام حواله دادن  …  368
احكام رهن  …  370
احكام ضامن شدن  …  372
احكام كفالت  …  374
احكام وديعه ( امانت )  …  375
احكام عاريه  …  378
احكام نكاح ( ازدواج )  …  381
احكام عقد  …  381
دستور خواندن عقد  …  382
شرط عقد  …  382
عيبهائى كه بواسطه آنها مى شود عقد را بهم زد  …  384
عدّه اى از زنها كه ازدواج با آنان حرام است  …  385
احكام عقد دائم  …  389
متعه ( ازدواج موقّت )  …  390
احكام نگاه كردن  …  391
مسائل متفرّقه زناشوئى  …  393

احكام شير دادن  …  396
شرايط شير دادنى كه علّت محرم شدن است  …  398
آداب شير دادن  …  400
مسائل متفرّقه شير دادن  …  401
احكام طلاق  …  403
عدّه طلاق  …  405
عدّه زنى كه شوهرش مرده  …  406
طلاق بائن و طلاق رجعى  …  407
احكام رجوع كردن  …  407
طلاق خلع  …  408
طلاق مبارات  …  409
احكام متفرّقه طلاق  …  410
احكام غصب  …  412
احكام مالى كه انسان آن را پيدا مى كند  …  416
احكام سربريدن و شكاركردن حيوانات  …  419
دستور سر بريدن حيوانات  …  420
شرايط سر بريدن حيوانات  …  421
دستور كشتن شتر  …  422
چيزهائى كه موقع سر بريدن حيوانات مستحب است  …  423
چيزهائى كه در كشتن حيوانات مكروه است  …  423
احكام شكار كردن با اسلحه  …  423
شكار كردن با سگ شكارى  …  425
صيد ماهى و ملخ  …  427
احكام خوردنيها و آشاميدنيها  …  429
آداب غذا خوردن  …  431
چيزهائى كه در خوردن مذموم است  …  432
آداب آشاميدن  …  433
چيزهائى كه در آشاميدن مذموم است  …  433
احكام نذر و عهد  …  434
احكام قَسَم خوردن  …  438
احكام وقف  …  440
احكام وصيّت  …  443
احكام ارث  …  449
ارث دسته اول  …  450
ارث دسته دوم  …  451
ارث دسته سوم  …  454
ارث زن و شوهر  …  456
مسائل متفرّقه ارث  …  458
حدّى كه براى بعضى گناهان معيّن شده است  …  459
احكام ديه  …  462
مسائل متفرّقه  …  467
احكام سفته  …  470
احكام سرقفلى  …  476
بيمه نمودن  …  479

بسم الله الرحمن الرحيم

الحمد لله رب العالمين والصلوة والسلام على خير خلقه محمد وآله الطاهرين ولعنة الله على أعدائهم أجمعين الى يوم الدين .

احكام تقليد
مسأله 1 ـ شخص مسلمان بايد به اصول دين از روى دليل اعتقاد پيدا كند و نمى تواند در اصول دين تقليد نمايد ، يعنى بدون سؤال از دليل گفته كسى را قبول كند . ولى در احكام دين در غير ضروريّات بايد مجتهد باشد كه بتواند احكام را از روى دليل بدست آورد ، يا از مجتهد تقليد كند ، يعنى به دستور او رفتار نمايد ، يا از راه احتياط طورى به وظيفه خود عمل نمايد كه يقين كند تكليف خود را انجام داده است ، مثلا اگر عدّه اى از مجتهدين عملى را حرام مى دانند و عدّه ديگر مى گويند حرام نيست ، آن عمل را انجام ندهد ، و اگر عملى را بعضى واجب و بعضى مستحب مى دانند ، آن را بجا آورد . پس كسانى كه مجتهد نيستند و نمى توانند به احتياط عمل كنند ، لازم است از مجتهد تقليد نمايند .
مسأله 2 ـ تقليد در احكام ، عمل كردن به دستور مجتهد است . و از مجتهدى بايد تقليد كرد كه مرد و بالغ و عاقل و شيعه دوازده امامى و حلال زاده و زنده و عادل باشد . و نيز معتبر است سابقه فسق معروفى بين مردم نداشته باشد ، و از مجتهدى كه تقليد مى شود غير از اوصاف ذكر شده امر ديگرى معتبر نيست . و عادل كسى است كه كارهائى را كه بر او واجب است بجا آورد و كارهائى را كه بر او حرام است ترك كند ، و نشانه عدالت اين است كه در ظاهر شخص خوبى باشد ، كه اگر از اهل محل يا همسايگان او يا كسانى كه با او معاشرت دارند حال او را بپرسند ، خوبىِ او را تصديق نمايند . ودر صورتى كه اختلاف فتوى بين مجتهدين در مسائل محل ابتلاء ولو اجمالا معلوم باشد لازم است مجتهدى كه انسان از او تقليد مى كند اعلم باشد ، يعنى در فهميدن حكم خدا از تمام مجتهدهاى زمان خود بهتر باشد .
مسأله 3 ـ مجتهد و اعلم را از سه راه مى توان شناخت :
اول : آنكه خود انسان يقين كند مثل آنكه از اهل علم باشد و بتواند مجتهد و اعلم را بشناسد .
دوم : آنكه دو نفر عالم و عادل ، كه مى توانند مجتهد اعلم را تشخيص دهند ، مجتهد بودن يا اعلم بودن كسى را تصديق كنند بشرط آنكه دو نفر عالم و عادل ديگر با گفته آنان مخالفت ننمايند و در صورت اختلاف ، خبره بودن هر كدام بيشتر باشد قول او مقدم است بلكه به گفته يك نفر عالم خبره مورد وثوق نيز اجتهاد يا اعلميّت ثابت مى شود .
سوم : آنكه عدّه اى از اهل علم كه مى توانند مجتهد و اعلم را تشخيص دهند و از گفته آنان اطمينان پيدا مى شود ، مجتهد بودن يا اعلم بودن كسى را تصديق كنند .
مسأله 4 ـ اگر اختلاف بين مجتهدين ولو اجمالا معلوم و شناختن اعلم مشكل باشد ، لازم است از كسى تقليد كند كه او با ديگران مساوى يا اعلم از آنها باشد و در صورت احتمال اعلميّت در هر كدام كافى است از يكى از آنها تقليد كند و گمان به اعلميّت معتبر نيست .
مسأله 5 ـ بدست آوردن فتوى يعنى دستور مجتهد چهار راه دارد :
اول : شنيدن از خود مجتهد .
دوم : شنيدن از دو نفر عادل كه فتواى مجتهد را نقل كنند .
سوم : شنيدن از كسى كه انسان به گفته او اطمينان دارد .
چهارم : ديدن در رساله مجتهد در صورتى كه انسان بدرستى آن رساله اطمينان داشته باشد ، ودر صورتى كه نقل شخص معتبر با نوشته رساله معتبره مخالفت كند و اشتباه در يكى معلوم نگردد ، شخص بايد تا روشن شدن فتواى مجتهد عمل به احتياط كند ، و اگر ناقل نقل خود را نسبت به رساله بدهد كه در آن رساله خلاف نقل مذكور است نقل او اعتبار ندارد .
مسأله 6 ـ تا انسان يقين نكند كه فتواى مجتهد عوض شده است ، مى تواند به آنچه در رساله نوشته شده عمل نمايد ، اگر احتمال دهد كه فتواى او عوض شده جستجو لازم نيست ، و همچنين است اگر احتمال دهد مجتهدى را كه از او تقليد مى كرده در حال حاضر شرايط تقليد را ندارد .
مسأله 7 ـ اگر مجتهد اعلم در مسأله اى فتوى دهد ، مقلّد آن مجتهد يعنى كسى كه از او تقليد مى كند نمى تواند در آن مسأله به فتواى مجتهد ديگر عمل كند ولى اگر فتوى ندهد و بفرمايد احتياط آن است كه فلان طور عمل شود مثلا بفرمايد احتياط آن است كه در ركعت اول و دوم نماز بعد از سوره حمد يك سوره تمام بخواند مقلّد بايد يا به اين احتياط كه احتياط واجبش مى گويند عمل كند ويا به فتواى مجتهد ديگرى كه تقليدش جايز است عمل نمايد ، پس اگر او فقط سوره حمد را كافى بداند ، مى تواند سوره را ترك كند ، و همچنين است اگر مجتهد اعلم بفرمايد مسأله محل تأمل يا محل اشكال است .
مسأله 8 ـ اگر مجتهد اعلم بعد از آنكه در مسأله اى فتوى داده يا پيش از آن احتياط كند ، مثلا بفرمايد ظرف نجس را يك مرتبه در آب كر بشويند پاك مى شود ، اگرچه احتياط آن است كه سه مرتبه بشويند ، مقلد او مى تواند عمل به احتياط را ترك نمايد ، و اين احتياط را احتياط مستحب مى نامند .
مسأله 9 ـ اگر مجتهدى كه انسان از او تقليد مى كند از دنيا برود در صورتى كه فتواى او در نظر مقلّد بوده و فراموش نكرده باشد ، حكم بعد از فوت او حكم زنده بودنش است ، و اگر فتواى او را ياد نگرفته لازم است به مجتهد زنده رجوع كند ، و بعيد نيست در صورتى كه فراموش كرده است باز بتواند به فتواى او عمل كند .
مسأله 10 ـ اگر در مسأله اى فتواى مجتهدى را ياد گرفته ، و بعد از مردن او در همان مسأله بر حسب وظيفه اش از مجتهد زنده تقليد نمايد ، دوباره نمى تواند آن را مطابق فتواى مجتهدى كه از دنيا رفته است انجام دهد .
مسأله 11 ـ مسائلى را كه انسان غالباً به آنها احتياج دارد واجب است ياد بگيرد .
مسأله 12 ـ اگر براى انسان مسأله اى پيش آيد كه حكم آن را نمى داند لازم است كه احتياط كند و يا اينكه با شرائطى كه ذكر شد ، تقليد نمايد ، ولى چنانچه مخالفت غير اعلم با اعلم را اجمالا بداند و تأخير واقعه و احتياط ممكن نباشد و دستش به اعلم نرسد جايز است از غير اعلم تقليد نمايد .
مسأله 13 ـ اگر كسى فتواى مجتهدى را به ديگرى بگويد . چنانچه فتواى آن مجتهد عوض شود لازم نيست به او خبر دهد كه فتواى آن مجتهد عوض شده ولى اگر بعد از گفتن فتوى بفهمد اشتباه كرده ، در صورتى كه ممكن باشد بايد اشتباه را برطرف كند .
مسأله 14 ـ اگر مكلّف مدتى اعمال خود را بدون تقليد انجام دهد ، سپس از مجتهدى تقليد نمايد در صورتى كه آن مجتهد به صحت اعمال گذشته حكم نمايد ، آن اعمال صحيح است والاّ محكوم به بطلان است .

احكام طهارت

آب مطلق و مضاف

مسأله 15 ـ آب يا مطلق است يا مضاف : آب مضاف آبى است كه آن را از چيزى بگيرند ، مثل آب هندوانه و گلاب ، يا با چيزى مخلوط باشد : مثل آبى كه بقدرى با گِل و مانند آن مخلوط شود كه ديگر به آن آب نگويند ، و غير اينها آب مطلق است و آن بر پنج قسم است : اول آب كر ، دوم آب قليل ، سوم آب جارى ، چهارم آب باران ، پنجم آب چاه .

1 ـ آب كر
مسأله 16 ـ آب كُر مقدار آبى است كه اگر در ظرفى كه طول و عرض و گودى آن هريك سه وجب است بريزند ، آن ظرف را پر كند ، و بنابر اظهر وزن اعتبارى ندارد .
مسأله 17 ـ اگر عين نجس مانند بول و خون يا چيزى كه نجس شده است مانند لباس نجس ، به آب كر برسد چنانچه آن آب ، بو يا رنگ يا مزه نجاست را بگيرد ، نجس مى شود ، و اگر تغيير نكند نجس نمى شود .
مسأله 18 ـ اگر بو يا رنگ يا مزه آب كر بواسطه غير نجاست تغيير كند نجس نمى شود .
مسأله 19 ـ اگر عين نجس مانند خون به آبى كه بيشتر از كر است برسد و بو يا رنگ يا مزه قسمتى از آن را تغيير دهد ، چنانچه مقدارى كه تغيير نكرده كمتر از كر باشد تمام آب نجس مى شود ، و اگر به اندازه كر يا بيشتر باشد فقط مقدارى كه بو يا رنگ يا مزه آن تغيير كرده نجس است .
مسأله 20 ـ آب فوّاره اگر متصل به كر باشد ، آب نجس را پاك مى كند ولى اگر قطره قطره روى آب نجس بريزد ، آن را پاك نمى كند ، مگر آنكه چيزى روى فواره بگيرند ، تا آب آن قبل از قطره قطره شدن به آب نجس متصل شود .
مسأله 21 ـ اگر چيز نجس را زير شيرى كه متصل به كر است بشويند ، آبى كه از آن چيز مى ريزد اگر متصل به كر باشد و بو يا رنگ يا مزه نجاست نگرفته باشد پاك است .
مسأله 22 ـ اگر مقدارى از آب كر يخ ببندد و باقى آن به قدر كر نباشد چنانچه نجاست به آن برسد نجس مى شود ، و هر مقدار از يخ هم آب شود نجس است .
مسأله 23 ـ آبى كه به اندازه كر بوده ، اگر انسان شك كند از كر كمتر شده يا نه ، مثل آب كر است ، يعنى نجاست را پاك مى كند ، و اگر نجاستى هم به آن برسد نجس نمى شود . و آبى كه كمتر از كر بوده و انسان شك دارد به مقدار كر شده يا نه ، حكم آب كمتر از كر را دارد .
مسأله 24 ـ كر بودن آب ، به دو راه ثابت مى شود : اول آنكه خود انسان يقين كند . دوم آنكه دو مرد عادل خبر دهند ، و بعيد نيست كه قول يك مرد عادل بلكه قول كسى كه مورد وثوق و اطمينان است نيز كافى باشد .

2 ـ آب قليل
مسأله 25 ـ آب قليل آبى است كه از زمين نجوشد و از كر كمتر باشد .
مسأله 26 ـ اگر آب قليل روى چيز نجس بريزد ، يا چيز نجس به آن برسد نجس مى شود . ولى اگر با فشار روى چيز نجس بريزد ، مقدارى كه به آن چيز مى رسد نجس است و مقدارى كه به آن چيز نرسيده پاك است .
مسأله 27 ـ آب قليلى كه براى برطرف كردن عين نجاست روى چيز نجس ريخته شود و از آن جدا گردد نجس است ، و آب قليلى كه بعد از برطرف شدن عين نجاست ، براى آب كشيدن چيز نجس روى آن مى ريزند و از آن جدا مى شود در صورتى كه محل به مجرد شستن با او پاك شود آن آب پاك است ، مثلا اگر محل نجس چيزى باشد كه به يك مرتبه شستن پاك شود و عين نجس هم نداشته باشد غساله آن يعنى آبى كه از او در وقت شستن جدا مى شود پاك است ، و امّا چيزى كه دو مرتبه شستن آن لازم است از غساله شستن اول بنابر احتياط واجب اجتناب لازم است و غساله شستن دوم پاك است .
مسأله 28 ـ آبى كه با آن مخرج بول و غائط را مى شويند با پنج شرط پاك است :
اول ـ آنكه بو يا رنگ يا مزه نجاست نگرفته باشد .
دوم ـ نجاستى از خارج به آن نرسيده باشد .
سوم ـ نجاست ديگرى مثل خون يا بول يا غائط بيرون نيامده باشد .
چهارم ـ ذرّه هاى غائط در آب پيدا نباشد .
پنجم ـ بيشتر از مقدار معمول ، نجاست به اطراف مخرج نرسيده باشد .

3 ـ آب جارى
آب جارى آبى است كه از زمين بجوشد و جريان داشته باشد مانند آب چشمه و قنات و لوله كشيهايى كه فعلا در بلاد مرسوم است جارى نيست و حكم آب كر را دارد .
مسأله 29 ـ آب جارى اگرچه كمتر از كر باشد ، چنانچه نجاست به آن برسد تا وقتى كه بو يا رنگ يا مزه آن بواسطه نجاست تغيير نكرده پاك است .
مسأله 30 ـ اگر نجاستى به آب جارى برسد ، مقدارى از آن ، كه بو يا رنگ يا مزه اش بواسطه نجاست تغيير كرده نجس است . و طرفى كه متصل به چشمه است اگرچه كمتر از كر باشد پاك است . و آبهاى طرف ديگر نهر اگر به اندازه كر باشد يا بواسطه آبى كه تغيير نكرده به آب طرف چشمه متصل باشد ، پاك و گرنه نجس است .
مسأله 31 ـ آب چشمه اى كه جارى نيست ولى طورى است كه اگر از آن بردارند بازمى جوشد ، حكم آب جارى دارد ، يعنى اگر نجاست به آن برسد ، تا وقتى كه بو يا رنگ يا مزه آن بواسطه نجاست تغيير نكرده ، پاك است .
مسأله 32 ـ آبى كه كنار نهر ، ايستاده و متصل به آب جارى است ، در صورتى كه به ملاقات نجس بو يا رنگ يا مزه آن تغيير نكند نجس نمى شود .
مسأله 33 ـ چشمه اى كه مثلا در زمستان مى جوشد و در تابستان از جوشش مى افتد ، فقط وقتى كه مى جوشد حكم آب جارى را دارد .
مسأله 34 ـ آب حوضچه حمام اگر كمتر از كر باشد ، چنانچه به خزينه اى كه آبش به ضميمه آب حوض به اندازه كر است متصل باشد و به ملاقات نجس ، بو يا رنگ يا مزه آن تغيير نكند نجس نمى شود .
مسأله 35 ـ آب لوله هاى حمام و عمارات كه از شيرها و دوشها مى ريزد اگر به ضميمه منبعى كه متصل به آن است به قدر كر باشد حكم كر را دارد .
مسأله 36 ـ آبى كه روى زمين جريان دارد ولى از زمين نمى جوشد چنانچه كمتر از كر باشد و نجاست به آن برسد نجس مى شود . امّا اگر با فشار جارى باشد و مثلا نجاست به پائين آن برسد ، طرف بالاى آن نجس نمى شود .

4 ـ آب باران
مسأله 37 ـ چيزى كه نجس است و عين نجاست در آن نيست ، به هر جاى آن يك مرتبه باران برسد پاك مى شود . و در فرش و لباس و مانند اينها بنابر احتياط فشار لازم است و باريدن دو سه قطره فائده ندارد ، بلكه بايد طورى باشد كه بگويند باران مى آيد .
مسأله 38 ـ اگر باران ، بر عين نجس ببارد و به جاى ديگر ترشح كند ، چنانچه عين نجاست همراه آن نباشد ، و بو يا رنگ يا مزه نجاست نگرفته باشد پاك است ، پس اگر باران بر خون ببارد و ترشح كند ، چنانچه ذرّه اى خون در آن باشد ، يا آنكه بو يا رنگ يا مزه خون گرفته باشد نجس مى باشد .
مسأله 39 ـ اگر بر سقف عمارت يا روى بام آن عين نجاست باشد ، تا وقتى باران به بام مى بارد ، آبى كه به چيز نجس رسيده و از سقف يا ناودان مى ريزد ، پاك است . ولى بعد از قطع شدن باران اگر معلوم باشد آبى كه مى ريزد ، به چيز نجس رسيده است نجس مى باشد .
مسأله 40 ـ زمين نجسى كه باران بر آن ببارد پاك مى شود . و اگر باران بر زمين جارى شود و در حال باريدن به جاى نجسى كه زير سقف است برسد آن را نيز پاك مى كند .
مسأله 41 ـ خاك نجسى كه بواسطه باران گل شود پاك است .
مسأله 42 ـ هرگاه آب باران در جائى جمع شود ، اگرچه كمتر از كر باشد چنانچه موقعى كه باران مى آيد ، چيز نجسى را در آن بشويند و آب بو يا رنگ يا مزه نجاست نگيرد ، آن چيز نجس پاك مى شود .
مسأله 43 ـ اگر بر فرش پاكى كه روى زمين نجس است باران ببارد ، و بر آن زمين نجس جارى شود ، فرش نجس نمى شود و زمين هم پاك مى گردد .

5 ـ آب چاه
مسأله 44 ـ آب چاهى كه از زمين مى جوشد ، اگرچه كمتر از كر باشد چنانچه نجاست به آن برسد ، تا وقتى كه بو يا رنگ يا مزه آن بواسطه نجاست تغيير نكرده پاك است . ولى مستحب است پس از رسيدن بعضى از نجاستها ، مقدارى كه در كتابهاى مفصل گفته شده از آب آن بكشند .
مسأله 45 ـ اگر نجاستى در چاه بريزد و بو يا رنگ يا مزه آب آن را تغيير دهد ، چنانچه تغيير آب چاه از بين برود پاك مى شود .
مسأله 46 ـ اگر آب باران در گودالى جمع شود و كمتر از كر باشد ، پس از قطع باران به محض رسيدن نجاست به آن نجس مى شود .

احكام آبها

مسأله 47 ـ آب مضاف كه معنى آن گفته شد ، چيز نجس را پاك نمى كند ، وضو و غسل هم با آن باطل است .
مسأله 48 ـ آب مضاف هر قدر زياد باشد ، اگر ذرّه اى نجاست به آن برسد نجس مى شود ، ولى چنانچه با فشار روى چيز نجس بريزد ، مقدارى كه به چيز نجس رسيده نجس است و مقدارى كه نرسيده است پاك مى باشد . مثلا اگر گلاب را از گلابدان روى دست نجس بريزند ، آنچه به دست رسيده نجس ، و آنچه به دست نرسيده پاك است .
مسأله 49 ـ اگر آب مضاف طورى با آب كر يا جارى مخلوط شود ، كه ديگر آب مضاف به آن نگويند پاك مى شود .
مسأله 50 ـ آبى كه مطلق بوده و معلوم نيست كه به حد مضاف شدن رسيده يا نه ، مثل آب مطلق است ، يعنى چيز نجس را پاك مى كند ، و وضو و غسل هم با آن صحيح است . و آبى كه مضاف بوده و معلوم نيست مطلق شده يا نه ، مثل آب مضاف است ، يعنى چيز نجس را پاك نمى كند ، و وضو و غسل هم با آن باطل است .
مسأله 51 ـ آبى كه معلوم نيست مطلق است يا مضاف و معلوم نيست كه قبلا مطلق يا مضاف بوده ، نجاست را پاك نمى كند ، و وضو و غسل هم با آن باطل است ، و چنانچه نجاستى به آن برسد نجس مى شود اگرچه به اندازه كر يا بيشتر باشد .
مسأله 52 ـ آبى كه عين نجاست مثل خون و بول به آن برسد و بو يا رنگ يا مزه آن را تغيير دهد ، اگرچه كر يا جارى باشد نجس مى شود ، ولى اگر بو يا رنگ يا مزه آب ، بواسطه نجاستى كه بيرون آن است عوض شود ، مثلا مردارى كه پهلوى آب است بوى آن را تغيير دهد نجس نمى شود .
مسأله 53 ـ آبى كه عين نجاست مثل خون و بول در آن ريخته و بو يا رنگ يا مزه آن را تغيير داده ، چنانچه به كر يا جارى متصل شود ، يا باران بر آن ببارد ، يا باد باران را در آن بريزد ، يا آب باران از ناودان هنگام باريدن در آن جارى شود ، و در تمام اين صور تغيير آن از بين برود پاك مى شود .
مسأله 54 ـ اگر چيز نجسى را در كر يا جارى تطهير نمايند ، آبى كه بعد از بيرون آوردن ، از آن مى ريزد پاك است .
مسأله 55 ـ آبى كه پاك بوده و معلوم نيست نجس شده يا نه پاك است . و آبى كه نجس بوده و معلوم نيست پاك شده يا نه نجس است .
مسأله 56 ـ نيمخورده سگ و خوك و كافرى كه از اهل كتاب يعنى يهودى و نصرانى و مجوسى نباشد نجس و خوردن آن حرام است . و نيمخورده حيوانات حرام گوشت پاك ، و خوردن آن در غير گربه مكروه مى باشد .

احكام تخلّى
( بول و غائط كردن )
مسأله 57 ـ واجب است انسان وقت تخلّى و مواقع ديگر ، عورت خود را از كسانى كه مكلفند ، اگرچه مثل خواهر و مادر با او محرم باشند ، و همچنين از ديوانه و بچّه هاى مميّز كه خوب و بد را مى فهمند ، بپوشاند ، ولى زن و شوهر و كسانى كه در حكم آنها هستند مثل كنيز و مالكش لازم نيست عورت خود را از يكديگر بپوشانند .
مسأله 58 ـ لازم نيست با چيز مخصوصى عورت خود را بپوشاند . و اگر مثلا با دست هم آن را بپوشاند كافى است .
مسأله 59 ـ موقع تخلّى بايد طرف جلوى بدن يعنى شكم و سينه رو به قبله وپشت به قبله نباشد ، و مراد از قبله جهتى است كه در حال علم و اختيار بايد نماز به آن طرف خوانده شود .
مسأله 60 ـ اگر موقع تخلّى طرف جلوى بدن كسى رو به قبله يا پشت به قبله باشد و عورت خود را از قبله بگرداند ، كفايت نمى كند ، اگر جلوى بدن او رو به قبله يا پشت به قبله نباشد ، احتياط واجب آن است كه عورت را رو به قبله يا پشت به قبله ننمايد .
مسأله 61 ـ احتياط مستحب آن است كه طرف جلوى بدن در موقع استبراء كه احكام آن بعداً گفته مى شود ، و موقع تطهير مخرج بول و غائط رو به قبله و پشت به قبله نباشد .
مسأله 62 ـ اگر براى آنكه نامحرم او را نبيند ، مجبور شود رو به قبله يا پشت به قبله بنشيند . بايد رو به قبله يا پشت به قبله بنشيند . و نيز اگر از راه ديگر نا چار باشد كه رو به قبله يا پشت به قبله بنشيند مانعى ندارد .
مسأله 63 ـ احتياط مستحب آن است كه بچّه را در وقت تخلّى رو به قبله يا پشت به قبله ننشانند . ولى اگر خود بچّه بنشيند ، جلوگيرى از او واجب نيست .
مسأله 64 ـ در چهار جا تخلّى حرام است : « اول » در كوچه هاى بن بست ، در صورتى كه صاحبانش اجازه نداده باشند . « دوم » در ملك كسى كه اجازه تخلّى نداده است . « سوم » در جائى كه براى عدّه مخصوصى وقف شده است مثل بعضى از مدرسه ها . « چهارم » روى قبر مؤمنين در صورتى كه بى احترامى به آنان باشد ، و همچنين هر جائى كه تخلّى موجب هتك حرمت يكى از مقدّسات دين يا مذهب شود .
مسأله 65 ـ در سه صورت مخرج غائط فقط با آب پاك مى شود : « اول » آنكه با غائط نجاست ديگرى مثل خون بيرون آمده باشد . « دوم » آنكه نجاستى از خارج به مخرج غائط رسيده باشد . « سوم » آنكه اطراف مخرج بيشتر از مقدار معمول آلوده شده باشد . و در غير اين سه صورت مى توان مخرج را با آب شست و يا به دستورى كه بعداً گفته مى شود ، با پارچه و سنگ و مانند اينها پاك كرد ، اگرچه شستن با آب بهتر است .
مسأله 66 ـ مخرج بول با غير آب پاك نمى شود . و در كر و جارى اگر بعد از برطرف شدن بول يك مرتبه بشويند كافى است ، ولى با آب قليل بنابر احتياط واجب بايد دو مرتبه شست و بهتر آن است كه سه مرتبه شسته شود .
مسأله 67 ـ اگر مخرج غائط را با آب بشويند ، بايد چيزى از غائط در آن نماند . ولى باقى ماندن رنگ و بوى آن مانعى ندارد ، و اگر در دفعه اول طورى شسته شود كه ذرّه اى از غائط در آن نماند ، دوباره شستن لازم نيست .
مسأله 68 ـ با سنگ و كلوخ و مانند اينها اگر خشك و پاك باشند مى شود مخرج غائط را تطهير كرد ، و چنانچه رطوبت كمى داشته باشند كه به مخرج نرسد اشكال ندارد .
مسأله 69 ـ احتياط واجب آن است كه سنگ يا پارچه اى كه غائط را با آن برطرف مى كنند ، سه قطعه باشد و اگر با سه قطعه برطرف نشود ، بايد به قدرى اضافه نمايند تا مخرج كاملا پاكيزه شود ، ولى باقى ماندن ذرّه هاى كوچكى كه ديده نمى شود اشكال ندارد .
مسأله 70 ـ پاك كردن مخرج غائط با چيزهائى كه احترام آنها لازم است مانند كاغذى كه اسم خدا و پيغمبران بر آن نوشته شده حرام است . و بنابر احتياط با استخوان و سرگين مخرج پاك نمى شود .
مسأله 71 ـ اگر شك كند كه مخرج را تطهير كرده يا نه ، لازم است تطهير نمايد اگرچه هميشه بعد از بول يا غائط فوراً تطهير مى كرده .
مسأله 72 ـ اگر بعد از نماز شك كند كه قبل از نماز ، مخرج را تطهير كرده يا نه ، در صورتى كه احتمال بدهد كه پيش از شروع به نماز ملتفت بوده نمازى كه خوانده صحيح است ، ولى براى نمازهاى بعدى بايد تطهير كند .

استبراء
مسأله 73 ـ استبراء عمل مستحبّى است كه مردها بعد از بيرون آمدن بول انجام مى دهند ، براى آنكه يقين كنند بول در مجرا نمانده است . و آن داراى اقسامى است ، و بهترين آنها اين است كه بعد از قطع شدن بول ، اگر مخرج غائط نجس شده ، اول آن را تطهير كنند ، بعد سه دفعه با انگشت ميانه دست چپ از مخرج غائط تا بيخ آلت بكشند ، و بعد شست را روى آلت و انگشت پهلوى شست را زير آن بگذارند و سه مرتبه تا ختنه گاه بكشند ، و پس از آن سه مرتبه سر آلت را فشار دهند .
مسأله 74 ـ آبى كه گاهى بعد از ملاعبه و بازى كردن با زن از انسان خارج مى شود و به آن « مذى » مى گويند پاك است ، و نيز آبى كه گاهى بعد از منى بيرون مى آيد و به آن « وذى » گفته مى شود ، و آبى كه گاهى بعد از بول بيرون مى آيد و به آن « ودى » مى گويند اگر بول به آن نرسيده باشد پاك است . و چنانچه انسان بعد از بول استبراء كند و بعد آبى از او خارج شود ، و شك كند كه بول است يا يكى از اين سه آب ، پاك مى باشد .
مسأله 75 ـ اگر انسان شك كند استبراء كرده يا نه و رطوبتى از او بيرون آيد كه نداند پاك است يا نه ، نجس مى باشد . و چنانچه وضو گرفته باشد باطل مى شود . ولى اگر شك كند استبرائى كه كرده درست بوده يا نه و رطوبتى از او بيرون آيد كه نداند پاك است يا نه ، پاك مى باشد و وضو را هم باطل نمى كند .
مسأله 76 ـ كسى كه استبرا نكرده اگر بواسطه آنكه مدتى از بول كردن او گذشته ، يقين كند بول در مجرا نمانده است و رطوبتى ببيند و شك كند پاك است يا نه ، آن رطوبت پاك مى باشد و وضو را هم باطل نمى كند .
مسأله 77 ـ اگر انسان بعد از بول استبراء كند و وضو بگيرد ، چنانچه بعد از وضو رطوبتى ببيند كه بداند يا بول است يا منى لازم است وضو بگيرد ، و بنا بر احتياط مستحب غسل كند ، ولى اگر وضو نگرفته باشد فقط گرفتن وضو كافى است .
مسأله 78 ـ براى زن استبراء از بول نيست ، و اگر رطوبتى ببيند و شك كند كه بول است يا نه پاك مى باشد ، و وضو و غسل او را هم باطل نمى كند .

مستحبات و مكروهات تخلّى
مسأله 79 ـ مستحب است در موقع تخلّى جائى بنشيند كه كسى او را نبيند ، و موقع وارد شدن به مكان تخلّى ، اول پاى چپ و موقع بيرون آمدن ، اول پاى راست را بگذارد ، و همچنين مستحب است در حال تخلّى سر را بپوشاند و سنگينى بدن را بر پاى چپ بيندازد .
مسأله 80 ـ نشستن روبروى خورشيد و ماه در موقع تخلّى مكروه است ، ولى اگر عورت خود را به وسيله اى بپوشاند مكروه نيست . و نيز در موقع تخلّى نشستن روبروى باد و در جاده و خيابان و كوچه و در خانه و زير درختى كه ميوه مى دهد و چيز خوردن و توقف زياد و تطهير كردن با دست راست مكروه مى باشد . و همچنين است حرف زدن در حال تخلّى ، ولى اگر ناچار باشد يا ذكر خدا بگويد اشكال ندارد .
مسأله 81 ـ ايستاده بول كردن و بول كردن در زمين سخت و سوراخ جانوران و در آب ، خصوصاً آب ايستاده مكروه است .
مسأله 82 ـ خوددارى كردن از بول و غائط مكروه است . و اگر براى بدن ضرر كلى داشته باشد حرام است .
مسأله 83 ـ مستحب است انسان پيش از نماز و پيش از خواب و پيش از جماع و بعد از بيرون آمدن منى ، بول كند .

نجاسات

مسأله 84 ـ نجاسات ده چيز است : اول بول ، دوم غائط ، سوم منى ، چهارم مردار ، پنچم خون ، ششم و هفتم سگ و خوك ، هشتم كافر كه از طايفه يهود و نصارى و مجوس نباشد ، نهم شراب ، دهم فقاع .

1 ، 2 ـ بول و غائط :
مسأله 85 ـ بول و غائط انسان و هر حيوان حرام گوشتى كه خون جهنده دارد يعنى اگر رگ آن را ببرند ، خون از آن جستن مى كند ، نجس است . و بول و غائط حيوان حرام گوشتى كه خون آن جستن نمى كند مثل ماهى حرام گوشت و همچنين فضله حيوانات كوچك مثل پشه و مگس كه گوشت ندارند پاك است .
مسأله 86 ـ بول و فضله پرندگان حرام گوشت پاك و بهتر اجتناب است .
مسأله 87 ـ بول و غائط حيوان نجاستخوار نجس است و همچنين است بول و غائط گوسفندى كه شير خوك خورده كه از آن شير ، گوشت آورده و استخوانش محكم شود ، يا حيوانى كه انسان آنرا وطى كرده يعنى با آن نزديكى نموده است .

3 ـ منى :
مسأله 88 ـ منى انسان و حيوانى كه خون جهنده دارد نجس است .

4 ـ مردار :
مسأله 89 ـ مردار انسان و حيوانى كه خون جهنده دارد نجس است ، چه خودش مرده باشد ، يا به غير دستورى كه در شرع معيّن شده آن را كشته باشند . و ماهى چون خون جهنده ندارد ، اگرچه در آب بميرد پاك است .
مسأله 90 ـ چيزهائى از مردار مثل پشم و مو و كرك و استخوان و دندان ، كه روح نداشته پاك است .
مسأله 91 ـ اگر از بدن انسان يا حيوانى كه خون جهنده دارد در حالى كه زنده است گوشت يا چيز ديگرى را كه روح دارد جدا كنند نجس است .
مسأله 92 ـ اگر پوستهاى مختصر لب و جاهاى ديگر بدن را بكنند پاك است .
مسأله 93 ـ تخم مرغى كه از شكم مرغ مرده بيرون مى آيد ، اگر پوست روى آن سفت شده باشد پاك است ولى ظاهر آن را بايد آب كشيد .
مسأله 94 ـ اگر بره و بزغاله پيش از آنكه علفخوار شوند بميرند ، پنير مايه اى كه در شيردان آنها مى باشد پاك است ولى ظاهر آن را بايد آب كشيد .
مسأله 95 ـ دواجات روان و عطر و روغن و واكس و صابون كه از خارجه مى آورند ، اگر انسان يقين به نجاست آنها نداشته باشد پاك است .
مسأله 96 ـ گوشت و پيه و چرمى كه احتمال آن برود كه از حيوانى است كه به دستور شرع كشته شده پاك است ، ولى اگر از دست كافر گرفته شود يا اينكه دست مسلمانى باشد كه از كافر گرفته و رسيدگى نكرده كه از حيوانى است كه به دستور شرع كشته شده يا نه خوردن آن گوشت و پيه حرام است ، و نماز در آن چرم جايز نيست بلكه احوط نجاست آن است ، و امّا آنچه از بازار مسلمانها يا از مسلمانى گرفته شود و معلوم نباشد كه از كافر گرفته شده يا اينكه احتمال آن برود كه تحقيق كرده اگرچه از كافر گرفته باشد نماز خواندن در آن چرم و خوردن آن گوشت و پيه نيز جايز است .

5 ـ خون :
مسأله 97 ـ خون انسان و هر حيوانى كه خون جهنده دارد يعنى حيوانى كه اگر رگ آن را ببرند خون از آن جستن مى كند نجس است ، پس خون حيوانى كه مانند ماهى و پشه خون جهنده ندارد پاك مى باشد .
مسأله 98 ـ اگر حيوان حلال گوشت را به دستورى كه در شرع معيّن شده بكشند و خون آن به مقدار معمول بيرون آيد ، خونى كه در بدنش مى ماند پاك است ، ولى اگر به علت نفس كشيدن يا بواسطه اينكه سر حيوان در جاى بلندى بوده خون به بدن حيوان برگردد ، آن خون نجس است .
مسأله 99 ـ بنابر احتياط واجب از تخم مرغى كه ذرّه اى خون در آن است بايد اجتناب كرد . ولى اگر خون مثلا در زرده باشد ، تا پوست نازك روى آن پاره نشده سفيد پاك مى باشد .
مسأله 100 ـ خونى كه گاهى موقع دوشيدن شير ديده مى شود نجس است وشير را نجس مى كند .
مسأله 101 ـ اگر خونى كه از لاى دندانها مى آيد ، بواسطه مخلوط شدن با آب دهان از بين برود اجتناب از آب دهان لازم نيست .
مسأله 102 ـ خونى كه بواسطه كوبيده شدن ، زير ناخن يا زير پوست مى ميرد ، اگر طورى شود كه ديگر به آن خون نگويند پاك ، و اگر به آن خون بگويند نجس است ، و در اين صورت چنانچه ناخن يا پوست سوراخ شود اگر بيرون آوردن خون و تطهير محل جهت وضو يا غسل مشقت دارد بايد تيمّم نمايد . و بنابر احتياط لازم وضو هم بگيرد به طورى كه وقت وضو گرفتن آب وضو نجس نشود .
مسأله 103 ـ اگر انسان نداند كه خون زير پوست مرده يا گوشت بواسطه كوبيده شدن به آن حالت در آمده پاك است .
مسأله 104 ـ اگر موقع جوشيدن غذا ذرّه اى خون در آن بيفتد ، تمام غذا و ظرف آن نجس مى شود . و جوشيدن و حرارت و آتش پاك كننده نيست .
مسأله 105 ـ زردابه اى كه در حال بهبودى زخم در اطراف آن پيدا مى شود ، اگر معلوم نباشد كه با خون مخلوط است پاك مى باشد .

6 ، 7 ـ سگ و خوك :
مسأله 106 ـ سگ و خوكى كه در خشكى زندگى مى كنند حتى مو و استخوان و پنجه و ناخن و رطوبتهاى آنها نجس است ، ولى سگ و خوك دريائى پاك است .

8 ـ كافر :
مسأله 107 ـ كافر يعنى كسى كه منكر خدا يا نبوّت است و يا معترف به آن نيست و يا براى خدا شريك قرار مى دهد ، و همچنين غلاة ( يعنى آنهائى كه يكى از ائمه (عليهم السلام) را خدا خوانده يا بگويند خدا در او حلول كرده است ) و خوارج و نواصب ( يعنى آنهائى كه با ائمه اطهار (عليهم السلام) دشمنى مى نمايند ) نجسند و امّا اهل كتاب ( يعنى يهود و نصارى و مجوس ) كه پيغمبرىِ حضرت خاتم الانبياء محمد بن عبدالله (صلى الله عليه وآله وسلم) را قبول ندارند ، نيز بنابر مشهور نجس مى باشند ، و اين قول موافق احتياط است و لكن بنابر اظهر اين طوايف پاكند ، و نيز كسى كه ضرورىِ دين يعنى چيزى را كه مثل نماز و روزه مسلمانان جزء دين اسلام مى دانند منكر شود ، چنانچه بداند آن چيز ضرورىِ دين است نجس مى باشد .
مسأله 108 ـ تمام بدن كافر حتى مو و ناخن و رطوبتهاى او نجس است .
مسأله 109 ـ اگر پدر و مادر و جدّ و جدّه بچه نا بالغ كافر باشند آن بچّه هم نجس است ، مگر در صورتى كه مميّز و مظهر اسلام باشد ، و اگر يكى از اينها مسلمان باشد بچّه پاك است .
مسأله 110 ـ كسى كه معلوم نيست مسلمان است يا نه ، پاك مى باشد و جايز است در قبرستان مسلمانان دفن شود و واجب است مثل ساير مسلمانها غسل داد و نماز خواند و دفن كرد .
مسأله 111 ـ شخصى كه به يكى از دوازده امام (عليهم السلام) از روى دشمنى دشنام دهد ، نجس است .

9 ـ شراب :
مسأله 112 ـ شراب نجس است و بنابر احتياط واجب هر چيزى كه انسان را مست مى كند ، چنانچه به خودى خود روان باشد نيز نجس است ، و اگر مثل بنك و حشيش روان نباشد پاك است اگرچه چيزى در آن بريزند كه روان شود .
مسأله 113 ـ الكل صنعتى كه براى رنگ كردن در و ميز و صندلى و مانند اينها به كار مى برند ، كه خودش به تنهائى مست كننده نيست پاك مى باشد .
مسأله 114 ـ اگر انگور و آب انگور به خودى خود يا بواسطه پختن جوش بيايد ، اگرچه پاك است ولى خوردن آن حرام است .
مسأله 115 ـ خرما و مويز و كشمش و آب آنها اگرچه جوش بيايند پاك ، و خوردن آنها حلال است .

10 ـ فقاع :
مسأله 116 ـ فقاع كه از جو گرفته مى شود و به آن آب جو مى گويند نجس است ، و غير فقاع مانند آبى كه به دستور طبيب از جو مى گيرند و به آن ماءالشعير مى گويند پاك مى باشد .
مسأله 117 ـ عرق جنب از حرام پاك است و بنابر احتياط نماز با آن جايز نيست و بعيد نيست احتياط در اين مسأله و مسأله 120 واجب نباشد و نزديكى با زن در حال حيض حكم جنابت از حرام را دارد .
مسأله 118 ـ اگر انسان در اوقاتى كه نزديكى با زن حرام است مثلا در روز ماه رمضان ، با زن خود نزديكى كند ، عرق او پاك است و احتياط مستحب آن است كه با آن نماز نخواند .
مسأله 119 ـ اگر جنب از حرام عوض غسل تيمّم نمايد و بعد از تيمّم عرق كند ، حكم آن عرق ، حكم عرق قبل از تيمّم است بنابر احتياط .
مسأله 120 ـ اگر كسى از حرام جنب شود و بعد با حلال خود نزديكى كند ، احتياط آن است كه در نماز از عرق خود اجتناب نمايد ، و چنانچه اول با حلال خود نزديكى كند و بعد مرتكب حرام شود اجتناب لازم نيست .
مسأله 121 ـ عرق شتر نجاست خوار و هر حيوانى كه به خوردن نجاست انسان عادت كرده اگرچه پاك است ولى نماز با آن جايز نيست .

راه ثابت شدن نجاست
مسأله 122 ـ نجاست هر چيز از سه راه ثابت مى شود :
اول : آنكه خود انسان يقين يا اطمينان كند چيزى نجس است ، و اگر گمان داشته باشد چيزى نجس است ، لازم نيست از آن اجتناب نمايد . بنابر اين غذا خوردن در قهوه خانه ها و مهمانخانه هائى كه مردمان لا ابالى و كسانى كه پاكى و نجسى را مراعات نمى كنند در آنها غذا مى خورند ، اگر انسان يقين يا اطمينان نداشته باشد ، غذائى را كه براى او آورده اند نجس است اشكال ندارد .
دوم : آنكه كسى كه چيزى در اختيار او است بگويد آن چيز نجس است ، مثلا همسر انسان يا نوكر يا كلفت بگويد ظرف يا چيز ديگرى كه در اختيار او است نجس مى باشد .
سوم : آنكه دو مرد عادل بگويند چيزى نجس است ، و نيز اگر يك نفر عادل بلكه شخص موثّق اگرچه عادل هم نباشد بگويد چيزى نجس است ، بايد از آن چيز اجتناب كرد .
مسأله 123 ـ اگر بواسطه ندانستن مسأله ، نجس بودن و پاك بودن چيزى را نداند ، مثلا نداند فضله موش پاك است يا نه ، بايد مسأله را بپرسد ، ولى اگر با اينكه مسأله را مى داند ، چيزى را شك كند پاك است يا نه ، مثلا شك كند آن چيز خون است يا نه يا نداند كه خون پشه است يا خون انسان ، پاك مى باشد و وارسى كردن يا پرسيدن لازم نيست .
مسأله 124 ـ چيز نجسى كه انسان شك دارد پاك شده يا نه ، نجس است و چيز پاك را اگر شك كند نجس شده يا نه ، پاك است . و اگر هم بتواند نجس بودن يا پاك بودن آن را بفهمد لازم نيست وارسى كند .
مسأله 125 ـ اگر بداند يكى از دو ظرف يا دو لباسى كه از هر دوى آنها استفاده مى كند نجس شده و نداند كدام است ، بايد از هر دو اجتناب كند ، ولى اگر مثلا نمى داند لباس خودش نجس شده يا لباسى كه از تصرّف او خارج بوده و مال ديگرى مى باشد ، لازم نيست از لباس خودش اجتناب نمايد .

چيز پاك چگونه نجس مى شود
مسأله 126 ـ اگر چيز پاك به چيز نجس برسد و هر دو يا يكى از آنها به طورى تر باشد كه ترى يكى به ديگرى برسد ، چيز پاك نجس مى شود ، و همچنين اگر به چيز سومى با همان رطوبت برسد ، نجسش مى كند ، و مشهور فرموده اند كه متنجّس به طور مطلق منجّس است ، ولى اين حكم در غير واسطه اول محل اشكال است ، و احتياط واجب در اجتناب از او است ( مثال ) در صورتى كه دست راست به بول متنجّس شود آن گاه آن دست با رطوبت ديگرى دست چپ را ملاقات كند اين ملاقات موجب نجاست دست چپ خواهد بود ، و اگر دست چپ بعد از خشكيدن با آب قليل يا ساير مايعات ملاقات كند ، آن نيز نجس مى شود ، ولى اگر با چيز ديگرى با رطوبت ديگرى ملاقات كند ، نجاست آن چيز معلوم نيست اگرچه احتياط واجب اجتناب از آن است ، و اگر ترى به قدرى كم باشد كه به ديگرى نرسد ، چيزى كه پاك بوده نجس نمى شود اگرچه به عين نجس برسد .
مسأله 127 ـ اگر چيز پاكى به چيز نجس برسد و انسان شك كند كه هر دو يا يكى از آنها تر بوده يا نه ، آن چيز پاك ، نجس نمى شود مگر حالت سابقه چيز پاك رطوبت مسريه باشد .
مسأله 128 ـ دو چيزى كه انسان نمى داند كدام پاك و كدام نجس است اگر چيز پاكى با رطوبت به يكى از آنها برسد نجس نمى شود .
مسأله 129 ـ زمين و پارچه و مانند اينها اگر رطوبت داشته باشد ، هر قسمتى كه نجاست به آن برسد نجس مى شود و جاهاى ديگر آن پاك است ، و همچنين است خيار و خربزه و مانند اينها .
مسأله 130 ـ هر گاه شيره و روغن و مانند اينها طورى باشد كه اگر مقدارى از آن را بردارند جاى آن خالى نمى ماند ، همين كه يك نقطه اى از آن نجس شد ، تمام آن نجس مى شود . ولى اگر طورى باشد كه جاى آن در موقع برداشتن خالى بماند ، اگرچه بعد پر شود ، فقط جائى كه نجاست به آن رسيده نجس مى باشد . پس اگر فضله موش در آن بيفتد جائى كه فضله افتاد نجس و بقيّه پاك است .
مسأله 131 ـ اگر مگس يا حيوانى مانند آن ، روى چيز نجسى كه تر است بنشيند و بعد روى چيز پاكى كه آن هم تر است بنشيند ، چنانچه انسان بداند نجاست همراه آن حيوان بوده ، چيز پاك نجس مى شود ، و اگر نداند پاك است .
مسأله 132 ـ اگر جائى از بدن كه عرق دارد نجس شود و عرق از آن جا به جاى ديگر برود ، هر جا كه عرق به آن برسد نجس مى شود ، و اگر عرق به جاى ديگر نرود ، جاهاى ديگر بدن پاك است .
مسأله 133 ـ اخلاطى كه از بينى يا گلو مى آيد ، اگر خون داشته باشد ، جائى كه خون دارد نجس و بقيه آن پاك است ، پس اگر به بيرون دهان يا بينى برسد ، مقدارى را كه انسان يقين دارد جاى نجس اخلاط به آن رسيده نجس است ، و محلّى را كه شك دارد جاى نجس به آن رسيده يا نه پاك مى باشد .
مسأله 134 ـ اگر آفتابه اى را كه ته آن سوراخ است روى زمين نجس بگذارند ، چنانچه از جريان بيفتد و آب زير آن جمع گردد كه با آب آفتابه يكى حساب شود ، بنابر احتياط از آب آفتابه اجتناب شود ، ولى اگر آب آفتابه جريان داشته باشد نجس نمى شود .
مسأله 135 ـ اگر چيزى داخل بدن شود و به نجاست برسد ، در صورتى كه بعد از بيرون آمدن ، آلوده به نجاست نباشد پاك است . پس اگر اسباب اماله يا آب آن در مخرج غائط وارد شود ، يا سوزن و چاقو و مانند اينها در بدن فرو رود و بعد از بيرون آمدن به نجاست آلوده نباشد ، نجس نيست . و همچنين است آب دهان و بينى اگر در داخل به خون برسد و بعد از بيرون آمدن به خون آلوده نباشد .

احكام نجاسات
مسأله 136 ـ نجس كردن خط و ورق قرآن در صورتى كه مستلزم هتك باشد ، بى اشكال حرام است ، و اگر نجس شود بايد فوراً آن را آب بكشند . بلكه بنابر احتياط واجب در غير فرض هتك نيز نجس كردن حرام و آب كشيدن واجب است .
مسأله 137 ـ اگر جلد قرآن نجس شود ، در صورتى كه بى احترامى به قرآن باشد ، بايد آن را آب بكشند .
مسأله 138 ـ گذاشتن قرآن روى عين نجس مانند خون و مردار اگرچه آن عين نجس خشك باشد ، حكم نجس كردن آن را دارد .
مسأله 139 ـ نوشتن قرآن با مركّب نجس اگرچه يك حرف آن باشد حكم نجس كردن آن را دارد ، و اگر نوشته شود بايد آن را آب بكشند ، يا بواسطه تراشيدن و مانند آن كارى كنند كه از بين برود .
مسأله 140 ـ در صورتى كه دادن قرآن به كافر مستلزم هتك باشد حرام و گرفتن قرآن از او واجب است .
مسأله 141 ـ اگر ورق قرآن يا چيزى كه احترام آن لازم است ، مثل كاغذى كه اسم خدا يا پيغمبر يا امام بر آن نوشته شده ، در مستراح بيفتد ، بيرون آوردن و آب كشيدن آن اگرچه خرج داشته باشد واجب است . و اگر بيرون آوردن آن ممكن نباشد ، بايد به آن مستراح نروند تا يقين كنند آن ورق پوسيده است . و نيز اگر تربت در مستراح بيفتد و بيرون آوردن آن ممكن نباشد ، بايد تا وقتى كه يقين نكرده اند كه به كلّى از بين رفته به آن مستراح نروند .
مسأله 142 ـ خوردن و آشاميدن چيز متنجس حرام است و همچنين است خورانيدن آن به ديگرى ، و در خورانيدن آن به طفل و ديوانه اظهر جواز است ، و اگر خود طفل يا ديوانه غذاى نجس را بخورد يا با دست نجس غذا را نجس كند و بخورد ، بى اشكال لازم نيست از او جلوگيرى كنند .
مسأله 143 ـ فروختن چيز نجسى كه در خوردن و آشاميدن استعمال مى شود و ممكن است آن را آب كشيد ، اگر نجس بودن آن را به طرف بگويند اشكال ندارد .
مسأله 144 ـ اگر انسان ببيند كسى چيز نجسى را مى خورد يا با لباس نجس نماز مى خواند لازم نيست به او بگويد .
مسأله 145 ـ اگر جائى از خانه يا فرش كسى نجس باشد و ببيند بدن يا لباس يا چيز ديگر كسانى كه وارد خانه او مى شوند با رطوبت به جاى نجس رسيده است و در معرض اين باشد كه نجاست به مأكول و مشروب سرايت كند بايد به آنان بگويد .
مسأله 146 ـ اگر صاحب خانه در بين غذا خوردن بفهمد غذا نجس است ، بايد به مهمانها بگويد ، امّا اگر يكى از مهمانها بفهمد ، لازم نيست به ديگران خبر دهد . ولى چنانچه طورى با آنان معاشرت دارد كه ممكن است بواسطه نجس بودن آنان خود او هم نجس شود ، بايد بعد از غذا به آنان بگويد .
مسأله 147 ـ اگر چيزى را كه عاريه كرده نجس شود ، چنانچه صاحبش آن چيز را در كارى كه شرط آن پاكى است استعمال مى كند مانند ظروفى كه در خوردن و آشاميدن استعمال مى شود واجب است نجس شدن آن را به او بگويد ، و امّا مثل لباس ، نجس شدن او را لازم نيست بگويد اگرچه بداند صاحبش با او نماز مى خواند ، زيرا كه پاك بودن لباس در نماز شرط واقعى نيست .
مسأله 148 ـ اگر بچّه بگويد چيزى نجس است يا چيزى را آب كشيده نبايد حرف او را قبول كرد . ولى بچّه اى كه تكليفش نزديك است اگر بگويد چيزى را آب كشيدم ، در صورتى كه آن چيز در تصرّف او باشد يا آن بچّه مورد اطمينان باشد حرف او قبول مى شود ، و همچنين اگر بگويد چيزى نجس است .

مطهِّرات

مسأله 149 ـ دوازده چيز نجاست را پاك مى كند و آنها را مطهِّرات گويند : « اول » آب ، « دوم » زمين ، « سوم » آفتاب ، « چهارم » استحاله ، « پنجم » انقلاب ، « ششم » انتقال ، « هفتم » اسلام ، « هشتم » تبعيّت ، « نهم » برطرف شدن عين نجاست ، « دهم » استبراء حيوان نجاست خوار ، « يازدهم » غائب شدن مسلمان ، « دوازدهم » خارج شدن خون متعارف از ذبيحه .
و احكام اينها به طور تفصيل در مسائل آينده گفته مى شود .

1 ـ آب :
مسأله 150 ـ آب با چهار شرط چيز نجس را پاك مى كند :
اول : آنكه مطلق باشد ، پس آب مضاف مانند گلاب و عرق بيد چيز نجس را پاك نمى كند .
دوم : آنكه پاك باشد .
سوم : آنكه وقتى چيز نجس را مى شويند ، آب مضاف نشود ، و در شستنى كه بعد از آن شستن ديگر لازم نيست بايد بو يا رنگ يا مزه نجاست هم نگيرد ، و در غير اين شستن تغيير ضرر ندارد ، مثلا چيزى را به آب كر يا قليل بشويد و دو دفعه شستن در او لازم باشد ، در دفعه اول اگرچه تغيير كند در دفعه دوم به آبى تطهير كند كه تغيير نكند پاك مى شود .
چهارم : آنكه بعد از آب كشيدن چيز نجس ، عين نجاست در آن نباشد . و پاك شدن چيز نجس به آب قليل يعنى آب كمتر از كر شرطهاى ديگرى هم دارد كه بعداً گفته مى شود .
مسأله 151 ـ ظرف نجس را با آب قليل بايد سه مرتبه شست و در كر و جارى يك مرتبه كافى است ، ولى ظرفى را كه سگ از آن ظرف ، آب يا چيز روان ديگر خورده ، بايد اول با ريختن خاك و مقدارى آب پاك ، خاك مال كرد و بنابر احتياط خاك بايد پاك باشد ، سپس آب بريزند كه خاك او زائل شود ، و بعد يك مرتبه در كر يا جارى يا دو مرتبه با آب قليل شست . و همچنين ظرفى را كه سگ ليسيده بنابر احتياط واجب بايد پيش از شستن خاك مال كرد . و اگر آب دهان سگ در ظرفى بريزد ، خاك مالى لازم نيست .
مسأله 152 ـ اگر دهانه ظرفى كه سگ دهن زده ، تنگ باشد بايد خاك را در آن بريزند ومقدارى آب ريخته به شدت حركت دهند تا خاك به همه آن ظرف برسد و بعد به ترتيبى كه ذكر شد بشويند .
مسأله 153 ـ ظرفى را كه خوك بليسد يا از آن چيز روانى بخورد يا اينكه در او موش صحرائى مرده باشد ، با آب قليل يا كر يا جارى بايد هفت مرتبه شست ، و لازم نيست آن را خاك مالى كنند .
مسأله 154 ـ ظرفى را كه به شراب ، نجس شده ، بايد سه مرتبه بشويند ، و فرقى بين آب قليل و كر و جارى نيست .
مسأله 155 ـ كوزه اى كه از گِل نجس ساخته شده و يا آب نجس در آن فرو رفته ، اگر در آب كر يا جارى بگذارند ، به هر جاى آن كه آب برسد پاك مى شود . و اگر بخواهند باطن آن هم پاك شود ، بايد به قدرى در آب كر يا جارى بماند كه آب به تمام آن فرو رود ، و اگر ظرف رطوبتى داشته باشد كه از رسيدن آب به باطن آن مانع باشد بايد خشكش نمايند و بعداً در آب كر يا جارى بگذارند .
مسأله 156 ـ ظرف نجس را با آب قليل دو قسم مى شود آب كشيد : يكى آنكه سه مرتبه پر كنند و خالى كنند ، ديگر آنكه سه دفعه قدرى آب در آن بريزند و در هر دفعه آب را طورى در آن بگردانند كه به جاهاى نجس آن برسد و بيرون بريزند .
مسأله 157 ـ اگر ظرف بزرگى مثل پاتيل و خمره نجس شود ، چنانچه سه مرتبه آن را از آب پر كنند و خالى كنند پاك مى شود . و همچنين است اگر سه مرتبه آب از بالا در آن بريزند ، به طورى كه تمام اطراف آن را بگيرد و در هر دفعه آبى كه ته آن جمع مى شود بيرون آورند . و واجب است كه در مرتبه دوم و سوم ظرفى را كه با آن آبها را بيرون مى آورند آب بكشند .
مسأله 158 ـ اگر مس نجس و مانند آن را آب كنند و آب بكشند ، ظاهرش پاك مى شود .
مسأله 159 ـ تنورى كه به بول نجس شده است ، اگر دو مرتبه از بالا آب در آن بريزند ، به طورى كه تمام اطراف آن را بگيرد پاك مى شود . و در غير بول اگر با برطرف شدن نجاست يك مرتبه به دستورى كه گفته شد آب در آن بريزند كافى است ، و بهتر است كه گودالى ته آن بكنند تا آبها در آن جمع شود و بيرون بياورند ، بعد آن گودال را با خاك پاك پر كنند .
مسأله 160 ـ اگر چيز نجس را يك مرتبه در آب كر يا جارى فرو برند كه آب به تمام جاهاى نجس آن برسد ، پاك مى شود . و در فرش و لباس و مانند اينها فشار يا مانند آن از ماليدن يا لگد كردن لازم است و در صورتى كه لباس و مانند آنها متنجّس به بول باشد، در كر نيز دو مرتبه شستن لازم است .
مسأله 161 ـ اگر بخواهند چيزى را كه به بول نجس شده با آب قليل آب بكشند ، چنانچه يك مرتبه آب روى آن بريزند و از آن جدا شود ، در صورتى كه بول در آن چيز نمانده باشد ، يك مرتبه ديگر كه آب روى آن بريزند پاك مى شود ، ولى در لباس و فرش و مانند اينها بايد بعد از هر دفعه فشار دهند تا غساله آن بيرون آيد . ( و غساله آبى است كه معمولا در وقت شستن و بعد از آن چيزى كه شسته مى شود ، خود به خود يا بوسيله فشار مى ريزد ) .
مسأله 162 ـ اگر چيزى به بول پسر شير خوارى كه غذا خور نشده نجس شود ، چنانچه يك مرتبه آب روى آن بريزند كه به تمام جاهاى نجس آن برسد پاك مى شود ، ولى احتياط مستحب آن است كه يك مرتبه ديگر هم آب روى آن بريزند . و در لباس و فرش و مانند اينها فشار لازم نيست .
مسأله 163 ـ اگر چيزى به غير بول نجس شود ، چنانچه با برطرف كردن نجاست يك مرتبه آب روى آن بريزند و از آن جدا شود پاك مى گردد ، ولى لباس و مانند آن را بايد فشار دهند تا غساله آن بيرون آيد .
مسأله 164 ـ اگر حصير نجس را كه با نخ بافته شده بخواهند آب بكشند بايد به هر قسم كه ممكن است اگرچه به لگد كردن باشد فشار دهند تا غساله آن جدا شود .
مسأله 165 ـ اگر ظاهر گندم و برنج و صابون و مانند اينها نجس شود ، به فرو بردن در كر و جارى پاك مى گردد . و اگر باطن آنها نجس شود ، تطهير آنها مثل تطهير كوزه نجس است كه در مسأله ( 155 ) گذشت .
مسأله 166 ـ اگر انسان شك كند كه آب نجس به باطن صابون رسيده يانه ، باطن آن پاك است .
مسأله 167 ـ اگر ظاهر برنج و گوشت يا چيزى مانند اينها نجس شده باشد ، چنانچه آن را در كاسه و مانند آن بگذارند و سه مرتبه آب روى آن بريزند و خالى كنند پاك مى شود ، و آن ظرف هم پاك مى گردد . ولى اگر بخواهند لباس يا چيزى را كه فشار لازم دارد در ظرفى بگذارند و آب بكشند ، بايد در هر مرتبه اى كه آب روى آن مى ريزند آن را فشار دهند و ظرف را  كج كنند تا غساله اى كه در آن جمع شده بيرون بريزد .
مسأله 168 ـ لباس نجسى را كه به نيل و مانند آن رنگ شده اگر در آب كر يا جارى فرو برند و يا با آب قليل بشويند ، چنانچه موقع فشاردادن ، آب مضاف از آن بيرون نيايد پاك مى شود .
مسأله 169 ـ اگر لباسى را در كر يا جارى آب بكشند ، و بعد مثلا لجن آب در آن ببينند ، چنانچه احتمال ندهند كه جلوگيرى از رسيدن آب كرده آن لباس پاك است .
مسأله 170 ـ اگر بعد از آب كشيدن لباس و مانند آن خورده گِل يا اشنان در آن ديده شود پاك است . ولى اگر آب نجس به باطن گل يا اشنان رسيده باشد ، ظاهر گِل و اشنان پاك و باطن آنها نجس است .
مسأله 171 ـ هر چيز نجس ، تا عين نجاست را از آن برطرف نكنند پاك نمى شود . ولى اگر بو يا رنگ نجاست در آن مانده باشد اشكال ندارد ، پس اگر خون را از لباس برطرف كنند و لباس را آب بكشند و رنگ خون در آن بماند پاك مى باشد ، امّا چنانچه بواسطه بو يا رنگ يقين كنند يا احتمال دهند كه ذرّه هاى نجاست در آن چيز مانده نجس است .
مسأله 172 ـ اگر نجاست بدن را در آب كر يا جارى برطرف كنند ، بدن پاك مى شود ، و بيرون آمدن و دو مرتبه در آب رفتن لازم نيست .
مسأله 173 ـ غذاى نجسى كه لاى دندانها مانده ، اگر آب در دهان بگردانند و به تمام غذاى نجس برسد پاك مى شود .
مسأله 174 ـ اگر موى سر و صورت را با آب قليل آب بكشند لازم نيست فشار دهند كه غساله آن جدا شود .
مسأله 175 ـ اگر جائى از بدن يا لباس را با آب قليل آب بكشند ، اطراف آنجا كه متصل به آن است و معمولا موقع آب كشيدن آب به آنها سرايت مى كند ، با پاك شدن جاى نجس پاك مى شود . به اين معنى كه آب كشيدن اطراف مستقلا لازم نيست بلكه اطراف و محل نجس به آب كشيدن با هم پاك مى شوند ، و همچنين است اگر چيز پاكى را پهلوى چيز نجس بگذارند و روى هر دو آب بريزند . پس اگر براى آب كشيدن يك انگشت نجس ، روى همه انگشتها آب بريزند و آب نجس به همه آنها برسد ، بعد از پاك شدن انگشت نجس ، تمام انگشتها پاك مى شود .
مسأله 176 ـ گوشت و دنبه اى كه نجس شده ، مثل چيزهاى ديگر آب كشيده مى شود . و همچنين است اگر بدن يا لباس ، چربى كمى داشته باشد كه از رسيدن آب به بدن و لباس جلوگيرى نكند .
مسأله 177 ـ اگر ظرف يا بدن نجس باشد ، و بعد به طورى چرب شود كه جلوگيرى از رسيدن آب به آنها كند ، چنانچه بخواهند ظرف و بدن را آب بكشند ، بايد چربى را برطرف كنند تا آب به آنها برسد .
مسأله 178 ـ آب شيرى كه متصل به كر است حكم كر را دارد .
مسأله 179 ـ اگر چيزى را آب بكشد و يقين كند پاك شده و بعد شك كند كه عين نجاست را از آن برطرف كرده يا نه ، بايد دوباره آن را آب بكشد و يقين كند كه عين نجاست برطرف شده است .
مسأله 180 ـ زمينى كه آب در او فرو مى رود مثل زمينى كه روى آن شن يا ريگ باشد ، اگر نجس شود با آب قليل نيز پاك مى شود .
مسأله 181 ـ زمين سنگ فرش و آجر فرش و زمين سختى كه آب در آن فرو نمى رود ، اگر نجس شود با آب قليل پاك مى گردد ، ولى بايد به قدرى آب روى آن بريزند كه جارى شود .
مسأله 182 ـ اگر ظاهر نمك سنگ و مانند آن نجس شود ، با آب كمتر از كر هم پاك مى شود .
مسأله 183 ـ اگر شكر نجس آب شده اى را قند بسازند و در آب كر يا جارى بگذارند پاك نمى شود .

2 ـ زمين :
مسأله 184 ـ زمين با سه شرط كف پا و ته كفش را كه به راه رفتن نجس شده پاك مى كند : « اول » آنكه زمين پاك باشد . « دوم » آنكه خشك باشد . « سوم » آنكه اگر عين نجس مثل خون و بول ، يا متنجّس مثل گلى كه نجس شده در كف پا و ته كفش باشد ، بواسطه راه رفتن يا ماليدن پا به زمين برطرف شود . و نيز زمين بايد خاك يا سنگ يا آجر فرش و مانند اينها باشد و با راه رفتن روى فرش و حصير و سبزه ، كف پا و ته كفش نجس پاك نمى شود .
مسأله 185 ـ پاك شدن كف پا و ته كفش نجس ، بواسطه راه رفتن روى اسفالت و روى زمينى كه با چوپ فرش شده محلّ اشكال است .
مسأله 186 ـ براى پاك شدن كف پا و ته كفش بهتر است مقدار پانزده ذراع دست يا بيشتر راه بروند ، اگرچه به كمتر از پانزده ذراع يا ماليدن پا به زمين ، نجاست برطرف شود .
مسأله 187 ـ لازم نيست كف پا و ته كفش نجس ، تر باشد بلكه اگر خشك هم باشد به راه رفتن پاك مى شود .
مسأله 188 ـ بعد از آنكه كف پا يا ته كفش نجس به راه رفتن پاك شد ، مقدارى از اطراف آن هم كه معمولا به گل آلوده مى شود پاك مى گردد .
مسأله 189 ـ كسى كه با دست و زانو راه مى رود ، اگر كف دست يا زانوى او نجس شود ، پاك شدن آن با راه رفتن محلّ اشكال است . و همچنين است ته عصا و ته پاى مصنوعى و نعل چهار پايان و چرخ اتومبيل و درشكه و مانند اينها .
مسأله 190 ـ اگر بعد از راه رفتن ، بو يا رنگ يا ذرّه هاى كوچكى از نجاست كه ديده نمى شود ، در كف پا يا ته كفش بماند اشكال ندارد ، اگرچه احتياط مستحب آن است كه به قدرى راه روند كه آنها هم برطرف شوند .
مسأله 191 ـ توى كفش بواسطه راه رفتن پاك نمى شود . و پاك شدن كف جوراب بواسطه راه رفتن محل اشكال است .

3 ـ آفتاب :
مسأله 192 ـ آفتاب زمين و ساختمان و چيزهائى كه مانند در و پنجره در ساختمان به كار برده شده ، و همچنين ميخى را كه به ديوار كوبيده اند با پنج شرط پاك مى كند :
اول : آنكه چيز نجس تر باشد ، پس اگر خشك باشد بايد به وسيله اى آن را تر كنند تا آفتاب خشك كند .
دوم : آنكه اگر عين نجاست در آن چيز باشد ، پيش از خشك شدن به تابيدن آفتاب آن را برطرف كند .
سوم : آنكه چيزى از تابيدن آفتاب جلوگيرى نكند ، پس اگر آفتاب از پشت پرده يا ابر و مانند اينها بتابد و چيز نجس را خشك كند ، آن چيز پاك نمى شود ولى اگر ابر به قدرى نازك باشد كه از تابيدن آفتاب جلوگيرى نكند ، اشكال ندارد . و نيز تابيدن آفتاب از پشت شيشه اشكال ندارد .
چهارم : آنكه آفتاب به تنهائى چيز نجس را خشك كند ، پس اگر مثلا چيز نجس بواسطه باد و آفتاب خشك شود ، پاك نمى گردد ، ولى اگر باد به قدرى كم باشد كه نگويند به خشك شدن چيز نجس كمك كرده اشكال ندارد .
پنجم : آنكه آفتاب مقدارى از بنا و ساختمان را كه نجاست به آن فرو رفته ، يك مرتبه خشك كند . پس اگر يك مرتبه بر زمين و ساختمان نجس بتابد و روى آن را خشك كند و دفعه ديگر زير آن را خشك نمايد ، فقط روى آن پاك مى شود و زير آن نجس مى ماند .
مسأله 193 ـ پاك كردن آفتاب حصير نجس را محلّ اشكال است و امّا درخت و گياه بواسطه آفتاب پاك مى شود .
مسأله 194 ـ اگر آفتاب به زمين نجس بتابد ، بعد انسان شك كند كه زمين موقع تابيدن آفتاب ، تر بوده يا نه ، يا ترى آن بواسطه آفتاب خشك شده يا نه ، آن زمين نجس است ، و همچنين است اگر شك كند كه پيش از تابش آفتاب ، عين نجاست از آن برطرف شده يا نه يا شك كند كه چيزى مانع تابش آفتاب بوده يا نه .
مسأله 195 ـ اگر آفتاب به يك طرف ديوار نجس بتابد ، و به وسيله آن طرفى كه آفتاب به آن نتابيده نيز خشك شود ، بعيد نيست هر دو طرف پاك شود .

4 ـ استحاله :
مسأله 196 ـ اگر جنس چيز نجس به طورى عوض شود كه به صورت چيز پاكى در آيد ، پاك مى شود ، مثل آنكه چوب نجس بسوزد و خاكستر گردد ، يا سگ در نمكزار فرو رود و نمك شود ، ولى اگر جنس آن عوض نشود مثل آنكه گندم نجس را آرد كنند يا نان بپزند پاك نمى شود .
مسأله 197 ـ كوزه گلى و مانند آن كه از گل نجس ساخته شده و ذغالى كه از چوب نجس درست شده نجس است .
مسأله 198 ـ چيز نجسى كه معلوم نيست استحاله شده يا نه ، نجس است .

5 ـ انقلاب :
مسأله 199 ـ اگر شراب به خودى خود يا بواسطه ريختن چيزى مثل سركه و نمك در آن سركه شود ، پاك مى گردد .
مسأله 200 ـ شرابى كه از انگور نجس و مانند آن درست كنند ، چنانچه در ظرف ديگرى كه پاك باشد بريزند و بعد سركه شود ، پاك مى شود ، و همچنين اگر نجاست ديگرى به شراب برسد و مستهلك شود ، در صورتى كه به ظرف نرسيده باشد بعد از سركه شدن پاك مى شود .
مسأله 201 ـ سركه اى كه از انگور و كشمش و خرماى نجس درست كنند نجس است .
مسأله 202 ـ اگر پوشال ريز انگور يا خرما داخل آنها باشد و سركه بريزند ، ضرر ندارد . بلكه ريختن خيار و بادنجان و مانند اينها در آن اگرچه پيش از سركه شدن باشد نيز اشكال ندارد ، مگر اينكه پيش از سركه شدن مسكر شده باشد .
مسأله 203 ـ آب انگورى كه به آتش يا به خودى خود جوش بيايد ، حرام مى شود ، و اگر آن قدر به آتش بجوشد كه ثلثان شود ، يعنى دو قسمت آن كم شود و يك قسمت آن بماند ، حلال مى شود . و در مسأله ( 114 ) گذشت كه آب انگور به جوش آمدن نجس نمى شود ، و بعيد نيست كه اگر دو قسمت آن به غير آتش كم شود حلال باشد .
مسأله 204 ـ اگر دو قسمت آب انگور بدون جوش آمدن كم شود ، چنانچه باقيمانده آن جوش بيايد حرام است .
مسأله 205 ـ آب انگورى كه معلوم نيست جوش آمده يا نه حلال است ، ولى اگر جوش بيايد تا انسان يقين نكند كه دو قسمت آن كم شده ، حلال نمى شود .
مسأله 206 ـ اگر مثلا در يك خوشه غوره مقدارى انگور باشد ، چنانچه به آبى كه از آن خوشه گرفته مى شود ، آب انگور نگويند و بجوشد ، خوردن آن حلال است .
مسأله 207 ـ اگر يك دانه انگور در چيزى كه به آتش مى جوشد بيفتد و بجوشد و مستهلك نشود ، فقط خوردن آن دانه حرام است ، و اگر مستهلك شود خوردن آن اشكالى ندارد .
مسأله 208 ـ اگر بخواهند در چند ديگ شيره بپزند ، جايز است كفگيرى را كه در ديگ جوش آمده زده اند ، در ديگى كه جوش نيامده بزنند .
مسأله 209 ـ چيزى كه معلوم نيست غوره است يا انگور ، اگر جوش بيايد حلال است .

6 ـ انتقال :
مسأله 210 ـ اگر خون بدن انسان يا خون حيوانى كه خون جهنده دارد ـ يعنى حيوانى كه وقتى رگ آن را ببرند خون از آن جستن مى كند ـ به بدن حيوانى كه خون جهنده ندارد برود و خون آن حيوان حساب شود پاك مى گردد و اين را انتقال گويند . و همچنين است حكم در سائر نجاسات ، و امّا خونى كه زالو از انسان مى مكد چون خون زالو به آن گفته نمى شود و مى گويند خون انسان است نجس مى باشد .
مسأله 211 ـ اگر كسى پشه اى را كه به بدنش نشسته بكشد و نداند خونى كه از پشه بيرون آمده از او مكيده يا از خود پشه مى باشد ، پاك است ، و همچنين است اگر بداند از او مكيده ولى جزو بدن پشه حساب شود ، امّا اگر فاصله بين مكيدن خون و كشتن پشه به قدرى كم باشد كه بگويند خون انسان است ، يا معلوم نباشد كه مى گويند خون پشه است يا خون انسان ، نجس مى باشد .

7 ـ اسلام :
مسأله 212 ـ اگر كافر غير كتابى شهادتين بگويد يعنى به يگانگى خدا و نبوت خاتم الانبياء شهادت بدهد به هر لغتى كه باشد مسلمان مى شود . و بعد از مسلمان شدن ، بدن و آب دهان و بينى و عرق او پاك است . ولى اگر موقع مسلمان شدن ، عين نجاست به بدن او بوده ، بايد برطرف كند و جاى آن را آب بكشد ، بلكه اگر پيش از مسلمان شدن ، عين نجاست برطرف شده باشد ، احتياط واجب آن است كه جاى آن را آب بكشد . و بنابر اظهر كافر كتابى پاك است .
مسأله 213 ـ اگر موقعى كه كافر بوده لباس او با رطوبت به بدنش رسيده باشد و آن لباس در موقع مسلمان شدن در بدن او نباشد ، نجس است ، بلكه اگر در بدن او هم باشد ، بنابر احتياط واجب بايد از آن اجتناب كند .
مسأله 214 ـ اگر كافر شهادتين بگويد ، و انسان نداند قلباً مسلمان شده يا نه ، پاك است ، و همچنين اگر بداند قلباً مسلمان نشده است ولى چيزى كه منافى با اظهار شهادتين باشد از او سر نزند .

8 ـ تبعيّت :
مسأله 215 ـ تبعيّت آن است كه چيز نجسى بواسطه پاكى چيز ديگر پاك شود .
مسأله 216 ـ اگر شراب سركه شود ، ظرف آن هم تا جائى كه شراب موقع جوش آمدن به آنجا رسيده ، پاك مى شود . و كهنه و چيزى هم كه معمولا روى آن مى گذارند اگر با آن نجس شده ، پاك مى گردد . ولى اگر پشت ظرف به آن شراب آلوده شود ، احتياط واجب آن است كه بعد از سركه شدن شراب از آن اجتناب كنند .
مسأله 217 ـ بچّه كافر به تبعيّت در دو مورد پاك مى شود : « 1 » كافرى كه مسلمان شود ، طفل او در پاكى تابع او است ، و همچنين اگر جدّ طفل يا مادر يا جدّه او مسلمان شوند . « 2 » طفل كافرى كه به دست مسلمانى اسير گردد ، و پدر يا يكى از اجداد او همراه نباشد . در اين دو مورد پاكى طفل به تابعيّت مشروط به اين است كه طفل در صورت مميّز بودن ، اظهار كفر ننمايد .
مسأله 218 ـ تخته يا سنگى كه روى آن ، ميّت را غسل مى دهند و پارچه اى كه با آن عورت ميّت را مى پوشانند و دست كسى كه او را غسل مى دهد ، تمام اين چيزها كه با ميّت شسته شده است بعد از تمام شدن غسل ، پاك مى شود .
مسأله 219 ـ كسى كه چيزى را آب مى كشد ، بعد از پاك شدن آن چيز ، دست او هم كه با آن چيز شسته شده پاك مى شود .
مسأله 220 ـ اگر لباس و مانند آن را با آب قليل آب بكشند و به اندازه معمول فشار دهند تا آبى كه روى آن ريخته اند جدا شود ، آبى كه در آن مى ماند پاك است ، بلكه آبى كه از او جدا شده نيز پاك است به تفصيلى كه در مسأله ( 27 ) گذشت .
مسأله 221 ـ ظرف نجس را كه با آب قليل آب مى كشند ، بعد از جدا شدن آبى كه براى پاك شدن ، روى آن ريخته اند ، آب كمى كه در آن مى ماند پاك است ، و همچنين است آبى كه از او جدا شده به تفصيلى كه در مسأله ( 27 ) گذشت .

9 ـ برطرف شدن عين نجاست :
مسأله 222 ـ اگر بدن حيوان به عين نجس مثل خون ، يا متنجّس مثل آب نجس آلوده شود ، چنانچه آنها برطرف شوند ، بدن آن حيوان پاك است ، و همچنين است باطن بدن انسان مثل توى دهان و بينى . مثلا اگر خونى از لاى دندان بيرون آيد و در آب دهان از بين برود ، آب كشيدن توى دهان لازم نيست ، ولى اگر دندان عاريه در دهان باشد و خون به آن برسد بنابر احتياط بايد آن را آب بكشند .
مسأله 223 ـ اگر غذا لاى دندان مانده باشد و داخل دهان خون بيايد ، چنانچه انسان نداند كه خون به غذا رسيده ، آن غذا پاك است . و اگر خون به آن برسد بنابر احتياط نجس مى شود .
مسأله 224 ـ مقدارى از لبها و پلك چشم كه موقع بستن ، روى هم مى آيد ، و نيز جائى را كه انسان نمى داند از ظاهر بدن است يا باطن آن ، اگر نجس شود بايد آب بكشد .
مسأله 225 ـ اگر گرد و خاك نجس به لباس و فرش و مانند اينها بنشيند چنانچه طورى آنها را تكان دهند كه گرد و خاك نجس از آنها بريزد ، و چيزى با رطوبت با آنها ملاقات كند نجس نمى شود .

10 ـ استبراء حيوان نجاست خوار :
مسأله 226 ـ بول و غائط حيوانى كه به خوردن نجاست انسان عادت كرده نجس است . و اگر بخواهند پاك شود ، بايد آن را استبراء كنند يعنى تا مدّتى نگذارند نجاست بخورد كه بعد از آن مدّت ديگر نجاست خوار به آن نگويند ، و بنابر احتياط واجب بايد شتر نجاست خوار را چهل روز ، و گاو را سى روز ، و گوسفند را ده روز ، و مرغابى را هفت يا پنج روز ، و مرغ خانگى را سه روز ، از خوردن نجاست جلوگيرى كنند و غذاى پاك به آنها بدهند . و اگر بعد از اين مدّت باز هم نجاست خوار به آنها گفته شود ، بايد تا مدتى كه بعد از آن مدّت ديگر نجاست خوار به آنها نگويند آنها را از خوردن نجاست جلوگيرى نمايند .

11 ـ غائب شدن مسلمان :
مسأله 227 ـ اگر بدن يا لباس مسلمان يا چيز ديگرى كه مانند ظرف و فرش در اختيار او است ، نجس شود و آن مسلمان غائب گردد ، با شش شرط پاك است :
اول ـ آنكه آن مسلمان چيزى كه بدن يا لباسش را نجس كرده نجس بداند . پس اگر مثلا لباسش با رطوبت به بدن كافر ملاقات كرده و آن را نجس نداند ، بعد از غائب شدن او نمى شود آن لباس را پاك دانست .
دوم ـ آنكه بداند بدن يا لباسش به چيز نجس رسيده است .
سوم ـ آنكه انسان ببيند آن چيز را در كارى كه شرط آن پاكى است استعمال مى كند ، مثلا ببيند با آن لباس نماز مى خواند .
چهارم ـ آنكه احتمال برود كه آن مسلمان بداند شرط كارى را كه با آن چيز انجام مى دهد پاكى است ، پس اگر مثلا نداند كه بايد لباس نمازگزار پاك باشد و با لباسى كه نجس شده نماز بخواند ، نمى شود آن لباس را پاك دانست .
پنجم ـ آنكه انسان احتمال دهد آن مسلمان چيزى را كه نجس شده آب كشيده است ، پس اگر يقين داشته باشد كه آب نكشيده ، نبايد آن چيز را پاك بداند . و نيز اگر نجس و پاك در نظر آن مسلمان فرق نداشته باشد ، پاك دانستن آن چيز محلّ اشكال است .
ششم ـ آنكه مسلمان بالغ ، يا طفلى باشد كه بتواند طهارت و نجاست را تشخيص دهد .
مسأله 228 ـ اگر انسان يقين كند كه چيزى كه نجس بوده و پاك شده است ، يا دو عادل به پاك شدن آن خبر دهند ، آن چيز پاك است ، و همچنين است اگر كسى كه چيز نجس در اختيار او است بگويد آن چيز پاك شده ، يا مسلمانى چيز نجس را آب كشيده باشد ، اگرچه معلوم نباشد درست آب كشيده يا نه . و بعيد نيست كه خبر دادن يك نفر عادل يا شخص موثّق به پاكى آن نيز كفايت كند .
مسأله 229 ـ كسى كه وكيل شده است لباس انسان را آب بكشد ، اگر بگويد آب كشيدم و انسان به گفته او اطمينان پيدا كند ، آن لباس پاك است .
مسأله 230 ـ اگر انسان حالى دارد كه در آب كشيدن چيز نجس يقين پيدا نمى كند ، مى تواند به گمان اكتفا نمايد .

12 ـ رفتن خون متعارف :
مسأله 231 ـ خونى كه در جوف ذبيحه بعد از كشتن آن به طريق شرعى باقى مى ماند ، چنانچه خون به مقدار متعارف خارج شده باشد پاك است چنانكه در مسأله ( 98 ) گذشت .
مسأله 232 ـ حكم سابق مختص به حيوان حلال گوشت است و در حيوان حرام گوشت جارى نيست بلكه بنابر احتياط مستحب در اجزاء محرّمه از حيوان حلال گوشت نيز جارى نيست .

احكام ظرفها

مسأله 233 ـ ظرفى كه از پوست سگ يا خوك يا مردار ساخته شده ، آشاميدن و خوردن چيزى از آن ظرف در صورتى كه رطوبتى موجب نجاستش شده باشد حرام است . و نبايد آن ظرف را در وضو و غسل و كارهائى كه بايد با چيز پاك انجام داد ، استعمال كنند و احتياط مستحب آن است كه چرم سگ و خوك و مردار را ، اگرچه ظرف هم نباشد استعمال نكنند .
مسأله 234 ـ خوردن و آشاميدن از ظرف طلا و نقره حرام است ، ولى زينت نمودن اطاق ومانند آن و نگاه داشتن آنها مانعى ندارد و همنچنين است ساختن ظرف طلا و نقره و خريد و فروش آنها براى زينت نمودن يا نگاه داشتن .
مسأله 235 ـ گيره استكان كه از طلا يا نقره مى سازند اگر بعد از برداشتن استكان ، ظرف به آن گفته شود ، استعمال آن چه به تنهائى و چه با استكان حرام است ، و اگر ظرف به آن گفته نشود استعمال آن مانعى ندارد .
مسأله 236 ـ استعمال ظرفى كه روى آن را آب طلا يا نقره داده اند اشكال ندارد .
مسأله 237 ـ اگر فلزى را با طلا يا نقره مخلوط كنند و ظرف بسازند ، چنانچه مقدار آن فلز به قدرى باشد كه ظرف طلا يا نقره به آن ظرف نگويند استعمال آن مانعى ندارد .
مسأله 238 ـ اگر انسان غذائى را كه در ظرف طلا يا نقره است به قصد اينكه چون غذا خوردن در ظرف طلا و نقره حرام مى باشد ، در ظرف ديگر بريزد چنانچه استعمال ظرف طلا و نقره صدق نكند اشكال ندارد ، و اگر به اين قصد نباشد ، ريختن غذا از ظرف طلا يا نقره در ظرف ديگر حرام است ولى در هر دو صورت خوردن غذا از ظرف دوم در صورتى كه عرفاً نگويند از ظرف طلا و نقره غذا مى خورد مانعى ندارد .
مسأله 239 ـ استعمال بادگير قليان و غلاف شمشير و كارد و قاب قرآن اگر از طلا يا نقره باشد ، اشكال ندارد ، و همچنين است عطر دان و سرمه دان و ترياك دان طلا و نقره .
مسأله 240 ـ خوردن و آشاميدن از ظرف طلا يا نقره در حال ناچارى به مقدار دفع ضرورت اشكال ندارد ، ولى زياده بر اين مقدار جايز نيست .
مسأله 241 ـ استعمال ظرفى كه معلوم نيست از طلا يا نقره است يا از چيز ديگر اشكال ندارد .

وضـو

مسأله 242 ـ در وضو واجب است صورت و دستها را بشويند و جلو سر و روى پاها را مسح كنند .
مسأله 243 ـ درازاى صورت را بايد از بالاى پيشانى جائى كه موى سر بيرون مى آيد تا آخر چانه شست ، و پهناى آن به مقدارى كه بين انگشت وسط قرار مى گيرد بايد شسته شود ، و اگر مختصرى از اين مقدار را نشويند وضو باطل است ، و براى آنكه يقين كند اين مقدار كاملا شسته شده بايد كمى اطراف آن را هم بشويد .
مسأله 244 ـ اگر صورت يا دست كسى كوچكتر يا بزرگتر از متعارف مردم باشد بايد ملاحظه كند كه مردمان متعارف تا كجاى صورت خود را مى شويند ، او هم تا همانجا بشويد ، و نيز اگر در پيشانى او مو روئيده يا جلوى سرش مو ندارد بايد به اندازه معمول ، پيشانى را بشويد .
مسأله 245 ـ اگر احتمال دهد چرك يا چيز ديگرى در ابروها و گوشه هاى چشم و لب او هست كه نمى گذارد آب به آنها برسد ، چنانچه احتمال او در نظر مردم بجا باشد ، بايد پيش از وضو وارسى كند كه اگر هست برطرف نمايد .
مسأله 246 ـ اگر پوست صورت از لاى مو پيدا باشد بايد آب را بپوست برساند ، و اگر پيدا نباشد شستن مو كافى است و رساندن آب به زير آن لازم نيست .
مسأله 247 ـ اگر شك كند پوست صورت از لاى مو پيدا است يا نه ، بنابر احتياط واجب بايد مو را بشويد و آب را بپوست هم برساند .
مسأله 248 ـ شستن توى بينى و مقدارى از لب و چشم كه در وقت بستن ديده نمى شود واجب نيست ، ولى براى آنكه يقين كند از جاهائى كه بايد شسته شود چيزى باقى نمانده ، واجب است مقدارى از آنها را هم بشويد ، و كسى كه نمى دانسته بايد اين مقدار را بشويد ، اگر نداند در وضوهائى كه گرفته اين مقدار شسته يا نه ، نمازى را كه با آن وضو خوانده و وقتش باقى است با وضوى جديد اعاده نمايد و قضاى نمازهائى كه وقتش گذشته واجب نيست .
مسأله 249 ـ بايد صورت و دستها را از بالا به پائين شست ، و اگر از پائين به بالا بشويد وضو باطل است .
مسأله 250 ـ اگر دست را تر كند و به صورت و دستها بكشد ، چنانچه ترى دست به قدرى باشد كه بواسطه كشيدن دست ، آب كمى بر آنها جارى شود كافى است .
مسأله 251 ـ بعد از شستن صورت بايد دست راست و بعد از آن دست چپ را از آرنج تا سر انگشتها بشويد .
مسأله 252 ـ براى آنكه يقين كند آرنج را كاملا شسته ،بايد مقدارى بالاتر از آرنج را هم بشويد .
مسأله 253 ـ كسى كه پيش از شستن صورت دستهاى خود را تا مچ شسته ، در موقع وضو بايد تا سر انگشتان بشويد . و اگر فقط تا مچ بشويد وضوى او باطل است .
مسأله 254 ـ در وضو شستن صورت و دستها مرتبه اول واجب و مرتبه دوم مستحب است بنابر مشهور و مرتبه سوم و بيشتر آن حرام مى باشد . و اينكه كدام شستن اول يا دوم يا سوم است مربوط به قصد كسى است كه وضو مى گيرد ، پس اگر به قصد وضو آب به صورت بريزد كه تمام آن را فرا بگيرد ، مرتبه اول حساب مى شود و لو با چند مرتبه آب ريختن باشد .
مسأله 255 ـ بعد از شستن هر دو دست بايد جلوى سر را با ترى آب وضو كه در دست مانده مسح كند ، و احتياط واجب آن است كه با دست راست مسح نمايد .
مسأله 256 ـ يك قسمت از چهار قسمت سر كه مقابل پيشانى است جاى مسح مى باشد . و هر جاى اين قسمت را به هر اندازه مسح كند كافى است ، اگرچه احتياط مستحب آن است كه از درازا به اندازه درازاى يك انگشت و از پهنا به اندازه پهناى سه انگشت بسته مسح نمايد .
مسأله 257 ـ لازم نيست مسح سر بر پوست آن باشد بلكه بر موى جلوى سر هم صحيح است ، ولى كسى كه موى جلوى سر او به اندازه اى بلند است كه اگر مثلا شانه كند به صورتش مى ريزد ، يا به جاهاى ديگر سر مى رسد ، بايد بيخ موها را مسح كند ، يا فرق سر را باز كرده پوست سر را مسح نمايد ، و اگر موهائى را كه به صورت مى ريزد با به جاهاى ديگر سر مى رسد جلوى سر جمع كند و بر آنها مسح نمايد ، يا بر موى جاهاى ديگر سر ، كه جلوى آن آمده مسح كند باطل است .
مسأله 258 ـ بعد از مسح سر بايد با ترى آب وضو كه در دست مانده روى پاها را از سر يكى از انگشتها تا برآمدگى روى پا مسح كند ، و احتياط واجب آن است كه تا مفصل مسح نمايد . و پاى راست را با دست راست و بعد پاى چپ را با دست چپ مسح كند .
مسأله 259 ـ پهناى مسح پا به هر اندازه باشد كافى است ولى بهتر آن است كه به اندازه پهناى سه انگشت بسته مسح نمايد ، و بهتر از آن مسح تمام روى پا با تمام كف دست است .
مسأله 260 ـ احتياط واجب آن است كه در مسح پا دست را بر سر انگشتها بگذارد و بعد به پشت پا بكشد ، يا آنكه دست را به مفصل گذاشته و تا سر انگشتها بكشد نه آنكه تمام دست را روى پا بگذارد و كمى بكشد .
مسأله 261 ـ در مسح سر و روى پا بايد دست را روى آنها بكشد ، و اگر دست را نگهدارد و سر يا پا را به آن بكشد وضو باطل است ، ولى اگر موقعى كه دست را مى كشد سر يا پا مختصرى حركت كند اشكال ندارد .
مسأله 262 ـ جاى مسح بايد خشك باشد ، و اگر به قدرى تر باشد كه رطوبت كف دست به آن اثر نكند مسح باطل است ، ولى اگر ترى آن به قدرى كم باشد كه رطوبتى كه بعد از مسح در آن ديده مى شود بگويند فقط از ترى كف دست است اشكال ندارد .
مسأله 263 ـ اگر براى مسح رطوبتى در كف دست نمانده باشد نمى تواند دست را با آب خارج تر كند ، بلكه بايد از ريش خود رطوبت بگيرد و با آن مسح نمايد .
مسأله 264 ـ اگر رطوبت كف دست فقط به اندازه مسح سر باشد سر را با همان رطوبت مسح كند ، و براى مسح پاها از ريش خود رطوبت بگيرد .
مسأله 265 ـ مسح كردن از روى جوراب و كفش باطل است ، ولى اگر بواسطه سرماى شديد يا ترس از دزد و درنده و مانند اينها نتواند كفش يا جوراب را بيرون آورد ، تيمّم نمايد . و اگر تقيّه در بين باشد ، با مسح بر جوراب و كفش تيمّم نيز بنمايد .
مسأله 266 ـ اگر روى پا نجس باشد و نتواند براى مسح ، آن را آب بكشد بايد تيمّم نمايد .

وضوى ارتماسى
مسأله 267 ـ وضوى ارتماسى آن است كه انسان صورت و دستها را به قصد وضو در آب فرو برد ، ولى مسح با ترى آن دست اشكال دارد . بنابر اين دست چپ را نبايد ارتماسى شست .
مسأله 268 ـ در وضوى ارتماسى هم بايد صورت و دستها از بالا به پائين شسته شود ، پس اگر وقتى كه صورت و دستها را در آب فرو مى برد قصد وضو كند بايد صورت را از طرف پيشانى و دستها را از طرف آرنج در آب فرو برد .
مسأله 269 ـ اگر وضوى بعضى از اعضاء را ارتماسى و بعضى را غير ارتماسى انجام دهد ، اشكال ندارد .

دعائى كه موقع وضو گرفتن مستحب است
مسأله 270 ـ كسى كه وضو مى گيرد مستحب است موقعى كه نگاهش به آب مى افتد بگويد : « بِسْمِ اللهِ وَبِاللهِ وَالحَمْدُ للهِ الَّذي جَعَلَ الماءَ طَهُوراً وَلَمْ يَجْعَلْهُ نَجِساً » . و موقعى كه پيش از وضو دست خود را مى شويد بگويد : « اللّهُمَّ اجعَلْنِي مِنَ التَوّابِينَ وَاجْعَلْنِي مِنَ المُتَطَهِّرِينَ » . و در وقت مضمضه كردن يعنى آب دهان گرداندن بگويد : « اللّهُمَّ لَقِّنِي حُجَّتِي يَوْمَ اَلْقاكَ وَاَطْلِقْ لِسانِي بِذِكْرِكَ » . و در وقت استنشاق يعنى آب در بينى كردن بگويد : « اللّهُمَّ لا تُحَرِّمْ عَلَيَّ رِيحَ الجَنَّةِ وَاجْعَلْنِي مِمَّنْ يَشُمُّ رِيحَها وَرَوْحَها وَطِيبَها » ، و موقع شستن رو بگويد : « اللّهُمَّ بَيِّضْ وَجْهِي يَوْمَ تَسْوَدُّ الوُجُوهُ وَلا تُسَوِّدْ وَجْهِي يَوْمَ تَبْيَضُّ الوُجُوهُ » . و در شستن دست راست بخواند : « اللَّهُمَّ أَعْطِنِي كِتابِي بِيَمِينِي وَالخُلْدَ فِي الجِنانِ بِيَسارِي وَحاسِبْنِي حِساباً يَسِيراً » . و موقع شستن دست چپ بگويد : « اللّهُمَّ لاتُعْطِنِي كِتابِي بِشِمالِي وَلا مِنْ وَراءِ ظَهْرِي وَلا تَجْعَلْها مَغْلُولَةً إلى عُنُقِي وَاَعُوذُ بِكَ مِنْ مُقَطّعاتِ النِّيرانِ » . و موقعى كه سر را مسح مى كند بگويد : « اللّهُمَّ غَشِّنِي بِرَحْمَتِكَ وَبَرَكاتِكَ وَعَفْوِكَ » . و در وقت مسح پا بخواند : « اللّهُمَّ ثَبِّتْنِي عَلَى الصِّراطِ يَوْمَ تَزِلُّ فِيهِ الاَقْدامُ وَاجْعَلْ سَعْيِي في ما يُرْضِيكَ عَنِّي يا ذَا الجَلالِ وَالاِكْرامِ » .

شرائط وضو
شرائط صحيح بودن وضو چند چيز است :
« شرط اول » آنكه آب وضو پاك باشد .
« شرط دوم » آنكه مطق باشد .
مسأله 271 ـ وضو با آب نجس و آب مضاف باطل است اگرچه انسان نجس بودن يا مضاف بودن آن را نداند يا فراموش كرده باشد . و اگر با آن وضو نمازى هم خوانده باشد ، بايد آن نماز را دوباره با وضوى صحيح بخواند .
مسأله 272 ـ اگر غير از آب گل آلود مضاف آب ديگرى براى وضو ندارد ، چنانچه وقت نماز تنگ است بايد تيمّم كند ، و اگر وقت دارد ، بايد صبر كند تا آب صاف شود وضو بگيرد .
« شرط سوم » آنكه آب وضو وفضائى كه در آن وضو مى گيرد ، در حال مسح بلكه بنابر احتياط واجب در حال شستن نيز مباح باشد .
مسأله 273 ـ وضو  به آب غصبى و به آبى كه معلوم نيست صاحب آن راضى است يا نه حرام و باطل است . و نيز اگر آب وضو از صورت و دستها در جاى غصبى بريزد ، چنانچه در غير آنجا نتواند وضو بگيرد ، تكليف او تيمّم است . و اگر در غير آنجا بتواند وضو بگيرد ، لازم است كه در غير آنجا وضو بگيرد ، ولى چنانچه در هر دو صورت معصيت كرده و همانجا وضو بگيرد وضويش صحيح است .
مسأله 274 ـ وضو گرفتن از حوض مدرسه اى كه انسان نمى داند آن حوض را براى همه مردم وقف كرده اند يا براى محصّلين همان مدرسه ، در صورتى كه معمولا مردم از آن حوض وضو مى گيرند اشكال ندارد .
مسأله 275 ـ كسى كه نمى خواهد در مسجدى نماز بخواند ، اگر نداند حوض آن را براى همه مردم وقف كرده اند يا براى كسانى كه در آنجا نماز مى خوانند ، نمى تواند از حوض آن وضو بگيرد ، ولى اگر معمولا كسانى هم كه نمى خواهند در آنجا نماز بخوانند از آن حوض وضو مى گيرند ، مى تواند از آن وضو بگيرد .
مسأله 276 ـ وضو گرفتن از حوض تيمچه ها و مسافرخانه ها و مانند اينها براى كسانى كه ساكن آنجاها نيستند ، در صورتى صحيح است كه معمولا كسانى هم كه ساكن آنجاها نيستند از آنها وضو بگيرند .
مسأله 277 ـ وضو گرفتن در نهرهاى بزرگ اگرچه انسان نداند كه صاحب آنها راضى است ، اشكال ندارد ، و بعيد نيست اگر صاحب آنها از وضو گرفتن نهى كند يا اينكه انسان بداند كه مالك راضى نيست يا اينكه مالك ، صغير يا مجنون باشد يا اينكه آن نهرها در تصرّف غاصب باشند ، در تمام اين چند صورت وضو گرفتن با آب آنها باز جايز باشد .
مسأله 278 ـ اگر فراموش كند آب غصبى است و با آن وضو بگيرد ، صحيح است ، ولى كسى كه خودش آب را غصب كرده اگر غصبى بودن آن را فراموش كند و وضو بگيرد ، وضوى او باطل است .
« شرط چهارم » آنكه ظرف آب وضو مباح باشد .
« شرط پنجم » آنكه ظرف آب وضو طلا و نقره نباشد . و تفصيل اين دو شرط در مسأله بعدى ذكر مى شود .
مسأله 279 ـ اگر آب وضو در ظرف غصبى يا طلا و نقره است و غير از آن آب ديگرى ندارد ، در صورتى كه بتواند به وجه مشروعى آن آب را در ظرف ديگر خالى نمايد لازم است خالى كرده وبعداً وضو بگيرد ، و چنانچه ميسور نباشد بايد تيمّم كند ، و اگر آب ديگرى دارد لازم است با آن وضو بگيرد ، و در هر صورت اگر معصيت كرده و با دست و مانند آن آب را بر اعضاء وضو بريزد وضويش صحيح است ، و اگر در ظرف غصبى يا طلا و نقره وضوى ارتماسى بگيرد وضوى او باطل است چه آب ديگرى داشته باشد يا نه .
مسأله 280 ـ حوضى كه مثلا يك آجر يا يك سنگ آن غصبى است ، در صورتى كه برداشتن آب در عرف ، تصرّف در آن آجر يا سنگ نباشد اشكالى ندارد ، و در صورتى كه تصرّف باشد برداشتن آب حرام ولى وضو صحيح است .
مسأله 281 ـ اگر در صحن يكى از امامان يا امامزادگان كه سابقاً قبرستان بوده حوض يا نهرى بسازند ، چنانچه انسان نداند كه زمين صحنى را براى قبرستان وقف كرده اند ، وضو گرفتن در آن حوض اشكال ندارد .
« شرط ششم » آنكه اعضاء وضو موقع شستن و مسح كردن پاك باشد .
مسأله 282 ـ اگر پيش از تمام شدن وضو ، جائى را كه شسته يا مسح كرده نجس شود ، وضو صحيح است .
مسأله 283 ـ اگر غير از اعضاء وضو جائى از بدن نجس باشد ، وضو صحيح است . ولى اگر مخرج را از بول يا غائط تطهير نكرده باشد احتياط مستحب آن است كه اول آن را تطهير كند و بعد وضو بگيرد .
مسأله 284 ـ اگر يكى از اعضاء وضو نجس باشد و بعد از وضو شك كند كه پيش از وضو آنجا را آب كشيده يا نه ، چنانچه در موقع وضو ملتفت پاك بودن و نجس بودن آنجا نبوده ، وضو باطل است ، و اگر مى داند ملتفت بوده يا شك دارد كه ملتفت بوده يا نه ، وضو بنابر احتياط صحيح است ، و در هر صورت جائى را كه نجس بوده بايد آب بكشد .
مسأله 285 ـ اگر در صورت يا دستها بريدگى يا زخمى است كه خون آن بند نمى آيد و آب براى آن ضرر ندارد ، بايد بعد از شستن اجزاء صحيحه آن عضو با رعايت ترتيب ، موضع زخم يا بريدگى را در آب كر يا جارى فرو برد و قدرى فشار دهد كه خون بند بيايد و احاطه آب بر آن موضع قطع شود ، و بعد انگشت خود را روى زخم يا بريدگى در زير آب از بالا به پائين بكشد تا آب بر آن جارى شود .
« شرط هفتم » آنكه وقت براى وضو و نماز كافى باشد .
مسأله 286 ـ هرگاه وقت به قدرى تنگ است كه اگر وضو بگيرد تمام نماز يا مقدارى از آن بعد از وقت خوانده مى شود ، بايد تيمّم كند ، ولى اگر براى وضو و تيمّم يك اندازه وقت لازم است بايد وضو بگيرد .
مسأله 287 ـ كسى كه در تنگى وقت نماز بايد تيمّم كند ، اگر به قصد قربت يا براى كار مستحبى مثل خواندن قرآن وضو بگيرد ، صحيح است ، و اگر با علم و عمد فقط براى آن نماز وضو بگيرد كه مقدار يك ركعت يا بيشتر آن را در وقت درك مى كند باز صحيح است اگرچه در تأخير انداختن نماز معصيت كرده است .
« شرط هشتم » آنكه به قصد قربت يعنى براى انجام فرمان خداوند عالم وضو بگيرد ، و اگر براى خنك شدن يا به قصد ديگرى وضو بگيرد باطل است .
مسأله 288 ـ لازم نيست نيّت وضو را به زبان بگويد يا از قلب خود بگذراند ، بلكه اگر تمام افعال وضو به داعى امر خدا بجا آورده شود كفايت مى كند .
« شرط نهم » آنكه وضو را به ترتيبى كه گفته شد بجا آورد يعنى اول صورت و بعد دست راست و بعد دست چپ را بشويد ، و بنابر احتياط دست چپ را يك دفعه بشويد و بعد از آن سر و بعد پاها را مسح نمايد ، و بنابر احتياط پاى چپ را بعد از پاى راست مسح كند ، و اگر به اين ترتيب وضو نگيرد باطل است .
« شرط دهم » آنكه كارهاى وضو را پشت سرهم انجام دهد .
مسأله 289 ـ اگر بين كارهاى وضو به قدرى فاصله شود كه وقتى مى خواهد جائى را بشويد يا مسح كند ، رطوبت جاهائى كه پيش از آن شسته يا مسح كرده خشك شده باشد ، وضو باطل است . و اگر فقط رطوبت جائى كه جلوتر از محلّى است كه مى خواهد بشويد يا مسح كند ، خشك شده باشد ، مثلا موقعى كه مى خواهد دست چپ را بشويد رطوبت دست راست خشك شده باشد و صورت تر باشد ، وضويش صحيح است .
مسأله 290 ـ اگر كارهاى وضو را پشت سرهم بجا آورد ولى بواسطه گرماى هوا يا حرارت زياد بدن و مانند اينها ، رطوبت جاهاى پيشين خشك شود ، وضوى او صحيح است .
مسأله 291 ـ راه رفتن در بين وضو اشكال ندارد ، پس اگر بعد از شستن صورت و دستها مقدارى راه برود و بعد سر و پا را مسح كند وضوى او صحيح است .
« شرط يازدهم » آنكه شستن صورت و دستها و مسح سر و پاها را خود انسان انجام دهد ، واگر ديگرى او را وضو بدهد ، يا در رساندن آب به صورت و دستها و مسح سر و پاها به او كمك نمايد ، وضو باطل است .
مسأله 292 ـ كسى كه نمى تواند وضو بگيرد بايد نائب بگيرد كه او را وضو دهد ، و چنانچه مزد هم بخواهد ، در صورتى كه بتواند و مضر به حالش نباشد بايد بدهد ، ولى بايد خود او نيّت وضو كند و با دست خود مسح نمايد ، و اگر نمى تواند بايد نائبش دست او را بگيرد و به جاى مسح او بكشد ، و اگر اين هم ممكن نيست بايد نائب از دست او رطوبت بگيرد و با آن رطوبت ، سر و پاى او را مسح كند .
مسأله 293 ـ هر كدام از كارهاى وضو را كه مى تواند به تنهائى انجام دهد ، نبايد در آن كمك بگيرد .
« شرط دوازدهم » آنكه استعمال آب براى او مانعى نداشته باشد .
مسأله 294 ـ كسى كه مى ترسد كه اگر وضو بگيرد ، مريض شود يا اگر آب را به مصرف وضو برساند تشنه بماند ، نبايد وضو بگيرد . ولى اگر نداند كه آب براى او ضرر دارد و وضو بگيرد ، اگرچه بعد بفهمد ضرر داشته ولى ضرر به حدّى كه شرعاً حرام است نبوده باشد ، وضوى او صحيح است .
مسأله 295 ـ اگر رساندن آب به صورت و دستها به مقدار كمى كه وضو با آن صحيح است ضرر ندارد و بيشتر از آن ضرر دارد ، بايد با همان مقدار وضو بگيرد .
« شرط سيزدهم » آنكه در اعضاء وضو مانعى از رسيدن آب نباشد .
مسأله 296 ـ اگر مى داند چيزى به اعضاء وضو چسبيده ولى شك دارد كه از رسيدن آب جلوگيرى مى كند يا نه ، بايد آن را برطرف كند يا آب را به زير آن برساند .
مسأله 297 ـ اگر زير ناخن چرك باشد ، وضو اشكال ندارد ، ولى اگر ناخن را بگيرند بايد براى وضو آن چرك را برطرف كنند . و نيز اگر ناخن بيشتر از معمول بلند باشد بايد چرك زير مقدارى را كه از معمول بلندتر است برطرف نمايند .
مسأله 298 ـ اگر در صورت و دستها و جلوى سر و روى پاها بواسطه سوختن يا چيز ديگر برآمدگى پيدا شود ، شستن و مسح روى آن كافى است و چنانچه سوراخ شود ، رساندن آب به زير پوست لازم نيست ، بلكه اگر پوست يك قسمت آن كنده شود ، لازم نيست آب را به زير قسمتى كه كنده نشده برساند ، ولى چنانچه پوستى كه كنده شده گاهى به بدن مى چسبد و گاهى بلند مى شود بايد آن را قطع كند يا آب را به زير آن برساند .
مسأله 299 ـ اگر انسان شك كند كه به اعضاى وضوى او چيزى چسبيده يا نه چنانچه احتمال او در نظر مردم بجا باشد مثل آنكه بعد از گل كارى شك كند گل به دست او چسبيده يا نه ، بايد وارسى كند ، يا به قدرى دست بمالد كه اطمينان پيدا كند كه اگر بوده برطرف شده يا آب به زير آن رسيده است .
مسأله 300 ـ اگر جائى را كه بايد شست يا مسح كرد چرك باشد ، ولى چرك آن مانع از رسيدن آب به بدن نباشد اشكال ندارد ، و همچنين است اگر بعد از گچ كارى و مانند آن چيز سفيدى كه جلوگيرى از رسيدن آب به پوست نمى نمايد بر دست بماند ، ولى اگر شك كند كه با بودن آنها آب به بدن مى رسد يا نه ، بايد آنها را برطرف كند .
مسأله 301 ـ اگر پيش از وضو بداند كه در بعضى از اعضاء وضو مانعى از رسيدن آب هست و بعد از وضو شك كند كه در موقع وضو آب را به آنجا رسانده يا نه ، چنانچه احتمال بدهد كه در حال وضو ملتفت بوده وضوى او صحيح است .
مسأله 302 ـ اگر در بعضى از اعضاء وضو مانعى باشد كه گاهى آب به خودى خود زير آن مى رسد و گاهى نمى رسد و انسان بعد از وضو شك كند كه آب زير آن رسيده يا نه ، چنانچه بداند موقع وضو ملتفت رسيدن آب به زير آن نبوده ، احتياط واجب آن است كه دوباره وضو بگيرد .
مسأله 303 ـ اگر بعد از وضو چيزى كه مانع از رسيدن آب است در اعضاء وضو ببيند و نداند موقع وضو بوده يا بعد پيدا شده ، وضوى او صحيح است ، ولى اگر بداند كه در وقت وضو ملتفت آن مانع نبوده ، احتياط واجب آن است كه دوباره وضو بگيرد .
مسأله 304 ـ اگر بعد از وضو شك كند چيزى كه مانع رسيدن آب است در اعضاء وضو بوده يا نه ، چنانچه احتمال بدهد كه در حال وضو ملتفت بوده است وضو صحيح است .

احكام وضو
مسأله 305 ـ كسى كه در كارهاى وضو و شرائط آن مثل پاك بودن آب و غصبى نبودن آن خيلى شك مى كند اگر به حد وسوسه برسد بايد به شك خود اعتنا نكند .
مسأله 306 ـ اگر شك كند كه وضوى او باطل شده يا نه بنا مى گذارد كه وضوى او باقى است ، ولى اگر بعد از بول استبراء نكرده و وضو گرفته باشد و بعد از وضو رطوبتى از او بيرون آيد كه نداند بول است يا چيز ديگر ، وضوى او باطل است .
مسأله 307 ـ كسى كه شك دارد وضو گرفته يا نه بايد وضو بگيرد .
مسأله 308 ـ كسى كه مى داند وضو گرفته و حدثى هم از او سرزده ، مثلا بول كرده ، اگر نداند كدام جلوتر بوده ، چنانچه پيش از نماز است بايد وضو بگيرد ، و اگر در بين نماز است بايد نماز را بشكند و وضو بگيرد ، و اگر بعد از نماز است نمازى كه خوانده صحيح است در صورتى كه احتمال التفات در حال شروع به نماز را بدهد و براى نمازهاى بعد بايد وضو بگيرد .
مسأله 309 ـ اگر بعد از وضو يا در بين آن يقين كند كه بعضى جاها را نشسته يا مسح نكرده است ، چنانچه رطوبت جاهائى كه پيش از آن است به جهت طول مدّت خشك شده ، بايد دوباره وضو بگيرد ، و اگر خشك نشده يا به جهت گرمى هوا و مانند آن خشك شده بايد جائى را كه فراموش كرده و آنچه بعد از آن است بشويد يا مسح كند ، و اگر در بين وضو در شستن يا مسح كردن جائى شك كند بايد به همين دستور عمل نمايد .
مسأله 310 ـ اگر بعد از نماز شك كند كه وضو گرفته يا نه ، در صورتى كه احتمال بدهد كه در حال شروع به نماز ، ملتفت حالش بوده است نماز او صحيح است ، ولى بايد براى نمازهاى بعد وضو بگيرد .
مسأله 311 ـ اگر در بين نماز شك كند كه وضو گرفته يا نه ، نماز او باطل است و بايد وضو بگيرد و نماز را بخواند .
مسأله 312 ـ اگر بعد از نماز شك كند ، كه قبل از نماز وضوى او باطل شده يا بعد از نماز ، نمازى كه خوانده صحيح است .
مسأله 313 ـ اگر انسان مرضى دارد كه بول او قطره قطره مى ريزد يا نمى تواند از بيرون آمدن غائط خوددارى كند ، چنانچه يقين دارد كه از اول وقت نماز تا آخر آن به مقدار وضو گرفتن و نماز خواندن مهلت پيدا مى كند بايد نماز را در وقتى كه مهلت پيدا مى كند بخواند ، و اگر مهلت او به مقدار كارهاى واجب نماز است ، بايد در وقتى كه مهلت دارد ، فقط كارهاى واجب نماز را بجا آورد و كارهاى مستحب مانند اذان و اقامه و قنوت را ترك نمايد .
مسأله 314 ـ اگر به مقدار وضو و نماز مهلت پيدا نمى كند و در بين نماز چند دفعه بول از او خارج مى شود اظهر آن است كه اگر همان نماز را با يك وضو بخواند كفايت مى كند ، و اگر غائط او پى در پى خارج مى شود در صورتى كه وضو گرفتن سخت نباشد بعد از خارج شدن در اثناء نماز فوراً وضو بگيرد و بقيه نماز را بخواند و بايد از قبله منصرف نشود و مبطل ديگرى از نماز را مرتكب نشود .
مسأله 315 ـ كسى كه بول او پى در پى از او خارج مى شود ، براى هر نمازش بدون اشكال يك وضو كفايت مى كند ، بلكه اظهر اين است كه يك وضو براى چندين نماز نيز كافى است مگر اينكه محدث به حدث ديگرى گردد ، و بهتر آن است كه براى هر نماز يك وضو بگيرد ، ولى براى سجده و تشهّد قضا شده و نماز احتياط وضوى ديگرى لازم نيست . و اين چنين است اگر غائط او پى در پى خارج شود و تجديد وضو سخت باشد .
مسأله 316 ـ كسى كه بول يا غائط پى در پى از او خارج مى شود ، لازم نيست بعد از وضو فوراً نماز بخواند اگرچه بهتر اين است كه به نماز مبادرت نمايد .
مسأله 317 ـ كسى كه بول يا غائط پى در پى از او خارج مى شود ، بعد از وضو گرفتن جايز است كه نوشته قرآن را مس نمايد اگرچه در غير حال نماز باشد .
مسأله 318 ـ كسى كه بول او قطره قطره مى ريزد بايد براى نماز بوسيله كيسه اى كه در آن پنبه يا چيز ديگرى است كه از رسيدن بول به جاهاى ديگر جلوگيرى مى كند ، خود را حفظ نمايد ، و احتياط واجب آن است كه پيش از هر نماز مخرج بول را كه نجس شده آب بكشد . و نيز كسى كه نمى تواند از بيرون آمدن غائط خوددارى كند ، چنانچه ممكن باشد بايد به مقدار نماز از رسيدن غائط به جاهاى ديگر جلوگيرى نمايد . و احتياط واجب آن است كه اگر مشقّت ندارد ، براى هر نماز مخرج غائط را آب بكشد .
مسأله 319 ـ كسى كه نمى تواند از بيرون آمدن بول و غائط خوددارى كند ، در صورتى كه ممكن باشد به مقدار نماز از خارج شدن بول و غائط جلوگيرى نمايد بهتر آن است كه جلوگيرى نمايد . بلكه اگر مرض او به آسانى معالجه شود ، احوط آن است كه خود را معالجه نمايد .
مسأله 320 ـ كسى كه نمى تواند از بيرون آمدن بول و غائط خوددارى كند ، بعد از آنكه مرض او خوب شد ، لازم نيست نمازهائى را كه در وقت مرض مطابق وظيفه اش خوانده قضا نمايد . ولى اگر در بين وقت نماز مرض او خوب شود ، بايد نمازى را كه در آن وقت خوانده دوباره بخواند .
مسأله 321 ـ اگر كسى مرضى دارد كه نمى تواند از خارج شدن باد جلوگيرى كند ، بايد به وظيفه كسانى كه نمى توانند از بيرون آمدن غائط خوددارى كنند عمل نمايد .

چيزهائى كه بايد براى آنها وضو گرفت
مسأله 322 ـ براى شش چيز وضو گرفتن واجب است :
اول : براى نمازهاى واجب غير از نماز ميّت . و در نمازهاى مستحب شرط صحّت است .
دوم : براى سجده و تشهّد فراموش شده ، اگر بين آنها و نماز حدثى از او سر زده مثلا بول كرده باشد ، ولى براى سجده سهو واجب نيست وضو بگيرد .
سوم : براى طواف واجب خانه كعبه .
چهارم : اگر نذر يا عهد كرده يا قسَم خورده باشد كه وضو بگيرد .
پنجم : اگر نذر كرده باشد كه جائى از بدن خود را به خط قرآن برساند .
ششم : براى آب كشيدن قرآنى كه نجس شده ، يا براى بيرون آوردن آن از مستراح و مانند آن ، در صورتى كه مجبور باشد دست يا جاى ديگر بدن خود را به خط قرآن برساند ، ولى چنانچه معطّل شدن به مقدار وضو بى احترامى به قرآن باشد ، بايد بدون اينكه وضو بگيرد ، قرآن را از مستراح و مانند آن بيرون آورد ، يا اگر نجس شده آب بكشد .
مسأله 323 ـ مس نمودن خط قرآن ، يعنى رساندن جائى از بدن به خط قرآن براى كسى كه وضو ندارد حرام است . ولى اگر قرآن را به زبان فارسى يا به زبان ديگر ترجمه كنند مس آن اشكال ندارد .
مسأله 324 ـ جلوگيرى بچّه و ديوانه از مس خط قرآن واجب نيست ولى اگر مس نمودن آنان بى احترامى به قرآن باشد بايد آنان را جلوگيرى كنند .
مسأله 325 ـ كسى كه وضو ندارد بنابر احتياط حرام است اسم خداوند متعال را به هر زبانى نوشته شده باشد ، مس نمايد . و بهتر آن است كه اسم مبارك پيغمبر و امام و حضرت زهرا (عليهم السلام) را هم مس ننمايد .
مسأله 326 ـ اگر پيش از وقت نماز به قصد اينكه با طهارت باشد ، وضو بگيرد يا غسل كند صحيح است ، و نزديك وقت نماز هم اگر به قصد مهيّا بودن براى نماز وضو بگيرد اشكال ندارد ولكن نيّت واجب نكند .
مسأله 327 ـ كسى كه يقين دارد وقت داخل شده ، اگر نيّت وضوى واجب كند و بعد از وضو بفهمد وقت داخل نشده ، وضوى او صحيح است .
مسأله 328 ـ مستحب است انسان براى نماز ميّت و زيارت اهل قبور و رفتن به مسجد و حرم امامان (عليهم السلام) و براى همراه داشتن قرآن و خواندن و نوشتن آن ، و مس حاشيه قرآن ، و براى خوابيدن وضو بگيرد و نيز مستحب است كسى كه وضو دارد دوباره وضو بگيرد ، و اگر براى يكى از اين كارها وضو بگيرد هر كارى را كه بايد با وضو انجام داد مى تواند بجا آورد ، مثلا مى تواند با آن وضو نماز بخواند .

چيزهائى كه وضو را باطل مى كند
مسأله 329 ـ هفت چيز وضو را باطل مى كند :
اول : بول .
دوم : غائط .
سوم : باد معده و روده كه از مخرج غائط خارج شود .
چهارم : خوابى كه بواسطه آن چشم نبيند و گوش نشنود ، ولى اگر چشم نبيند و گوش بشنود وضو باطل نمى شود .
پنجم : چيزهائى كه عقل را از بين مى برد : مانند ديوانگى و مستى و بى هوشى .
ششم : استحاضه زنان كه بعداً گفته مى شود .
هفتم : كارى كه براى آن بايد غسل كرد مانند جنابت .

احكام وضوى جبيره
چيزى كه با آن زخم و شكسته را مى بندند و دوائى كه روى زخم و مانند آن مى گذارند « جبيره » ناميده مى شود .
مسأله 330 ـ اگر در يكى از جاهاى وضو زخم يا دمل يا شكستگى باشد ، چنانچه روى آن باز است و آب براى آن ضرر ندارد بايد به طور معمول وضو گرفت .
مسأله 331 ـ اگر زخم يا دمل يا شكستگى در صورت و دستها است و روى آن باز است و آب ريختن روى آن ضرر دارد ، بايد اطراف زخم را به طورى كه در وضو گفته شد از بالا به پائين بشويد .
مسأله 332 ـ اگر زخم يا دمل يا شكستگى در جلوى سر يا روى پاها است و روى آن باز است ، چنانچه نتواند آن را مسح كند ، به اين معنى كه زخم تمام محل مسح را گرفته باشد و يا آنكه از مسح جاهاى سالم نيز متمكّن نباشد ، در اين صورت لازم است تيمّم نمايد . و بنابر احتياط وضو نيز گرفته و پارچه پاكى روى آن بگذارند ، و روى پارچه را با ترى آب وضو كه در دست مانده مسح كند .
مسأله 333 ـ اگر روى دمل يا زخم يا شكستگى بسته باشد . چنانچه بازكردن آن ممكن است و آب هم براى آن ضرر ندارد ، بايد باز كند و وضو بگيرد ، چه زخم و مانند آن در صورت و دستها باشد ، يا جلوى سر و روى پاها باشد .
مسأله 334 ـ اگر زخم يا دمل يا شكستگى كه بسته است در صورت يا دستها باشد چنانچه باز كردن و ريختن آب روى آن ضرر دارد ، بايد مقدارى را كه متمكن است از اطراف شسته و روى جبيره را مسح نمايد .
مسأله 335 ـ اگر نمى شود روى زخم را بازكرد ولى زخم و چيزى كه روى آن گذاشته شده پاك است و رسانيدن آب به زخم ممكن است و ضرر هم ندارد ، بايد آب را به روى زخم از بالا به پائين برساند ، واگر زخم يا چيزى كه روى آن گذاشته شده نجس است ، چنانچه آب كشيدن آن و رساندن آب به روى زخم ممكن باشد بايد آن را آب بكشد و موقع وضو آب را به زخم برساند ، و در صورتى كه آب براى زخم ضرر ندارد ولى رساندن آب به روى زخم ممكن نيست ، يا زخم نجس است و نمى شود آن را آب كشيد ، بايد تيمّم بنمايد .
مسأله 336 ـ اگر جبيره تمام صورت يا تمام يكى از دستها يا تمام هر دو دست را گرفته باشد ، بنابر احتياط بايد تيمّم نمايد و وضوى جبيره اى نيز بگيرد .
مسأله 337 ـ لازم نيست جبيره از جنس چيزهائى باشد كه نماز در او جايز است ، بلكه اگر از حرير يا از اجزاء حيوانى كه خوردن گوشت آن جايز نيست بوده باشد مسح بر آن نيز جايز است ، و لكن در صورت امكان آن را براى نماز بردارد .
مسأله 338 ـ كسى كه در كف دست و انگشتها جبيره دارد و در موقع وضو دست ترى روى آن كشيده است ، بايد سر و پاها را با همان رطوبت مسح كند .
مسأله 339 ـ اگر جبيره تمام پهناى روى پا را گرفته ولى مقدارى از طرف انگشتان و مقدارى از طرف بالاى پا باز است ، بايد جاهائى كه باز است روى پا را و جائى كه جبيره است روى جبيره را مسح كند .
مسأله 340 ـ اگر در صورت يا دستها چند جبيره باشد ، بايد بين آنها را بشويد ، و اگر جبيره ها در سر يا روى پاها باشد ، بايد بين آنها را مسح كند ، و در جاهائى كه جبيره است بايد به دستور جبيره عمل نمايد .
مسأله 341 ـ اگر جبيره بيشتر از معمول اطراف زخم را گرفته و برداشتن آن ممكن نيست ، بايد تيمّم نمايد مگر آنكه جبيره در مواضع تيمّم باشد كه در اين صورت لازم است وضو بگيرد ، و در هر دو صورت اگر برداشتن جبيره ممكن است بايد جبيره را بردارد ، پس اگر زخم در صورت و دستها است اطراف آن را  بشويد ، و اگر در سر يا روى پاها است اطراف آن را مسح كند و براى جاى زخم به دستور جبيره عمل نمايد .
مسأله 342 ـ اگر در جاى وضو زخم و جراحت و شكستگى نيست ، ولى به جهت ديگرى آب براى آن ضرر دارد ، بايد تيمّم كند .
مسأله 343 ـ اگر جائى از اعضاء وضو را رگ زده است و نمى تواند آن را آب بكشد يا آب براى آن ضرر دارد ، لازم است تيمّم نمايد .
مسأله 344 ـ اگر در جاى وضو يا غسل چيزى چسبيده است كه برداشتن آن ممكن نيست ، يا به قدرى مشقّت دارد كه نمى شود تحمّل كرد وظيفه اش تيمّم است مگر در صورتى كه در جاى تيمّم هم چسبيده باشد ، بلى اگر آن چيزى كه چسبيده دوا باشد حكم جبيره را دارد .
مسأله 345 ـ غسل جبيره اى مثل وضوى جبيره اى است ، ولى بايد آن را ترتيبى بجاآورند ، و اگر ارتماسى انجام دهند باطل است ، و اظهر اين است كه اگر در بدن زخم يا دمل باشد بين غسل جبيره اى و تيمّم مخيّر است و امّا اگر در بدن شكستگى باشد بايد غسل جبيره اى نموده و روى جبيره را مسح كند ، و در صورتى كه مسح روى جبيره ممكن نباشد يا اينكه محل شكسته باز باشد لازم است تيمّم كند .
مسأله 346 ـ كسى كه وظيفه او تيمّم است اگر در بعضى از جاهاى تيمّم او زخم يا دمل يا شكستگى باشد ، بايد به دستور وضوى جبيره اى ، تيمّم جبيره اى نمايد .
مسأله 347 ـ كسى كه بايد با وضو يا غسل جبيره اى نماز بخواند ، چنانچه بداند كه تا آخر وقت عذر او برطرف نمى شود ، مى تواند در اول وقت نماز بخواند ، ولى اگر اميد دارد كه تا آخر وقت عذر او برطرف شود ، بهتر آن است كه صبر كند ، و چنانچه عذر او برطرف نشد در آخر وقت نماز را با وضو يا غسل جبيره اى بجا آورد . ولى در صورتى كه اول وقت نماز را خواند و تا آخر وقت عذرش برطرف شد ، لازم است وضو گرفته يا غسل كرده و نماز را اعاده نمايد .
مسأله 348 ـ اگر انسان براى مرضى كه در چشم او است موى چشم خود را بچسباند ، بايد تيمّم نمايد .
مسأله 349 ـ كسى كه نمى داند وظيفه اش تيمّم است يا وضوى جبيره اى ، بنابر احتياط واجب بايد هر دو را بجا آورد .
مسأله 350 ـ نمازهائى را كه انسان با وضوى جبيره اى خوانده و تا آخر وقت عذرش مستمر بوده صحيح است ، و مى تواند با آن وضو نمازهاى بعدى را نيز بجا آورد .

غسلهاى واجب

غسلهاى واجب هفت است :
اول : غسل جنابت .
دوم : غسل حيض .
سوم : غسل نفاس .
چهارم : غسل استحاضه .
پنجم : غسل مس ميّت .
ششم : غسل ميّت .
هفتم : غسلى كه بواسطه نذر و قسَم و مانند اينها واجب مى شود .

احكام جنابت
مسأله 351 ـ به دو چيز انسان جنب مى شود : « اول » جماع . « دوم » بيرون آمدنى منى ، در خواب باشد يا بيدارى ، كم باشد يا زياد ، با شهوت باشد يا بى شهوت ، با اختيار باشد يا بى اختيار .
مسأله 352 ـ اگر رطوبتى از انسان خارج شود و نداند منى است يا بول يا غير اينها ، چنانچه با شهوت وجستن بيرون آمده ، آن رطوبت حكم منى را دارد ، و در غير اين صورت حكم منى را ندارد ولى در مريض لازم نيست آن رطوبت ، با جستن بيرون آمده باشد ، بلكه اگر با شهوت بيرون آيد در حكم منى است .
مسأله 353 ـ اگر از مردى كه مريض نيست آبى بيرون آيد كه با جستن يا با شهوت نباشد ، چنانچه پيش از بيرون آمدن آب ، وضو داشته مى تواند به همان وضو اكتفا كند ، و اگر وضو نداشته كافى است فقط وضو بگيرد ، و غسل بر او لازم نيست .
مسأله 354 ـ مستحب است انسان بعد از بيرون آمدن منى بول كند ، و اگر بول نكند و بعد از غسل رطوبتى از او بيرون آيد ، كه نداند منى است يا رطوبت ديگر ، حكم منى را دارد .
مسأله 355 ـ اگر انسان با زن جماع كند و به اندازه ختنه گاه يا بيشتر داخل شود ، در قبل باشد يا در دبر ، بالغ باشند يا نا بالغ ، اگرچه منى بيرون نيايد هر دو جنب مى شوند .
مسأله 356 ـ اگر شك كند كه به مقدار ختنه گاه داخل شده يا نه غسل بر او واجب نيست .
مسأله 357 ـ اگر نعوذ بالله حيوانى را وطى كند ، يعنى با او نزديكى نمايد و منى از او بيرون آيد ، غسل تنها كافى است ، و اگر منى بيرون نيايد ، چنانچه پيش از وطى وضو داشته باز هم غسل تنها كافى است ، و اگر وضو نداشته احتياط واجب آن است كه غسل كند و وضو هم بگيرد . و همچنين است حكم در وطى مرد .
مسأله 358 ـ اگر منى از جاى خود حركت كند و بيرون نيايد ، يا انسان شك كند كه منى از او بيرون آمده يا نه ، غسل بر او واجب نيست .
مسأله 359 ـ كسى كه نمى تواند غسل كند ولى تيمّم برايش ممكن است ، بعد از داخل شدن وقت نماز هم مى تواند با عيال خود نزديكى كند .
مسأله 360 ـ اگر در لباس خود منى ببيند و بداند كه از خود او است و براى آن غسل نكرده ، بايد غسل كند ، و نمازهائى را كه يقين دارد بعد از بيرون آمدن منى خوانده قضا كند ، ولى نمازهائى را كه احتمال مى دهد ، پيش از بيرون آمدن آن منى خوانده لازم نيست قضا نمايد .

چيزهائى كه بر جنب حرام است
مسأله 361 ـ پنج چيز بر جنب حرام است :
اول ـ رساندن جائى از بدن خود به خط قرآن ، يا به اسم خدا و پيغمبران و امامان (عليهم السلام) ، به طورى كه در وضو گفته شد .
دوم ـ رفتن در مسجد الحرام و مسجد پيغمبر (صلى الله عليه وآله وسلم) اگرچه از يك در داخل و از در ديگر خارج شود .
سوم ـ توقف در مساجد ديگر ، و همچنين بنابر احتياط واجب در حرم امامان (عليهم السلام) ، ولى اگر از يك در مسجد داخل و از در ديگر خارج شود ، مانعى ندارد .
چهارم ـ گذاشتن چيزى در مسجد يا داخل شدن در آن براى برداشتن چيزى .
پنجم ـ خواندن هر يك از آيات سجده واجب و آن در چهار سوره است : « اول » سوره سى و دوم قرآن ( الم تنزيل ) . « دوم » سوره چهل و يكم ( حم سجده ) . « سوم » سوره پنجاه و سوم ( والنجم ) . « چهارم » سوره نود و ششم ( اقرأ ) .

چيزهائى كه بر جنب مكروه است
مسأله 362 ـ نُه چيز بر جنب مكروه است :
اول و دوم : خوردن و آشاميدن ، ولى اگر وضو بگيرد يا دستها را بشويد مكروه نيست .
سوم : خواندن بيشتر از هفت آيه از قرآن كه سجده واجب ندارد .
چهارم : رساندن جائى از بدن به جلد و حاشيه و بين خطهاى قرآن .
پنجم : همراه داشتن قرآن .
ششم : خوابيدن . ولى اگر وضو بگيرد يا بواسطه نداشتن آب ، بدل از غسل تيمّم كند مكروه نيست .
هفتم : خضاب كردن به حنا و مانند آن .
هشتم : ماليدن روغن به بدن .
نهم : جماع كردن بعد از آنكه محتلم شده يعنى در خواب منى از او بيرون آمده است .

غسل جنابت
مسأله 363 ـ غسل جنابت به خودى خود مستحب است و براى خواندن نماز واجب و مانند آن واجب مى شود . ولى براى نماز ميّت و سجده شكر و سجده هاى واجب قرآن ، غسل جنابت لازم نيست .
مسأله 364 ـ لازم نيست در وقت غسل ، نيّت كند كه غسل واجب يا مستحب مى كنم ، و اگر فقط به قصد قربت يعنى براى انجام فرمان خداوند عالم غسل كند كافى است .
مسأله 365 ـ اگر يقين كند وقت نماز شده و نيّت غسل واجب كند بعد معلوم شود كه پيش از وقت غسل كرده ، غسل او صحيح است .
مسأله 366 ـ غسل را چه واجب وچه مستحب به دو قسم مى شود انجام داد : ترتيبى و ارتماسى .

غسل ترتيبى :
مسأله 367 ـ در غسل ترتيبى بايد به نيّت غسل ، اول سر و گردن ، بعد بدن را بشويد و بهتر آن است كه اول طرف راست ، بعد طرف چپ بدن را بشويد ، و با حركت دادن اعضاء بدن زير آب به قصد غسل ترتيبى غسل محقق نمى شود ، و اگر عمداً يا از روى فراموشى يا بواسطه ندانستن مسأله بدن را قبل از سر بشويد ، غسل او باطل است .
مسأله 368 ـ در صورتى كه بدن را قبل از سر بشويد ، لازم نيست غسل را اعاده كند بلكه چنانچه بدن را دوباره بشويد ، غسل او صحيح خواهد شد .
مسأله 369 ـ براى آنكه يقين كند هر دو قسمت يعنى سر و گردن و طرف راست و چپ را كاملا غسل داده ، بايد هر قسمتى را كه مى شويد مقدارى از قسمت ديگر را هم با آن قسمت بشويد .
مسأله 370 ـ اگر بعد از غسل بفهمد جائى از بدن را نشسته و نداند كجاى بدن است ، دوباره شستن سر لازم نيست و فقط هر جائى را از بدن كه احتمال مى دهد نشسته بايد بشويد .
مسأله 371 ـ اگر بعد از غسل بفهمد مقدارى از بدن را نشسته ، چنانچه از طرف چپ باشد شستن همان مقدار كافى است . و اگر از طرف راست باشد احتياط مستحب آن است كه بعد از شستن آن مقدار ، دوباره طرف چپ را بشويد . و اگر از سر و گردن باشد بايد بعد از شستن آن مقدار ، دوباره طرف راست و طرف چپ را بشويد .
مسأله 372 ـ اگر پيش از تمام شدن غسل ، در شستن مقدارى از طرف چپ يا طرف راست شك كند ، لازم است كه آن مقدار را بشويد و اگر در شستن مقدارى از سر و گردن شك كند ، بايد به شك خود اعتنا نكند .

غسل ارتماسى :
مسأله 373 ـ در غسل ارتماسى بايد در يك آن آب تمام بدن را فرا بگيرد ، پس اگر به نيّت غسل ارتماسى در آب فرو رود ، چنانچه پاى او روى زمين باشد بايد از زمين بلند كند .
مسأله 374 ـ در غسل ارتماسى بنابر احتياط واجب بايد موقعى نيّت كند كه مقدارى از بدن بيرون آب باشد .
مسأله 375 ـ اگر بعد از غسل ارتماسى بفهمد كه به مقدارى از بدن آب نرسيده ، جاى آن را بداند يا نداند ، بايد دوباره غسل كند .
مسأله 376 ـ اگر براى غسل ترتيبى وقت ندارد و براى ارتماسى وقت دارد ، بايد غسل ارتماسى كند .
مسأله 377 ـ كسى كه روزه اى گرفته كه واجب معيّن است ، يا براى حج يا عمره احرام بسته ، نمى تواند غسل ارتماسى كند ، ولى اگر از روى فراموشى غسل ارتماسى كند غسلش صحيح است .

احكام غسل كردن
مسأله 378 ـ در غسل ارتماسى يا ترتيبى پاك بودن تمام بدن پيش از غسل لازم نيست بلكه اگر به فرو رفتن در آب يا ريختن آب به قصد غسل ، بدن پاك شود غسل محقق مى شود .
مسأله 379 ـ كسى كه از حرام جنب شده و بخواهد با آب گرم غسل كند عرق مى كند ، مانعى ندارد .
مسأله 380 ـ اگر در غسل به اندازه سرموئى از بدن نشسته بماند ، غسل باطل است ولى شستن مثل توى گوش و بينى و هرچه از باطن شمرده مى شود ، واجب نيست .
مسأله 381 ـ جائى را كه شك دارد از ظاهر بدن است يا از باطن آن ، چنانچه قبلا از ظاهر بوده بايد بشويد و الاّ واجب نيست .
مسأله 382 ـ اگر سوراخ جاى گوشواره و مانند آن به قدرى گشاد باشد كه داخل آن از ظاهر شمرده شود ، بايد آن را شست و گرنه شستن آن لازم نيست .
مسأله 383 ـ چيزى را كه مانع رسيدن آب به بدن است بايد برطرف كند ، و اگر پيش از آنكه يقين كند برطرف شده غسل نمايد غسل او باطل است .
مسأله 384 ـ اگر موقع غسل شك كند ، چيزى كه مانع از رسيدن آب باشد در بدن او هست يا نه ، بايد وارسى كند تا مطمئن شود كه مانعى نيست .
مسأله 385 ـ در غسل بايد موهاى كوتاهى را كه جزء بدن حساب مى شود بشويد ، و شستن موهاى بلند واجب نيست ، بلكه اگر آب را طورى به پوست برساند كه آنها تر نشود ، غسل صحيح است ولى اگر رساندن آب به پوست ، بدون شستن آنها ممكن نباشد ، بايد آنها را بشويد كه آب به بدن برسد .
مسأله 386 ـ تمام شرطهائى كه براى صحيح بودن وضو گفته شد : مثل پاك بودن آب و غصبى نبودن آن ، در صحيح بودن غسل هم شرط است ، ولى در غسل لازم نيست بدن را از بالا به پائين بشويد ، و نيز در غسل ترتيبى لازم نيست بعد از شستن سر و گردن فوراً بدن را بشويد پس اگر بعد از شستن سر و گردن صبر كند و بعد از مدتى طرف راست و چپ را بشويد اشكال ندارد ، بلكه لازم نيست تمام سر و گردن يا بدن را يك مرتبه بشويد پس جايز است مثلا سر را شسته و بعد از مدتى گردن را بشويد ولى كسى كه نمى تواند از بيرون آمدن بول و غائط خوددارى كند ، اگر به اندازه اى كه غسل كند و نماز بخواند ، بول و غائط از او بيرون نمى آيد ، بايد فوراً غسل كند و بعد از غسل هم فوراً نماز بخواند .
مسأله 387 ـ كسى كه پول حمامى را بدون اينكه بداند حمامى راضى است بخواهد نسيه بگذارد ، اگرچه بعد حمامى را راضى كند ، غسل او باطل است .
مسأله 388 ـ اگر حمامى راضى باشد كه پول حمام نسيه بماند ولى كسى كه غسل مى كند قصدش اين باشد كه طلب او را ندهد ، يا از مال حرام بدهد غسل او باطل است .
مسأله 389 ـ اگر پولى را كه خمس آن را نداده به حمامى بدهد ، اگرچه مرتكب حرام شده ولى ظاهر اين است كه غسل او صحيح باشد و ذمّه اش به مستحقّين خمس مشغول مى شود .
مسأله 390 ـ اگر مخرج غائط را در آب خزينه تطهير كند و پيش از غسل شك كند كه چون در خزينه تطهير كرده حمامى به غسل كردن او راضى است يا نه ، غسل او باطل است ، مگر اينكه پيش از غسل حمامى را راضى كند .
مسأله 391 ـ اگر شك كند كه غسل كرده يا نه ، بايد غسل كند ، ولى اگر بعد از غسل شك كند كه غسل او درست بوده يا نه ، در صورتى كه احتمال بدهد كه وقت غسل ملتفت بوده و صحيح بجا آورده لازم نيست دوباره غسل نمايد .
مسأله 392 ـ اگر در بين غسل ، حدث اصغر از او سر زند مثلا بول كند ، بايد غسل را تمام كرده و وضو هم بگيرد .
مسأله 393 ـ اگر از جهت ضيق وقت وظيفه مكلّف تيمّم بوده ولى به خيال اينكه به اندازه غسل و نماز وقت  دارد غسل كند ، غسل او صحيح است .
مسأله 394 ـ كسى كه جنب شده اگر شك كند غسل كرده يا نه ، نمازهائى كه خوانده چنانچه احتمال بدهد كه وقت شروع به نماز ملتفت بوده صحيح است ، ولى براى نمازهاى بعد بايد غسل كند . و در صورتى كه بعد از نماز ، حدث اصغر از او صادر شده باشد لازم است وضو هم بگيرد ، واگر وقت باقى است نمازى را كه خوانده اعاده نمايد .
مسأله 395 ـ كسى كه چند غسل بر او واجب است مى تواند به نيّت همه آنها يك غسل بجا آورد ، و اظهر اين است كه اگر يكى معيّن از آنها را قصد كند از بقيّه كفايت مى كند .
مسأله 396 ـ اگر بر جائى از بدن ، آيه قرآن يا اسم خداوند متعال نوشته شده باشد ، چنانچه بخواهد وضو يا غسل را ترتيبى بجا آورد ، بايد آب را طورى به بدن برساند كه دست او به نوشته نرسد .
مسأله 397 ـ كسى كه غسل جنابت كرده نبايد براى نماز وضو بگيرد بلكه با غسلهاى ديگر واجب غير از غسل استحاضه متوسطه و غسلهاى مستحب كه در مسأله ( 651 ) مى آيد نيز مى تواند بدون وضو نماز بخواند ، اگرچه احتياط مستحب آن است كه وضو هم بگيرد .

استحاضه

يكى از خونهائى كه از زن خارج مى شود خون استحاضه است ، و زن را در موقع ديدن خون استحاضه ، مستحاضه مى گويند .
مسأله 398 ـ خون استحاضه در بيشتر اوقات زرد رنگ و سرد است و بدون فشار و سوزش بيرون مى آيد و غليظ هم نيست ، ولى ممكن است گاهى سياه يا سرخ و گرم و غليظ باشد و با فشار و سوزش بيرون آيد .
مسأله 399 ـ استحاضه سه قسم است : قليله و متوسطه و كثيره . استحاضه قليله آن است كه خون فقط روى پنبه اى را كه زن داخل فرج مى نمايد آلوده كند و در آن فرو نرود . استحاضه متوسطه آن است كه خون در پنبه فرو رود ، اگرچه در يك گوشه آن باشد ، ولى از پنبه به دستمالى كه معمولا زنها براى جلوگيرى از خون مى بندند ، نرسد . استحاضه كثيره آن است كه خون پنبه را فرا گرفته و به دستمال برسد .

احكام استحاضه
مسأله 400 ـ در استحاضه قليله بايد زن براى هر نماز يك وضو بگيرد ، و بنابر احتياط پنبه را عوض كند و بايد ظاهر فرج را اگر خون به آن رسيده آب بكشد .
مسأله 401 ـ در استحاضه متوسطه بايد زن براى نماز صبح غسل كند و تا صبح ديگر براى نمازهاى خود ، كارهاى استحاضه قليله را كه در مسأله پيش گفته شد انجام دهد . و اگر عمداً يا از روى فراموشى براى نماز صبح غسل نكند ، بايد براى نماز ظهر و عصر غسل كند . و اگر براى نماز ظهر و عصر غسل نكند بايد پيش از نماز مغرب و عشا غسل نمايد . چه آنكه خون بيايد يا قطع شده باشد .
مسأله 402 ـ در استحاضه كثيره علاوه بر كارهاى استحاضه متوسطه كه در مسأله پيش گفته شد ، بايد براى هر نماز بنابر احتياط دستمال را عوض كند ، يا آب بكشد و يك غسل براى نماز ظهر و عصر و يكى براى نماز مغرب و عشا بجا آورد و بين نماز ظهر و عصر فاصله نيندازد ، و اگر فاصله بيندازد بايد براى نماز عصر دوباره غسل كند ، و نيز اگر بين نماز مغرب و عشا فاصله بيندازد بايد براى نماز عشا دوباره غسل نمايد و اظهر اين است كه در استحاضه كثيره غسل از وضو كفايت مى كند .
مسأله 403 ـ اگر خون استحاضه پيش از وقت نماز هم بيايد ، چنانچه زن براى آن خون ، وضو يا غسل بجا نياورده باشد ، بايد در موقع نماز وضو يا غسل بجا آورد .
مسأله 404 ـ مستحاضه متوسطه كه بايد وضو بگيرد و غسل كند ، هركدام را اول بجا آورد صحيح است ، ولى بهتر آن است كه اول وضو بگيرد . و مستحاضه كثيره اگر بخواهد وضو بگيرد بايد قبل از غسل وضو بگيرد .
مسأله 405 ـ اگر استحاضه قليله زن بعد از نماز صبح متوسطه شود بايد براى نماز ظهر و عصر غسل كند ، و اگر بعد از نماز ظهر و عصر متوسطه شود بايد براى نماز مغرب و عشاء غسل نمايد .
مسأله 406 ـ اگر استحاضه قليله يا متوسطه زن بعد از نماز صبح كثيره شود بايد براى نماز ظهر و عصر يك غسل و براى نماز مغرب و عشا غسل ديگرى بجا آورد ، و اگر بعد از نماز ظهر و عصر كثيره شود بايد براى نماز مغرب و عشا غسل نمايد .
مسأله 407 ـ مستحاضه كثيره يا متوسطه اگر پيش از داخل شدن وقت نماز براى نماز غسل كند ، غسل او باطل است ، ولى نزديك اذان صبح جايز است به قصد رجاء غسل نموده و نماز شب را بخواند ، ولى بعد از طلوع فجر براى نماز صبح بايد غسل را اعاده نمايد .
مسأله 408 ـ زن مستحاضه براى هر نمازى ـ غير از نماز يوميّه كه حكم آن گذشت ـ چه واجب باشد چه مستحب ، بايد وضو بگيرد ، و اگر استحاضه كثيره باشد براى هر نماز غسل لازم است ، امّا براى خواندن نماز احتياط و سجده فراموش شده و تشهّد فراموش شده و سجده سهو ، اگر آنها را بعد از نماز فوراً بجا آورد ، لازم نيست كارهاى استحاضه را انجام دهد .
مسأله 409 ـ زن مستحاضه بعد از آنكه خونش قطع شد ، فقط براى نماز اولى كه مى خواند ، بايد كارهاى استحاضه را انجام دهد و براى نمازهاى بعد لازم نيست .
مسأله 410 ـ اگر زن نداند استحاضه او چه قسم است ، موقعى كه مى خواهد نماز بخواند ، بنابر احتياط بايد مقدارى پنبه داخل فرج نمايد و كمى صبر كند و بيرون آورد و بعد از آنكه فهميد استحاضه او كدام يك از آن سه قسم است كارهائى را كه براى آن قسم دستور داده شده انجام دهد ، ولى اگر بداند تا وقتى كه مى خواهد نماز بخواند استحاضه او تغيير نمى كند ، پيش از داخل شدن وقت هم مى تواند خود را وارسى كند .
مسأله 411 ـ زن مستحاضه اگر پيش از آنكه خود را وارسى كند ، مشغول نماز شود ، چنانچه قصد قربت داشته و به وظيفه خود عمل كرده مثلا استحاضه اش قليله بوده و به وظيفه استحاضه قليله عمل نموده ، نماز او صحيح است ، و اگر قصد قربت نداشته يا عمل او مطابق وظيفه اش نبوده مثل آنكه استحاضه او متوسطه بوده و به وظيفه قليله رفتار كرده ، نماز او باطل است .
مسأله 412 ـ زن مستحاضه اگر نتواند خود را وارسى نمايد ، بايد به آنچه مسلّماً وظيفه او است عمل كند ، مثلا اگر نمى داند استحاضه او قليله است يا متوسطه بايد كارهاى استحاضه قليله را انجام دهد ، و اگر نمى داند متوسطه است يا كثيره بايد كارهاى استحاضه متوسطه را انجام دهد ، ولى اگر بداند سابقاً كدام يك از آن سه قسم بوده ، بايد به وظيفه همان قسم رفتار نمايد .
مسأله 413 ـ اگر خون استحاضه در اول ظهورش در باطن باشد و بيرون نيايد ، وضو يا غسل را كه زن داشته باطل نمى كند ، و اگر بيرون بيايد هر چند كم باشد وضو و غسل را باطل مى كند .
مسأله 414 ـ زن مستحاضه كه بعد از وضو يا غسل يا در اثناء آنها خون ديده ، اگر بعد از نماز خود را وارسى كند و خون نبيند ، چنانچه وقت وسعت داشته باشد بنابر احتياط ، لازم است بر حسب وظيفه اش وضو گرفته يا غسل نمايد و آن نماز را اعاده كند اگرچه بداند دوباره خون مى آيد .
مسأله 415 ـ زن مستحاضه اگر بداند از وقتى كه مشغول وضو يا غسل شده خونى از او بيرون نيامده ، مى تواند خواندن نماز را تا وقتى كه مى داند پاك مى ماند تأخير بيندازد .
مسأله 416 ـ اگر مستحاضه بداند كه پيش از گذشتن وقت نماز به كلّى پاك مى شود ، يا به اندازه خواندن نماز خون بند مى آيد ، بايد صبر كند و نماز را در وقتى كه پاك است بخواند .
مسأله 417 ـ اگر بعد از وضو و غسل ، خون در ظاهر قطع شود و مستحاضه بداند كه اگر نماز را تأخير بيندازد ، به مقدارى كه وضو و غسل و نماز را بجا آورد به كلّى پاك مى شود ، بايد نماز را تأخير بيندازد و موقعى كه به كلّى پاك شد وضو و غسل را بجا آورد و نماز را بخواند ، و اگر موقعى كه خون در ظاهر قطع شود وقت نماز تنگ باشد ، لازم نيست وضو و غسل را دوباره بجا آورد ، بلكه با وضو و غسلى كه دارد مى تواند نماز بخواند .
مسأله 418 ـ مستحاضه كثيره و متوسّطه وقتى كه به كلّى از خون پاك شد بايد غسل كند ، ولى اگر بداند از وقتى كه براى نماز پيش مشغول غسل شده ديگر خون نيامده ، لازم نيست دوباره غسل نمايد .
مسأله 419 ـ مستحاضه قليله بعد از وضو ، و مستحاضه متوسّطه بعد از غسل و وضو ، و مستحاضه كثيره بعد از غسل بايد فوراً مشغول نماز شود ، ولى گفتن اذان و اقامه قبل از نماز اشكال ندارد ، و در نماز هم مى تواند كارهاى مستحب مثل قنوت و غير آن را بجا آورد .
مسأله 420 ـ زن مستحاضه اگر بين وظيفه اى كه دارد از وضو يا غسل و نماز فاصله بيندازد ، بايد مطابق وظيفه اش دوباره وضو گرفته يا غسل كند و بلا فاصله مشغول نماز شود .
مسأله 421 ـ اگر خون استحاضه زن جريان دارد و قطع نمى شود ، چنانچه براى او ضرر ندارد ، بنابر احتياط لازم بعد از غسل از بيرون آمدن خون جلوگيرى نمايد ، و چنانچه كوتاهى كند و خون بيرون آيد ، دوباره غسل كند ، و اگر نماز هم خوانده دوباره بخواند .
مسأله 422 ـ اگر در موقع غسل ، خون قطع نشود غسل صحيح است ، ولى اگر در بين غسل يا بعد از آن استحاضه متوسّطه كثيره شود ، لازم است كه غسل را از سر بگيرد . و اگر در بين غسل استحاضه كثيره يا بعد از آن كثيره متوسطه شود لازم نيست غسل را اعاده كرده ولى وضو بگيرد .
مسأله 423 ـ احتياط مستحب آن است كه زن مستحاضه در تمام روزى كه روزه است ، به مقدارى كه مى تواند ، از بيرون آمدن خون جلوگيرى كند .
مسأله 424 ـ بنابر احتياط روزه زن مستحاضه كثيره ، در صورتى صحيح است كه غسل نماز مغرب و عشاى شبى كه مى خواهد فرداى آن را روزه بگيرد بجا آورد . و نيز در روز غسلهائى را كه براى نمازهاى روز واجب است انجام دهد ، ولى اگر مستحاضه متوسطه باشد بعيد نيست كه در صحّت روزه اش غسل شرط نباشد .
مسأله 425 ـ اگر بعد از نماز عصر ،مستحاضه شود وتاغروب غسل نكند روزه او صحيح است .
مسأله 426 ـ اگر استحاضه قليله زن پيش از نماز ، متوسطه يا كثيره شود بايد كارهاى متوسطه يا كثيره را كه گفته شد انجام دهد ، و اگر استحاضه متوسطه كثيره شود بايد كارهاى استحاضه كثيره را انجام دهد ، و چنانچه براى استحاضه متوسطه غسل كرده باشد فائده ندارد و بايد دوباره براى كثيره غسل كند ، و در اين صورت قبل از غسل يا بعد از آن وضو نيز لازم نيست .
مسأله 427 ـ اگر در بين نماز ، استحاضه متوسطه زن كثيره شود ، بايد نماز را بشكند و براى استحاضه كثيره غسل كند و كارهاى ديگر آن را انجام دهد و همان نماز را بخواند ، و بنابر احتياط قبل از غسل وضو بگيرد ، و اگر براى غسل وقت ندارد وضو گرفته و عوض غسل تيمّم كند ، و اگر براى تيمّم نيز وقت ندارد ، بنابر احتياط نماز را نشكند و به همان حال تمام كند ، ولى لازم است در خارج وقت قضا نمايد ، و همچنين است اگر در بين نماز ، استحاضه قليله او متوسطه يا كثيره شود . ولكن غسل استحاضه متوسطه كفايت از وضو نمى كند چنانكه گذشت .
مسأله 428 ـ اگر در بين نماز خون بند بيايد و مستحاضه نداند كه در باطن هم قطع شده يا نه ، چنانچه بعد از نماز بفهمد به كلّى قطع شده بوده ، و وقت وسعت اين را داشته باشد كه در حال پاكى نماز را دوباره بخواند لازم است بر حسب وظيفه اش وضو گرفته يا غسل نمايد و نماز را دوباره بجا آورد .
مسأله 429 ـ اگر استحاضه كثيره زن ، متوسطه شود ، بايد براى نمازهاى بعدى عمل متوسطه را بجا آورد ، مثلاً اگر پيش از نماز ظهر استحاضه كثيره متوسطه شود ، بايد براى نماز ظهر وضو گرفته و غسل كند ، و براى نماز عصر و مغرب و عشا فقط وضو بگيرد . ولى اگر براى نماز ظهر غسل نكند و فقط به مقدار نماز عصر وقت داشته باشد بايد براى نماز عصر غسل نمايد ، و اگر براى نماز عصر هم غسل نكند بايد براى نماز مغرب غسل كند ، و اگر براى آن هم غسل نكند و فقط به مقدار نماز عشا وقت داشته باشد بايد براى نماز عشا غسل نمايد .
مسأله 430 ـ اگر پيش از هر نماز خون مستحاضه كثيره قطع شود و دوباره بيايد بنابر احتياط براى هر نماز بايد يك غسل بجا آورد .
مسأله 431 ـ اگر استحاضه كثيره قليله شود ، بايد براى نماز اول عمل كثيره و براى نمازهاى بعدى عمل قليله را انجام دهد . و نيز اگر استحاضه متوسطه قليله شود ، بايد براى نماز اول ، عمل متوسطه و براى نمازهاى بعدى عمل قليله را بجا آورد .
مسأله 432 ـ اگر مستحاضه يكى از كارهائى را كه بر او واجب مى باشد ترك كند ، نمازش باطل است .
مسأله 433 ـ مستحاضه كه براى نماز وضو گرفته يا غسل كرده بنابر احتياط نمى تواند در حال اختيار جائى از بدن خود را به خط قرآن برساند ، و در حال اضطرار جايز است ولى بنابر احتياط بايد وضو بگيرد .
مسأله 434 ـ مستحاضه اى كه غسلهاى واجب خود را بجا آورده رفتن او در مسجد و توقّف در آن و خواندن آيه اى كه سجده واجب دارد و نزديكى شوهر با او حلال است اگرچه كارهاى ديگرى را كه براى نماز انجام مى داد مثل عوض كردن پنبه و دستمال ، انجام نداده باشد . و بعيد نيست كه اين كارها بدون غسل نيز جايز باشد اگرچه احتياط مستحب در ترك است .
مسأله 435 ـ اگر زن در استحاضه كثيره يا متوسطه بخواهد پيش از وقت نماز آيه اى را كه سجده واجب دارد بخواند ، يا مسجد برود ، بنابر احتياط مستحب غسل نمايد ، و همچنين است اگر شوهرش بخواهد با او نزديكى كند .
مسأله 436 ـ نماز آيات بر مستحاضه واجب است ، و بايد براى نماز آيات وضو بگيرد ، و در استحاضه كثيره بايد غسل نمايد و وضو لازم نيست .
مسأله 437 ـ چنانچه در وقت نماز يوميّه نماز آيات بر مستحاضه واجب شود ، اگرچه بخواهد هر دو را پشت سرهم بجا آورد ، نمى تواند هر دو را با يك غسل و وضو بخواند .
مسأله 438 ـ اگر زن مستحاضه بخواهد نمازى را كه قضاى آن مضيق شده بخواند ، بايد براى هر نماز ، كارهائى را كه براى نماز اداء بر او واجب است بجا آورد .
مسأله 439 ـ اگر زن بداند خونى كه از او خارج مى شود خون زخم نيست و شرعاً حكم حيض و نفاس را ندارد ، بايد به دستور استحاضه عمل كند ، بلكه اگر شك داشته باشد كه خون استحاضه است يا خونهاى ديگر ، چنانچه نشانه آنها را نداشته باشد ، بنابر احتياط واجب بايد كارهاى استحاضه را انجام دهد .

حيـض

حيض ، خونى است كه غالباً در هر ماه چند روزى از رحم زنها خارج مى شود ، و زن را در موقع ديدن خون حيض حائض مى گويند .
مسأله 440 ـ خون حيض در بيشتر اوقات ، غليظ و گرم و رنگ آن سياه يا سرخ است و با فشار و كمى سوزش بيرون مى آيد .
مسأله 441 ـ زنهائى كه سيّده نيستند بعد از تمام شدن پنجاه سال ، و نيز زنهاى سيّده بعد از تمام شدن پنجاه سال تا تمام شدن شصت سال چنانچه با نشانه هاى حيض يا در روزهاى عادت خود خون ببينند احتياط كنند .
مسأله 442 ـ خونى كه دختر پيش از تمام شدن نُه سال و زن بعد از يائسه شدن مى بيند حيض نيست .
مسأله 443 ـ زن حامله و زنى كه بچّه شير مى دهد ، ممكن است حيض ببيند .
مسأله 444 ـ دخترى كه نمى داند نُه سالش تمام شده يا نه ، اگر خونى ببيند اظهر آن است كه اگر داراى نشانه هاى حيض باشد حكم به حيض مى شود .
مسأله 445 ـ زنى كه شك دارد يائسه شده يا نه ، اگر خونى ببيند و نداند حيض است يا نه ، بايد بنا بگذارد كه يائسه نشده است .
مسأله 446 ـ مدّت حيض كمتر از سه روز و بيشتر از ده روز نمى شود ، و اگر مختصرى هم از سه روز كمتر باشد ، حيض نيست .
مسأله 447 ـ بايد سه روز اول حيض پشت سر هم باشد ، پس اگر مثلا دو روز خون ببيند و يك روز پاك شود و دوباره يك روز خون ببيند حيض نيست .
مسأله 448 ـ ابتداء حيض لازم است خون بيرون بيايد ولى لازم نيست در تمام سه روز خون بيرون بيايد ، بلكه اگر در فرج خون باشد كافى است ، و چنانچه در بين سه روز مختصرى پاك شود به نحوى كه در بين زنها تماماً يا بعضاً متعارف است باز هم حيض است .
مسأله 449 ـ لازم نيست شب اول و شب چهارم را خون ببيند ، ولى بايد در شب دوم و سوم خون قطع نشود ، پس اگر از اول صبح روز اول تا غروب روز سوم پشت سر هم خون بيايد و هيچ قطع نشود ، حيض است ، و همچنين است اگر در وسطهاى روز اول شروع شود و در همان موقع از روز چهارم قطع گردد .
مسأله 450 ـ اگر سه روز پشت سر هم نشانه هاى حيض يا روزهاى عادت خون ببيند و پاك شود ، چنانچه دوباره خونى كه داراى نشانه هاى حيض است يا در روزهاى عادت است ببيند ، و روزهائى كه خون ديده و در وسط پاك بوده ، روى هم از ده روز بيشتر نشود ، روزهائى هم كه در وسط پاك بوده حيض است .
مسأله 451 ـ اگر خونى ببيند كه از سه روز بيشتر و از ده روز كمتر باشد و نداند خون دمل و زخم است يا خون حيض ، نبايد آن را خون حيض قرار دهد .
مسأله 452 ـ اگر خونى ببيند كه نداند خون زخم است يا حيض ، بايد عبادتهاى خود را بجا آورد مگر اينكه حالت سابقه اش حيض باشد .
مسأله 453 ـ اگر خونى ببيند و شك كند كه خون حيض است يا استحاضه ، چنانچه شرائط حيض را داشته باشد ، بايد حيض قرار دهد .
مسأله 454 ـ اگر خونى ببيند كه نداند خون حيض است يا بكارت ، بايد خود را وارسى كند ، يعنى مقدارى پنبه داخل فرج نمايد و كمى صبر كند بعد بيرون آورد ، پس اگر اطراف آن آلوده باشد ، خون بكارت است ، و اگر به همه آن رسيده ، حيض مى باشد .
مسأله 455 ـ اگر كمتر از سه روز خون ببيند و پاك شود و بعد سه روز خون در عادت يا با نشانه هاى حيض ببيند ، خون دوم حيض است و خون اول اگرچه در روزهاى عادتش باشد ، حيض نيست .

احكام حائض
مسأله 456 ـ چند چيز بر حائض حرام است :
اول : عبادتهائى كه مانند نماز بايد با وضو يا غسل يا تيمّم بجا آورده شود ، ولى بجا آوردن عبادتهائى كه وضو و غسل و تيمّم براى آنها لازم نيست ، مانند نماز ميّت ، مانعى ندارد .
دوم : تمام چيزهائى كه بر جنب حرام است و در احكام جنابت گفته شد .
سوم : جماع كردن در فرج ، كه هم براى مرد حرام است و هم براى زن ، اگرچه به مقدار ختنه گاه داخل شود و منى هم بيرون نيايد ، بلكه احتياط واجب آن است كه مقدار كمتر از ختنه گاه را هم داخل نكند .
مسأله 457 ـ جماع كردن در روزهائى هم كه حيض زن قطعى نيست ولى شرعاً بايد براى خود حيض قرار دهد حرام است . پس زنى كه بيشتر از ده روز خون مى بيند و بايد به دستورى كه بعداً گفته مى شود روزهاى عادت خويشان خود را حيض قرار دهد ، شوهرش نمى تواند در آن روزها با او نزديكى نمايد .
مسأله 458 ـ اگر مرد با زن خود در حال حيض نزديكى كند لازم است استغفار كند ، و احتياط مستحب آن است كه كفّاره بدهد .
مسأله 459 ـ غير نزديكى كردن با زن حائض ، از ساير استمتاعات مانند بوسيدن و ملاعبه نمودن مانعى ندارد .
مسأله 460 ـ كفّاره نزديكى در حال حيض در قسمت اول آن ، هيجده نخود طلاى سكّه دار ؛ ودر قسمت دوم ، نُه نخود ؛ و در قسمت سوم ، چهار نخود و نيم است . مثلا زنى كه شش روز خون حيض مى بيند ، اگر شوهرش در شب يا روز اول و دوم با او جماع كند هيجده نخود طلا ، و در شب يا روز سوم و چهارم نُه نخود ، و در شب يا روز پنجم و ششم چهار نخود و نيم بدهد .
مسأله 461 ـ اگر طلاى سكّه دار ممكن نباشد ، قيمت آن را بدهد ، و اگر قيمت طلا در وقتى كه جماع كرده با وقتى كه مى خواهد به فقير بدهد فرق كرده باشد ، قيمت وقتى را كه مى خواهد به فقير بدهد حساب كند .
مسأله 462 ـ اگر كسى هم در قسمت اول و هم در قسمت دوم و هم در قسمت سوم حيض ، با زن خود جماع كند ، هر سه كفّاره را كه روى هم سى و يك نخود و نيم مى شود بدهد .
مسأله 463 ـ اگر با زن حائض چند مرتبه جماع كند ، بهتر آن است كه براى هر جماع يك كفّاره بدهد .
مسأله 464 ـ اگر مرد در حال جماع بفهمد زن حائض شده ، بايد فوراً از او جدا شود .
مسأله 465 ـ اگر مرد با زن حائض زنا كند يا با زن حائض نامحرمى به گمان اينكه عيال خودش است جماع نمايد كفّاره واجب نمى شود .
مسأله 466 ـ كسى كه از روى نادانى يا فراموشى با زن در حال حيض نزديكى كند كفّاره ندارد .
مسأله 467 ـ اگر مرد به اعتقاد اينكه زن حائض است با او نزديكى كند و بعداً معلوم شود كه حائض نبوده است كفّاره ندارد .
مسأله 468 ـ طلاق دادن زن در حال حيض ، به طورى كه در احكام طلاق گفته مى شود باطل است .
مسأله 469 ـ اگر زن بگويد حائضم يا از حيض پاك شده ام ، بايد حرف او را قبول كرد .
مسأله 470 ـ اگر زن در بين نماز حائض شود ، نمازش باطل است .
مسأله 471 ـ اگر زن در بين نماز شك كند كه حائض شده يا نه ، نماز او صحيح است ، ولى اگر بعد از نماز بفهمد كه در بين نماز حائض شده ، نمازى كه خوانده باطل است .
مسأله 472 ـ بعد از آنكه زن از خون حيض پاك شد ، واجب است براى نماز و عبادتهاى ديگرى كه بايد با وضو يا غسل يا تيمّم بجا آورده شود ، غسل كند . و دستور آن مثل غسل جنابت است . و بهتر آن است كه پيش از غسل يا بعد از غسل وضو هم بگيرد .
مسأله 473 ـ بعد از آنكه زن از خون حيض پاك شد ، اگرچه غسل نكرده باشد ، طلاق او صحيح است و شوهرش هم مى تواند با او جماع كند ، و اولى اين است كه جماع پس از شستن فرج باشد ، ولى احتياط مستحب آن است كه پيش از غسل از جماع با او ، خوددارى نمايد . امّا كارهاى ديگرى كه در وقت حيض بر او حرام بوده مانند توقّف در مسجد و مس خط قرآن تا غسل نكند بر او حلال نمى شود .
مسأله 474 ـ اگر آب براى وضو و غسل كافى نباشد و به اندازه اى باشد كه بتواند غسل كند ، بايد غسل كند ، و بهتر آن است كه بدل از وضو تيمّم نمايد . و اگر فقط براى وضو كافى باشد و به اندازه غسل نباشد ، بايد وضو بگيرد و عوض غسل تيمّم نمايد . و اگر براى هيچ يك از آنها آب ندارد ، بايد دو تيمّم كند ، يكى بدل از غسل و ديگرى بدل از وضو .
مسأله 475 ـ نمازهائى كه زن در حال حيض نخوانده قضا ندارد ، ولى روزه هاى واجب را كه در حال حيض نگرفته بايد قضا نمايد .
مسأله 476 ـ هرگاه وقت نماز داخل شود و بداند يا احتمال دهد كه اگر نماز را تأخير بيندازد حائض مى شود ، بايد فوراً نماز بخواند .
مسأله 477 ـ اگر زن نماز را تأخير بيندازد و از اول وقت به اندازه خواندن يك نماز با تحصيل طهارت از حدث بگذرد و حائض شود ، قضاى آن نماز بر او واجب است ، ولى در تند خواندن و كند خواندن و چيزهاى ديگر بايد ملاحظه حال خود را بكند ، مثلا زنى كه مسافر نيست اگر در اول ظهر نماز نخواند ، قضاى آن در صورتى واجب مى شود كه به مقدار خواندن چهار ركعت نماز با تحصيل طهارت از حدث از اول ظهر بگذرد و حائض شود ، و براى كسى كه مسافر است گذشتن وقت به مقدار خواندن دو ركعت با تحصيل طهارت كافى است .
مسأله 478 ـ اگر زن در آخر وقت نماز ، از خون پاك شود و به اندازه غسل و خواندن يك ركعت نماز يا بيشتر از يك ركعت وقت داشته باشد بايد نماز را بخواند ، و اگر نخواند بايد قضاى آن را بجا آورد .
مسأله 479 ـ اگر زن حائض به اندازه غسل وقت ندارد ولى مى تواند با تيمّم نماز را در وقت بخواند ، احتياط واجب آن است كه آن نماز را با تيمّم بخواند ، ولى در صورتى كه نخواند قضا بر او واجب نيست . امّا اگر گذشته از تنگى وقت ، تكليفش تيمّم است ، مثل آنكه آب برايش ضرر دارد ، بايد تيمّم كند و آن نماز را بخواند ، و در صورتى كه نخواند لازم است قضا نمايد .
مسأله 480 ـ اگر زن بعد از پاك شدن از حيض ، شك كند كه براى نماز وقت دارد يا نه ، بايد نمازش را بخواند .
مسأله 481 ـ اگر به خيال اينكه به اندازه تهيه مقدمات نماز و خواندن يك ركعت وقت ندارد ، نماز نخواند و بعد بفهمد وقت داشته ، بايد قضاى آن نماز را بجا آورد .
مسأله 482 ـ مستحب است زن حائض ، در وقت نماز ، خود را از خون پاك نمايد و پنبه و دستمال را عوض كند و وضو بگيرد ، و اگر نمى تواند وضو بگيرد ، تيمّم نمايد و در جاى نماز رو به قبله بنشيند و مشغول ذكر و دعا و صلوات شود .
مسأله 483 ـ خواندن و همراه داشتن قرآن و رساندن جائى از بدن را به مابين خطهاى قرآن ، و نيز خضاب كردن به حنا و مانند آن ، براى حائض مكروه است .

اقسام زنهاى حائض
مسأله 484 ـ زنهاى حائض بر شش قسمند :
« اول » صاحب عادت وقتيّه و عدديّه ، و آن زنى است كه دو ماه پشت سر هم در وقت معيّن خون حيض ببيند و شماره روزهاى حيض او هم در هر دو ماه يك اندازه باشد ، مثل آنكه دو ماه پشت سر هم از اول ماه تا هفتم خون ببيند .
« دوم » صاحب عادت وقتيّه ، و آن زنى است كه دو ماه پشت سر هم در وقت معيّن ، خون حيض ببيند ولى شماره روزهاى حيض او در هر دو ماه يك اندازه نباشد ، مثلا دو ماه پشت سر هم از روز اول ماه خون ببيند ولى ماه اول روز هفتم و ماه دوم روز هشتم از خون پاك شود .
« سوم » صاحب عادت عدديّه ، و آن زنى است كه شماره روزهاى حيض او در دو ماه پشت سر هم به يك اندازه باشد ، ولى وقت ديدن آن دو خون يكى نباشد ، مثل آنكه ماه اول از پنجم تا دهم و ماه دوم از دوازدهم تا هفدهم خون ببيند .
« چهارم » مضطربه ، و آن زنى است كه چند ماه خون ديده ولى عادت معيّنى پيدا نكرده ، يا عادتش به هم خورده و عادت تازه اى پيدا نكرده است .
« پنجم » مبتدئه ، و آن زنى است كه دفعه اول خون ديدن او است .
« ششم » ناسيه ، و آن زنى است كه عادت خود را فراموش كرده است . و هر كدام اينها احكامى دارند كه در مسائل آينده گفته مى شود .

1 ـ صاحب عادت وقتيّه و عدديّه :
مسأله 485 ـ زنهائى كه عادت وقتيّه و عدديّه دارند دو دسته اند :
« اول » زنى كه دو ماه پشت سر هم در وقت معيّن خون حيض ببيند و در وقت معيّن هم پاك شود ، مثلا دو ماه پشت سر هم از روز اول ماه خون ببيند و روز هفتم پاك شود كه عادت حيض اين زن از اول ماه تا هفتم است .
« دوم » زنى كه دو ماه پشت سر هم در وقت معيّن خون حيض ببيند ، و بعد از آنكه سه روز يا بيشتر خون ديد يك روز يا بيشتر پاك شود و دوباره خون ببيند و تمام روزهائى كه خون ديده با روزهائى كه در وسط پاك بوده از ده روز بيشتر نشود ، و در هر دو ماه همه روزهائى كه خون ديده و در وسط پاك بوده روى هم يك اندازه باشد كه عادت او به اندازه تمام روزهائى است كه خون ديده و در وسط پاك بوده است ، و لازم نيست روزهائى كه در وسط پاك بوده در هر دو ماه به يك اندازه باشد ، مثلا اگر در ماه اول از روز اول ماه تا سوم خون ببيند و سه روز پاك شود و دوباره سه روز خون ببيند ، و در ماه دوم بعد از آنكه سه روز خون ديد ، سه روز يا كمتر يا بيشتر پاك شود و دوباره خون ببيند و روى هم نُه روز شود ، همه حيض است و عادت اين زن نُه روز مى شود .
مسأله 486 ـ زنى كه عادت وقتيّه دارد ، اگر در وقت عادت يا دو روز جلوتر خون ببيند ، اگرچه آن خون ، نشانه هاى حيض را نداشته باشد بايد به احكامى كه براى زن حائض گفته شد عمل كند ، و نيز اگر چند روز جلوتر از وقت عادت يا چند روز با تأخير از وقت عادت خون ببيند و احتمال جلو افتادن عادت يا تأخير آن را بدهد بايد به احكام حائض عمل كند ، و چنانكه بعد بفهمد حيض نبوده مثل اينكه پيش از سه روز پاك شود ، بايد عبادتهائى را كه بجا نياورده قضا نمايد .
مسأله 487 ـ زنى كه عادت وقتيّه و عدديّه دارد اگر همه روزهاى عادت و چند روز با نشانه هاى حيض پيش از عادت و بعد از عادت خون ببيند و روى هم از ده روز بيشتر نشود ، همه حيض است . و اگر از ده روز بيشتر شود ، فقط خونى را كه در روزهاى عادت خود ديده ، حيض است ، و خونى كه پيش از آن و بعد از آن ديده استحاضه مى باشد ، و بايد عبادتهائى را كه در روزهاى پيش از عادت و بعد از عادت بجا نياورده قضا نمايد . و اگر همه روزهاى عادت را با چند روز پيش از عادت با نشانه هاى حيض خون ببيند و روى هم از ده روز بيشتر نشود ، همه حيض است . و اگر از ده روز بيشتر شود ، فقط روزهاى عادت او حيض است ، و خونى كه جلوتر از آن ديده استحاضه مى باشد ، و چنانچه در آن روز عبادت نكرده بايد قضا نمايد . و اگر همه روزهاى عادت را با چند روز بعد از عادت با نشانه هاى حيض خون ببيند و روى هم از ده روز بيشتر نشود ، همه حيض است . و اگر نشانه هاى حيض را نداشته باشد و يا از ده روز بيشتر شود فقط روزهاى عادت ، حيض ، و باقى استحاضه است .
مسأله 488 ـ زنى كه عادت وقتيّه و عدديّه دارد اگر مقدارى از روزهاى عادت را با چند روز پيش از عادت با نشانه هاى حيض خون ببيند و روى هم از ده روز بيشتر نشود ، همه حيض است . و اگر از ده روز بيشتر شود ، روزهائى كه در عادت خون ديده چنانچه كمتر از سه روز باشد باچند روز پيش از آن كه روى هم به مقدار عادت او شود ، حيض ، و روزهاى اول را استحاضه قرار مى دهد . و چنانچه سه روز يا بيشتر باشد آن خون را حيض قرار دهد و روزهاى قبل از زمان عادت را تا به اندازه اى كه به مقدار عادت برسد احتياط كند ، و اگر مقدارى از روزهاى عادت را با چند روز بعد از عادت با نشانه هاى حيض ، خون ببيند ، و روى هم از ده روز بيشتر نشود ، همه حيض است . و اگر بيشتر شود بايد روزهائى كه در عادت خون ديده چنانچه كمتر از سه روز باشد با چند روز بعد از آن كه روى هم به مقدار عادت او شود ، حيض و بقيّه را استحاضه قرار دهد . و در صورتى كه خونى را كه در عادت ديده سه روز يا بيشتر باشد ، در مقدار زيادى تا مقدار عادت احتياط كند .
مسأله 489 ـ زنى كه عادت دارد ، اگر بعد از آنكه سه روز يا بيشتر خون ديد پاك شود و دوباره خون ببيند و فاصله بين دو خون كمتر از ده روز باشد و همه روزهائى كه خون ديده با روزهائى كه در وسط پاك بوده از ده روز بيشتر باشد ، مثل آنكه پنج روز خون ببيند و پنج روز پاك شود و دوباره پنج روز خون ببيند ، چند صورت دارد :
1 ـ آنكه تمام خونى كه دفعه اول ديده در روزهاى عادت باشد ، و خون دوم كه بعد از پاك شدن مى بيند در روزهاى عادت نباشد ، در اين صورت بايد همه خون اول را حيض ، و خون دوم را استحاضه قرار دهد . و همچنين است اگر مقدارى از خون اول را در عادت و مقدارى از آن را قبل از عادت يا بعد از عادت ببيند ، و فرقى نمى كند خون با نشانه هاى حيض باشد يا بدون نشانه هاى آن .
2 ـ آنكه خون اول در روزهاى عادت نباشد ، و تمام خون دوم يا مقدارى از آن به طورى كه در صورت اول گفته شد در روزهاى عادت باشد كه بايد همه خون دوم را حيض و خون اول را استحاضه قرار دهد .
3 ـ آنكه مقدارى از خون اول و دوم در روزهاى عادت باشد و خون اوّلى كه در روزهاى عادت بوده از سه روز كمتر نباشد ، در اين صورت آن مقدار با پاكى وسط و مقدارى از خون دوم كه آن هم در روزهاى عادت بوده و مجموع از ده روز بيشتر نيست همه آنها حيض است ، و مقدارى از خون اول كه پيش از روزهاى عادت بوده و مقدارى از خون دوم كه بعد از روزهاى عادت بوده استحاضه است ، مثلا اگر عادتش از سوم ماه تا دهم بوده ، در صورتى كه يك ماه از اول تا ششم خون ببيند و دو روز پاك شود و بعد تا پانزدهم خون ببيند ، از سوم تا دهم حيض است ، و روز اول و دوم و همچنين از يازدهم تا پانزدهم استحاضه مى باشد .
4 ـ آنكه مقدارى از خون اول و دوم در روزهاى عادت باشد ولى خون اوّلى كه در روزهاى عادت بوده از سه روز كمتر باشد ، در اين صورت بعيد نيست مقدارى را كه در عادت خود ديده با تمام كردن كسرى آن از ما قبل تا سه روز شود بايد حيض قرار دهد . پس اگر مى شود مقدارى را كه از خون دوم در بين عادت ديده حيض قرار دهد ( به اين معنى كه مجموع اين مقدار با مقدارى كه از اول حيض قرار داده با پاكى مابين آنها از ده روز تجاوز نكند ) تمام آنها حيض است و الاّ خون اول را حيض و باقى را استحاضه قرار دهد .
مسأله 490 ـ زنى كه عادت وقتيّه و عدديّه دارد ، اگر در وقت عادت خون نبيند و در غير آن وقت به شماره روزهاى حيضش با نشانه هاى حيض خون ببيند ، بايد همان را حيض قرار دهد ، چه پيش از وقت عادت ديده باشد چه بعد از آن .
مسأله 491 ـ زنى كه عادت وقتيّه و عدديّه دارد ، اگر در وقت عادت خود خون ببيند ولى شماره روزهاى آن كمتر يا بيشتر از روزهاى عادت او باشد و بعد از پاك شدن ، دوباره به شماره روزهاى عادتى كه داشته با نشانه هاى حيض خون ببيند ، چنانچه مجموع اين دو خون با پاكى مابين آنها از ده روز بيشتر نشود همه را حيض قرار دهد ، و در صورتى كه بيشتر شود خونى را كه در عادت ديده حيض ، و خون ديگر استحاضه است ، و چنانچه خون اول بيشتر از عادت بوده و مقدار زيادى نشانه هاى حيض را داشته همه آن خون حيض است .
مسأله 492 ـ زنى كه عادت وقتيّه و عدديّه دارد ، اگر بيشتر از ده روز خون ببيند ، خونى كه در روزهاى عادت ديده اگرچه نشانه هاى حيض را نداشته باشد ، حيض است ، و خونى كه بعد از روزهاى عادت ديده اگرچه نشانه هاى حيض را داشته باشد استحاضه است . مثلا زنى كه عادت حيض او از اول ماه تا هفتم است اگر از اول تا دوازدهم خون ببيند ، هفت روز اول آن حيض و پنج روز بعد استحاضه مى باشد .

2 ـ صاحب عادت وقتيّه :
مسأله 493 ـ زنهائى كه عادت وقتيّه دارند دو دسته اند :
« اول » زنى كه دو ماه پشت سر هم در وقت معيّن خون حيض ببيند و بعد از چند روز پاك شود ولى شماره روزهاى آن در هر دو ماه يك اندازه نباشد ، مثلا دو ماه پشت سر هم روز اول ماه خون ببيند ولى ماه اول روز هفتم و ماه دوم روز هشتم از خون پاك شود ، كه اين زن بايد روز اول ماه را عادت حيض خود قرار دهد .
« دوم » زنى كه دو ماه پشت سر هم در وقت معيّن سه روز يا بيشتر خون حيض ببيند و بعد پاك شود و دو مرتبه خون ببيند و تمام روزهائى كه خون ديده با روزهائى كه در وسط پاك بوده از ده روز بيشتر نشود ، ولى ماه دوم كمتر يا بيشتر از ماه اول باشد ، مثلا در ماه اول هشت روز و در ماه دوم نُه روز باشد كه اين زن هم بايد روز اول ماه را روز اول عادت حيض خود قرار دهد .
مسأله 494 ـ زنى كه عادت وقتيّه دارد و شماره روزهاى او به يك اندازه نيست چنانچه خونى ببيند كه مقدارى از آن نشانه هاى حيض داشته ومقدارى نداشته باشد ، در صورتى كه خون نشانه دار از سه روز كمتر و از ده روز بيشتر نباشد لازم است آن را حيض ، و خونى كه نشانه هاى حيض ندارد استحاضه قرار دهد ، ولى چنانچه در وقت عادتش خون ببيند ، داشتن نشانه هاى حيض در حيض بودن آن معتبر نيست ، پس خونى كه در وقت عادتش ديده چنانچه ممكن است حيض باشد لازم است حيض قرار دهد ، مثلا در وقت عادت خود سه روز خون ديد اگرچه نشانه حيض را نداشته باشد حيض است . و همچنين است اگر در عادت خود مثلا يك روز و پيش از عادت به دو روز خون ببيند يا اينكه در عادت خود مثلا يك روز و پس از آن دو روز خون ببيند ، در اين دو صورت نيز لازم است آن سه روز را حيض قرار دهد ، پس اگر خون نشانه دار قبل از ده روز از اول خون ديدن قطع شد ، تمام آن خون حيض است ، و اگر بعداً نيز خون ديد چنانچه آن خون داراى نشانه هاى حيض و فاصله بين آن و آخر خون اول ده روز يا بيشتر باشد ، آن خون نيز حيض است و الاّ استحاضه است .
مسأله 495 ـ زنى كه عادت وقتيّه دارد ، اگر در غير وقت عادت با نشانه هاى حيض بيشتر از ده روز خون ببيند و نتواند حيض را بواسطه نشانه هاى آن تشخيص دهد ، بايد تا شش يا هفت روز حيض و بقيّه را استحاضه قرار دهد .
مسأله 496 ـ زنى كه هر ماه ، روز اول ماه مثلا خون مى ديده و گاهى روز پنجم و گاهى روز هفتم پاك مى شده ، چنانچه يك ماه دوازده روز خون ببيند و نتواند با نشانه هاى حيض مقدار او را معيّن نمايد ، بايد از اول ماه تا شش يا هفت روز حيض و باقى را استحاضه قرار دهد .
مسأله 497 ـ صاحب عادت اگر وسط يا آخر عادت او معلوم است چنانچه خون او از ده روز تجاوز كند ، شش يا هفت روز را طورى قرار دهد كه آخر يا وسط آن موافق با آن وقت باشد .

3 ـ صاحب عادت عدديّه :
مسأله 498 ـ زنهائى كه عادت عدديّه دارند دو دسته اند :
« اول » زنى كه شماره روزهاى حيض او در دو ماه پشت سر هم يك اندازه باشد ولى وقت خون ديدن او يكى نباشد ، كه در اين صورت هر چند روزى كه خون ديده ، عادت او مى شود . مثلا اگر ماه اول از روز اول تا پنجم و ماه دوم از يازدهم تا پانزدهم خون ببيند ، عادت او پنج روز مى شود .
« دوم » زنى كه دو ماه پشت سر هم سه روز يا بيشتر خون ببيند و يك روز يا بيشتر پاك شود و دو مرتبه خون ببيند و وقت ديدن خون در ماه اول با ماه دوم فرق داشته باشد ، كه اگر تمام روزهائى كه خون ديده و روزهائى كه در وسط پاك بوده از ده روز بيشتر نشود و شماره روزهاى آن هم به يك اندازه باشد ، تمام روزهائى كه خون ديده با روزهاى وسط كه پاك بوده ، عادت حيض او مى شود ، و لازم نيست روزهائى كه در وسط پاك بوده در هر دو ماه به يك اندازه باشد . مثلا اگر ماه اول از روز اول تا سوم خون ببيند و دو روز پاك شود و دوباره سه روز خون ببيند ، و ماه دوم از يازدهم تا سيزدهم خون ببيند و دو روز يا بيشتر يا كمتر پاك شود دوباره خون ببيند و روى هم از هشت روز بيشتر نشود ، عادت او هشت روز مى شود . و اگر در يك ماه مثلا هشت روز خون ببيند و در ماه دوم چهار روز خون ديده و پاك شود و دوباره خون ببيند و مجموع ايّام خون با پاكى وسط هشت روز باشد ، عادت او هشت روز خواهد بود .
مسأله 499 ـ زنى كه عادت عدديّه دارد ، اگر با نشانه هاى حيض كمتر يا بيشتر از شماره عادت خود خون ببيند و از ده روز تجاوز نكند آنها را حيض قرار دهد اگرچه خون قطع نشود و بدون داشتن نشانه هاى حيض از ده روز تجاوز كند ، و اگر با نشانه هاى حيض از ده روز تجاوز كرد بايد از موقع ديدن آن خون به شماره روزهاى عادتش حيض و بقيّه را استحاضه قرار دهد .

4 ـ مضطربه :
مسأله 500  ـ مضطربه ـ يعنى زنى كه چند ماه خون ديده ولى عادت معيّنى پيدا نكرده ـ اگر بيش از ده روز خون ببيند و همه خونهائى كه ديده داراى نشانه هاى حيض باشد شش يا هفت روز را حيض قرار دهد و بقيّه استحاضه است .
مسأله 501 ـ مضطربه اگر بيشتر از ده روز خونى ببيند كه چند روز آن نشانه حيض و چند روز ديگر نشانه استحاضه دارد ، چنانچه خونى كه نشانه حيض دارد كمتر از سه روز و بيشتر از ده روز نباشد ، همه آن حيض است . و اگر همه آن را كه نشانه حيض دارد نشود حيض قرار دهد مثل آنكه پنج روز به نشانه هاى حيض و پنج روز به نشانه هاى استحاضه و پنج روز دوباره به نشانه هاى حيض ببيند ، پس اگر آنچه به نشانه هاى حيض است هر كدام را بشود حيض قرار دهد به اينكه هر كدام كمتر از سه روز و بيشتر از ده روز نباشد بايد اولى را حيض و بقيّه را استحاضه قرار دهد .

5 ـ مبتدئه :
مسأله 502 ـ مبتدئه ـ يعنى زنى كه دفعه اول خون ديدن او است ـ اگر بيشتر از ده روز خون ببيند و همه خونهائى كه ديده داراى نشانه هاى حيض باشد ، بايد عادت خويشان خود را حيض و بقيّه را استحاضه قرار دهد ، و اگر خويشى نداشته يا عادت خويشانش مختلف باشد ، ماه اول را شش يا هفت روز حيض قرار داده و تا ده روز احتياط كند و در ماههاى بعد سه روز حيض قرار داده و تا شش يا هفت روز احتياط كند .
مسأله 503 ـ مبتدئه اگر بيشتر از ده روز خونى ببيند كه چند روز آن نشانه حيض و چند روز ديگر نشانه استحاضه را داشته باشد ، چنانچه خونى كه نشانه حيض دارد كمتر از سه روز و بيشتر از ده روز نباشد ، همه آن حيض است ، ولى اگر پيش از گذشتن ده روز از خونى كه نشانه حيض دارد دوباره خونى ببيند كه آن هم نشانه خون حيض داشته باشد ، مثل آنكه پنج روز خون سياه و نُه روز خون زرد و دوباره پنج روز خون سياه ببيند ، بايد خون اولى را حيض و بقيّه را استحاضه قرار دهد .
مسأله 504 ـ مبتدئه اگر بيشتر از ده روز خونى ببيند كه چند روز آن نشانه حيض و چند روز ديگر آن نشانه استحاضه داشته باشد ، ولى خونى كه نشانه حيض دارد از سه روز كمتر باشد همه خونهائى كه ديده استحاضه است .

6 ـ ناسيه :
مسأله 505 ـ ناسيه ـ يعنى زنى كه مقدار عادت خود را فراموش كرده است ـ اگر خونى به نشانه حيض ببيند كه كمتر از سه روز و بيشتر از ده روز نباشد آن را حيض قرار دهد ، و اگر آن خون بيشتر از ده روز باشد تا هر زمانى كه احتمال بقاء عادت را مى دهد ، حيض قرار داده و بقيّه استحاضه است ، ولى در صورتى كه احتمال بقاء عادتش در بيشتر از هفت تا ده روز باشد ، پس از روز هفتم احتياط كند . و در صورتى كه بداند خونى را كه ديده در ايّام عادتش نيست و بعضى از خون اوصاف حيض را داشته باشد و كمتر از سه روز و بيشتر از ده روز نباشد آن را حيض و بقيّه را استحاضه قرار دهد .

مسائل متفرقه حيض
مسأله 506 ـ مبتدئه و مضطربه و ناسيه و زنى كه عادت عدديّه دارد ، اگر خونى ببينند كه نشانه هاى حيض را داشته باشد بايد عبادت را ترك كنند ، و چنانچه بعد بفهمند حيض نبوده بايد عبادتهائى را كه بجا نياورده اند قضا نمايند .
مسأله 507 ـ زنى كه در حيض عادت دارد ، چه در وقت حيض عادت داشته باشد چه در عدد حيض ، يا هم در وقت وهم در عدد آن ، اگر دو ماه پشت سر هم بر خلاف عادت خود خونى ببيند كه وقت آن يا شماره روزهاى آن ، يا هم وقت و هم شماره روزهاى آن يكى باشد ، عادتش بر مى گردد به آنچه در اين دو ماه ديده است ، مثلا اگر از روز اول ماه تا هفتم خون مى ديده و پاك مى شده چنانچه دو ماه از دهم تا هفدهم ماه خون ببيند و پاك شود ، از دهم تا هفدهم عادت او مى شود .
مسأله 508 ـ مقصود از يك ماه ، از ابتداى خون ديدن است تا سى روز ، نه از روز اول ماه تا آخر ماه .
مسأله 509 ـ زنى كه معمولا ماهى يك مرتبه خون مى بيند ، اگر در يك ماه دو مرتبه خون ببيند و آن خون نشانه هاى حيض را داشته باشد ، چنانچه روزهائى كه در وسط پاك بوده از ده روز كمتر نباشد ، بايد هر دو را حيض قرار دهد .
مسأله 510 ـ اگر سه روز يا بيشتر خون ببيند كه نشانه حيض را دارد ، بعد ، ده روز يا بيشتر خونى ببيند كه نشانه استحاضه را دارد و دوباره سه روز خونى به نشانه هاى حيض ببيند ، بايد خون اول و خون آخر را كه نشانه هاى حيض داشته حيض قرار دهد .
مسأله 511 ـ اگر زن پيش از ده روز پاك شود و بداند كه در باطن خون نيست ، بايد براى عبادتهاى خود غسل كند اگرچه گمان داشته باشد كه پيش از تمام شدن ده روز دوباره خون مى بيند ، ولى اگر يقين داشته باشد كه پيش از تمام شدن ده روز دوباره خون مى بيند نبايد غسل كند .
مسأله 512 ـ اگر زن پيش از ده روز پاك شود و احتمال دهد كه در باطن خون هست ، بنابر احتياط لازم بايد قدرى پنبه داخل فرج نمايد و كمى صبر كند و بيرون آورد ، پس اگر پاك بود غسل كند و عبادتهاى خود را بجا آورد ، و اگر پاك نبود چنانچه در حيض عادت ندارد يا عادت او ده روز است بايد صبر كند كه اگر پيش از ده روز پاك شد غسل كند ، و اگر سر ده روز پاك شد يا خون او از ده روز گذشت ، سر ده روز غسل نمايد ، و اگر عادتش كمتر از ده روز است ، در صورتى كه بداند پيش از تمام شدن ده روز يا سر ده روز پاك مى شود ، نبايد غسل كند . و اگر احتمال دهد خون او از ده روز مى گذرد بايد يك روز عبادت را ترك كند و بعد جايز است احكام مستحاضه را جارى كند ، و احوط اين است كه تا روز دهم بين تروك حائض و اعمال مستحاضه جمع كند ، و اين حكم مختصّ زنى است كه قبل از عادت مستمرّة الدم نبوده و الاّ بعد از گذشتن عادت جايز نيست عبادت را ترك كند .
مسأله 513 ـ اگر چند روز را حيض قرار دهد وعبادت نكند ، بعد بفهمد حيض نبوده است ،بايد نماز و روزه اى كه در آن روزها بجا نياورده قضا نمايد ، و اگر چند روز را به گمان اينكه حيض نيست عبادت كند ، بعد بفهمد حيض بوده ، چنانچه آن روزها را روزه نيز گرفته باشد بايد قضا نمايد .

نفـاس

مسأله 514 ـ از وقتى كه اولين جزء بچّه از شكم مادر بيرون مى آيد ، هر خونى كه زن مى بيند ، اگر پيش از ده روز از تمام زائيدن يا سر ده روز قطع شود ، خون نفاس است . و زن را در حال نفاس ، نفساء مى گويند .
مسأله 515 ـ خونى كه زن پيش از بيرون آمدن اولين جزء بچّه مى بيند نفاس نيست .
مسأله 516 ـ لازم نيست كه خلقت بچّه تمام باشد ، بلكه اگر نا تمام نيز باشد در صورتى كه زائيدن صدق كند ، خونى كه تا ده روز ببيند خون نفاس است .
مسأله 517 ـ ممكن است خون نفاس يك آن بيشتر نيايد ، ولى بيشتر از ده روز نمى شود ، و مبدء حساب ده روز از تمام زائيدن است .
مسأله 518 ـ هرگاه شك كند كه چيزى سقط شده يا نه ، يا چيزى كه سقط شده بچّه است يا نه ، لازم نيست وارسى كند ، و خونى كه از او خارج مى شود شرعاً خون نفاس نيست . بلكه اگر در ايّام عادت يا اوصاف حيض را داشته باشد ، حائض ، و در غير اين صورت ، استحاضه است به تفصيلى كه در حيض گذشت .
مسأله 519 ـ بنابر احتياط توقّف در مسجد و كارهاى ديگرى كه بر حائض حرام است ، بر نفساء هم حرام است ، و آنچه بر حائض واجب است ، بر نفساء هم واجب مى باشد .
مسأله 520 ـ طلاق دادن زنى كه در حال نفاس است باطل و نزديكى كردن با او ، حرام مى باشد . ولى اگر شوهرش با او نزديكى كند ، كفّاره ندارد .
مسأله 521 ـ وقتى زن از خون نفاس پاك شد ، بايد غسل كند و عبادتهاى خود را بجا آورد . و اگر دوباره خون ببيند ، چنانچه روزهائى را كه خون ديده با روزهائى كه در وسط پاك بوده ، روى هم ده روز يا كمتر از ده روز باشد ، تمام آن نفاس است ، و اگر روزهائى كه پاك بوده روزه نيز گرفته باشد لازم است قضا نمايد .
مسأله 522 ـ اگر زن از خون نفاس پاك شود و احتمال دهد كه در باطن خون هست ، بنابر احتياط لازم بايد مقدارى پنبه داخل فرج نمايد و كمى صبر كند ، كه اگر پاك است براى عبادتهاى خود غسل كند .
مسأله 523 ـ اگر خون نفاس زن از ده روز بگذرد ، چنانچه در حيض عادت دارد ، به اندازه روزهاى عادت او نفاس و بقيّه استحاضه است . و اگر عادت ندارد ، به مقدار عادت خويشان خود نفاس قرار داده و تا ده روز احتياط كند ، و احتياط مستحب آن است كسى كه عادت دارد از روز بعد از عادت ، و كسى كه ندارد بعد از روز دهم تا روز هيجدهم زايمان ، كارهاى استحاضه را بجا آورد و كارهائى را كه بر نفساء حرام است ترك كند .
مسأله 524 ـ زنى كه عادت حيضش كمتر از ده روز است ، اگر بيشتر از روزهاى عادتش خون ببيند ، بايد به اندازه روزهاى عادت خود نفاس قرار دهد ، و بعد از آن واجب است يك روز عبادت را ترك نمايد و بعد جايز است احكام مستحاضه را جارى يا اينكه عبادت را تا ده روز ترك نمايد ، و اگر خون از ده روز بگذرد ، بايد روزهاى بعد از عادت تا روز دهم را استحاضه قرار دهد و عبادتهائى را كه در آن روزها بجا نياورده قضا نمايد . مثلا زنى كه عادت او شش روز بوده اگر بيشتر از شش روز خون ببيند ، بايد شش روز را نفاس قرار دهد و روز هفتم نيز عبادت را ترك كند و در روز هشتم و نهم و دهم مخيّر است بين اينكه عبادت را ترك كند يا كارهاى استحاضه را بجا آورد ، و اگر بيشتر از ده روز خون ديد ، از روز بعد از عادت او استحاضه مى باشد .
مسأله 525 ـ زنى كه در حيض عادت دارد ، اگر بعد از زائيدن ، تا يك ماه يا بيشتر از يك ماه پى در پى خون ببيند ، به اندازه روزهاى عادت او نفاس است ، و خونى كه بعد از نفاس تا ده روز مى بيند اگرچه در روزهاى عادت ماهانه اش باشد ، استحاضه است . مثلا زنى كه عادت حيض او از بيستم هر ماه تا بيست و هفتم آن ماه است اگر روز دهم ماه زائيد و تا يك ماه يا بيشتر پى در پى خون ديد ، تا روز هفدهم نفاس و از روز هفدهم تا ده روز حتّى خونى كه در روزهاى عادت خود كه از بيستم تا بيست و هفتم است مى بيند ، استحاضه مى باشد ، و بعد از گذشتن ده روز اگر خونى را كه مى بيند در روزهاى عادتش باشد حيض است چه نشانه هاى حيض را داشته چه نداشته باشد ، و همچنين است اگر در روزهاى عادتش نباشد ولى نشانه هاى حيض را داشته باشد ، امّا اگر خونى كه بعد از گذشتن ده روز از نفاس مى بيند در روزهاى عادت حيض او نباشد و نشانه هاى حيض را هم نداشته باشد استحاضه است .
مسأله 526 ـ زنى كه در حيض نيست و عادت عدديّه ندارد ، اگر بعد از زايمان تا يك ماه يا بيشتر از يك ماه خون ببيند ، حكم ده روز اول آن در مسأله ( 523 ) گذشت ، و ده روز دوم آن استحاضه است . و خونى كه بعد از آن مى بيند اگر نشانه حيض را داشته باشد يا در وقت عادتش باشد ، حيض ، و گرنه آن هم استحاضه مى باشد .

غسل مسّ ميّت

مسأله 527 ـ اگر كسى بدن انسان مرده اى را كه سرد شده و غسلش نداده اند مس كند يعنى جائى از بدن خود را به آن برساند بايد غسل مسّ ميّت نمايد ، چه در خواب مس كند چه در بيدارى ، با اختيار مس كند يا بى اختيار ، حتّى اگر ناخن و استخوان او به ناخن و استخوان ميّت برسد بايد غسل كند ، ولى اگر حيوان مرده اى را مس كند غسل بر او واجب نيست .
مسأله 528 ـ براى مسّ مرده اى كه تمام بدن او سرد نشده غسل واجب نيست اگرچه جائى را كه سرد شده مس نمايد .
مسأله 529 ـ اگر موى خود را به بدن ميّت برساند يا بدن خود را به موى ميّت يا موى خود را به موى ميّت برساند ، بنابر احتياط غسل كند و لكن آن غسل براى نماز كافى نيست مگر آنكه موى خود و موى ميّت بلند نباشد كه در اين صورت غسل مسّ ميّت براى نماز كافى است .
مسأله 530 ـ براى مسّ بچه مرده حتّى بچه سقط شده اى كه چهار ماه او تمام شده غسل مس ميّت واجب است ، بنابر اين اگر بچه چهار ماهه اى مرده و بدنش سرد شده به دنيا بيايد مادر او بايد غسل مسّ ميّت كند .
مسأله 531 ـ بچّه اى كه بعد از مردن مادر و سرد شدن بدنش به دنيا مى آيد وقتى بالغ شد واجب است غسل مسّ ميّت كند ، و اگر بعد از مميّز شدن و قبل از بلوغ غسل كند كافى است .
مسأله 532 ـ اگر انسان ، ميّتى را كه سه غسل او كاملا تمام شده مس نمايد ، غسل بر او واجب نمى شود ، ولى اگر پيش از آنكه غسل سوم تمام شود جائى از بدن او را مس كند اگرچه غسل سوم آنجا تمام شده باشد بايد غسل مسّ ميّت نمايد .
مسأله 533 ـ اگر ديوانه يا بچه نابالغى ميّت را مس كند ، بعد از آنكه آن ديوانه عاقل يا بچّه بالغ شد بايد غسل مسّ ميّت نمايد .
مسأله 534 ـ بنابر احتياط واجب اگر از بدن زنده يا مرده اى كه غسلش نداده اند ، قسمتى كه داراى استخوان است جدا شود و پيش از آنكه قسمت جدا شده را غسل دهند ، انسان آن را مس نمايد ، بايد غسل مسّ ميّت كند ، ولى اگر قسمتى كه جدا شده ، استخوان نداشته باشد ، براى مسّ آن غسل واجب نيست .
مسأله 535 ـ براى مسّ استخوانى كه گوشت ندارد و آن را غسل نداده اند چه از مرده جدا شده باشد چه از زنده ، غسل واجب نيست ، و همچنين است براى مسّ دندانى كه از مرده يا زنده جدا شده باشد .
مسأله 536 ـ غسل مسّ ميّت را بايد مثل غسل جنابت انجام دهند ولى كسى كه مسّ ميّت كرده ، اگر بخواهد نماز بخواند احتياط مستحب آن است كه وضو هم بگيرد ، ولى در مواردى كه غسل مسّ ميّت بنابر احتياط است بايد براى نماز وضو بگيرد .
مسأله 537 ـ اگر چند ميّت را مس كند يا يك ميّت را چند بار مس نمايد ، يك غسل كافى است .
مسأله 538 ـ براى كسى كه بعد از مسّ ميّت غسل نكرده است ، توقّف در مسجد و نزديكى با زن و خواندن آيه هائى كه سجده واجب دارد ، مانعى ندارد ولى براى نماز و مانند آن بايد غسل كند .

احكام محتضر
مسأله 539 ـ مسلمانى را كه محتضر است يعنى در حال جان دادن مى باشد ، مرد باشد يا زن ، بزرگ باشد يا كوچك ، بنابر احتياط در صورت امكان بايد به پشت بخوابانند ، به طورى كه كف پاهايش به طرف قبله باشد .
مسأله 540 ـ اولى آن است تا وقتى كه غسل ميّت تمام نشده ، نيز او را رو به قبله بخوابانند ولى بعد از آنكه غسلش تمام شد ، بهتر آن است كه او را مثل حالتى كه بر او نماز مى خوانند بخوابانند .
مسأله 541 ـ بنابر احتياط رو به قبله كردن محتضر بر هر مسلمان واجب است و اجازه گرفتن از ولى او احوط است .
مسأله 542 ـ مستحب است شهادتين و اقرار به دوازده امام (عليهم السلام) و ساير عقائد حَقّه را به كسى كه در حال جان دادن است ، طورى تلقين كنند كه بفهمد ، و نيز مستحب است چيزهائى را كه گفته شد ، تا وقت مرگ تكرار كنند .
مسأله 543 ـ مستحب است اين دعا را طورى به محتضر تلقين كنند كه بفهمد « اللّهُمَّ اغْفِرْ لِيَ الكَثِيرَ مِنْ مَعاصِيكَ وَاقْبَلْ مِنِّي اليَسِيرَ مِنْ طاعَتِكَ يا مَنْ يَقْبَلُ اليَسِيرَ وَيَعْفُو عَنِ الكَثِيرِ اِقْبَلْ مِنِّي اليَسِيرَ وَاعْفُ عَنِّي الكَثِيرَ اِنَّكَ اَنْتَ العَفُوُّ الغَفُورُ اللّهُمَّ ارْحَمْنِي فَاِنَّكَ رَحِيمٌ » .
مسأله 544 ـ مستحب است كسى را كه سخت جان مى دهد ، اگر نا راحت نمى شود ، به جائى كه نماز مى خوانده ببرند .
مسأله 545 ـ مستحب است براى راحت شدن محتضر ، بر بالين او سوره مباركه يس و صافات و احزاب و آية الكرسى و آيه پنجاه و چهارم از سوره اعراف و سه آيه آخر سوره بقره را بلكه هرچه از قرآن ممكن است بخوانند .
مسأله 546 ـ تنها گذاشتن محتضر و گذاشتن چيزى روى شكم او و بودن جنب و حائض نزد او و همچنين حرف زدن زياد و گريه كردن و تنها گذاشتن زنها نزد او ، مكروه است .

احكام بعد از مرگ
مسأله 547 ـ بعد از مرگ مستحب است چشمها و لبها و چانه ميّت را ببندند و دست و پاى او را دراز كنند و پارچه اى روى او بيندازند ، و اگر شب مرده است ، در جائى كه مرده ، چراغ روشن كنند ، و براى تشييع جنازه او مؤمنين را خبر كنند و در دفن او عجله نمايند ، ولى اگر يقين به مردن او ندارند ، بايد صبر كنند تا معلوم شود . و نيز اگر ميّت حامله باشد و بچّه در شكم او زنده باشد ، بايد به قدرى دفن را عقب بيندازند ، كه پهلوى چپ او را بشكافند و طفل را بيرون آورند و پهلو را بدوزند .

احكام غسل و كفن و نماز و دفن ميّت
مسأله 548 ـ غسل و كفن و نماز و دفن مسلمان اگرچه دوازده امامى نباشد ، بر هر مكلّفى واجب است و اگر بعضى انجام دهند ، از ديگران ساقط مى شود ، و چنانچه هيچ كس انجام ندهد ، همه معصيت كرده اند .
مسأله 549 ـ اگر كسى مشغول كارهاى ميّت شود ، بر ديگران واجب نيست اقدام نمايند ، ولى اگر او عمل را نيمه كاره بگذارد ، بايد ديگران تمام كنند .
مسأله 550 ـ اگر انسان يقين كند كه ديگرى مشغول كارهاى ميّت شده ، واجب نيست به كارهاى ميّت اقدام كند ، ولى اگر شك يا گمان دارد ، بايد اقدام نمايد .
مسأله 551 ـ اگر كسى بداند غسل يا كفن يا نماز يا دفن ميّت را باطل انجام داده اند ، بايد دوباره انجام دهد ، ولى اگر گمان دارد كه باطل بوده ، يا شك دارد كه درست بوده يا نه لازم نيست اقدام نمايد .
مسأله 552 ـ بنابر احتياط براى غسل و كفن و نماز و دفن ميّت ، بايد از ولىّ او اجازه بگيرند .
مسأله 553 ـ ولىّ زن شوهر او است ، و بعد از او مردهائى كه از ميّت ارث مى برند مقدّم بر زنهاى ايشانند .
مسأله 554 ـ اگر كسى بگويد من وصى يا ولىّ ميّت هستم ، يا ولىّ ميّت به من اجازه داده كه غسل و كفن و دفن ميّت را انجام دهم ، چنانچه به حرف او اطمينان دارند يا ميّت در تصرّف او است يا اينكه دو نفر عادل به گفته او شهادت دهند ، بايد حرف او را قبول كرد .
مسأله 555 ـ اگر ميّت براى غسل و كفن و دفن و نماز خود غير از ولى ، كس ديگرى را معيّن كند ، ولايت اين امور با او است و لازم نيست كسى كه ميّت او را براى انجام اين كارها معيّن كرده ، اين وصيّت را قبول كند ، ولى اگر قبول كرد ، بايد به آن عمل نمايد .

كيفيّت غسل ميّت
مسأله 556 ـ واجب است ميّت را سه غسل بدهند :
« اول » با آبى كه با سدر مخلوط باشد .
« دوم » با آبى كه با كافور مخلوط باشد .
« سوم » با آب خالص .
مسأله 557 ـ سدر و كافور بايد به اندازه اى زياد نباشد كه آب را مضاف كند ، و به اندازه اى هم كم نباشد كه نگويند سدر و كافور با آب مخلوط شده است .
مسأله 558 ـ اگر سدر و كافور به اندازه اى كه لازم است پيدا نشود ، بنابر احتياط مستحب مقدارى كه به آن دسترسى دارند در آب بريزند .
مسأله 559 ـ اگر كسى در حال احرام بميرد ، نبايد او را با آب كافور غسل دهند ، و به جاى آن بايد با آب خالص غسلش بدهند مگر اينكه در احرام حج بوده و سعى را تمام نموده باشد كه در اين صورت با آب كافور بايد غسلش دهند .
مسأله 560 ـ اگر سدر و كافور يا يكى از اينها پيدا نشود ، يا استعمال آن جايز نباشد مثل آنكه غصبى باشد ، بايد بجاى هر كدام كه ممكن نيست بنابر احتياط ميّت را با آب خالص غسل داده و تيمّم نيز بدهند .
مسأله 561 ـ كسى كه ميّت را غسل مى دهد ، بايد مسلمان دوازده امامى و بالغ و عاقل باشد و مسائل غسل را هم بداند . ولى اگر ميّت مسلمان غير اثنا عشرى را هم مذهب خودش بر طبق مذهبش غسل بدهد ، تكليف از مؤمن اثنا عشرى ساقط است .
مسأله 562 ـ كسى كه ميّت را غسل مى دهد ، بايد قصد قربت داشته باشد يعنى غسل را براى انجام فرمان خداوند عالم بجا آورد .
مسأله 563 ـ غسل بچه مسلمان اگرچه از زنا باشد ، واجب است . و غسل و كفن و دفن كافر و اولاد او ، جايز نيست . و كسى كه از بچگى ديوانه بوده و به حال ديوانگى بالغ شده ، چنانچه محكوم به اسلام بوده ، بايد او را غسل داد .
مسأله 564 ـ بچّه سقط شده را اگر چهار ماه يا بيشتر دارد ، بايد غسل بدهند ، و اگر چهار ماه ندارد ، بايد بنابر احتياط در پارچه اى بپيچند و بدون غسل دفن كنند .
مسأله 565 ـ جايز نيست مرد ، زن را ، و زن مرد را غسل بدهد ، ولى زن مى تواند شوهر خود را غسل دهد و شوهر هم مى تواند زن خود را غسل دهد .
مسأله 566 ـ مرد مى تواند دختر بچّه اى را كه سنّ او از سه سال بيشتر نيست ، غسل دهد . و زن هم مى تواند پسربچّه اى را كه سه سال بيشتر ندارد ، غسل دهد .
مسأله 567 ـ اگر براى غسل دادن ميّتى كه مرد پيدا نشود ، زنانى كه با او نسبت دارند و محرمند مثل مادر و خواهر و عمّه و خاله ، يا بواسطه شير خوردن با او محرم شده اند ، مى توانند از زير لباس يا چيزى كه بدن او را بپوشاند ، غسلش بدهند . و نيز اگر براى غسل ميّت زن ، زن ديگرى نباشد ، مردهائى كه با او نسبت دارند و محرمند ، يا بواسطه شير خوردن با او محرم شده اند ، مى توانند از زير لباس او را غسل دهند .
مسأله 568 ـ اگر ميّت و كسى كه او را غسل مى دهد هر دو مرد يا هر دو زن باشند ، بهتر آن است كه غير از عورت ، جاهاى ديگر ميّت برهنه باشد .
مسأله 569 ـ نگاه كردن به عورت ميّت حرام است ، و كسى كه او را غسل مى دهد اگر نگاه كند معصيت كرده ، ولى غسل باطل نمى شود .
مسأله 570 ـ اگر جائى از بدن ميّت نجس باشد ، بنابر احتياط پيش از آنكه آنجا را غسل بدهند ، آب بكشند . و اولى آن است كه تمام بدن ميّت ، پيش از شروع به غسل پاك باشد .
مسأله 571 ـ غسل ميّت مثل غسل جنابت است . و احتياط واجب آن است كه تا غسل ترتيبى ممكن است ، ميّت را غسل ارتماسى ندهند ، و بايد در غسل ترتيبى قسمت چپ بدن را بعد از قسمت راست بشويند ، و هم اگر ممكن است بنابر احتياط مستحب هر يك از سه قسمت بدن را در آب فرو نبرند ، بلكه آب را روى آن بريزند .
مسأله 572 ـ كسى را كه در حال حيض يا در حال جنابت مرده ، لازم نيست غسل حيض يا غسل جنابت بدهند ، بلكه همان غسل ميّت براى او كافى است .
مسأله 573 ـ مزد گرفتن براى غسل دادن اشكال دارد ، و اگر كسى براى گرفتن مزد ، ميّت را غسل دهد ، و در غسل دادن قصد قربت كند آن غسل صحيح است ، ولى مزد گرفتن براى كارهاى مقدّماتى غسل اشكالى ندارد .
مسأله 574 ـ اگر آب پيدا نشود ، يا استعمال آن مانعى داشته باشد بايد عوض هر غسل ، ميّت را يك تيمّم بدهند ، و احتياط واجب آن است كه يك تيمّم ديگر هم عوض هر سه غسل بدهند ، و اگر كسى كه تيمّم مى دهد ، در يكى از اين سه تيمّم قصد ما فى الذمّه نمايد يعنى نيّت كند كه اين تيمّم را براى آنكه به تكليف عمل شده باشد ، انجام مى دهم ، تيمّم چهارم لازم نيست .
مسأله 575 ـ كسى كه ميّت را تيمّم مى دهد ، بايد دست خود را به زمين بزند وبه صورت و پشت دستهاى ميّت بكشد ، واگر ممكن باشد احتياط واجب آن است كه با دست ميّت هم او را تيمّم بدهد .

احكام كفن ميّت
مسأله 576 ـ ميّت مسلمان را بايد با سه پارچه كه آنها را لنگ و پيراهن و سرتاسرى مى گويند كفن نمايند .
مسأله 577 ـ لنگ بايد از ناف تا زانو ، اطراف بدن را بپوشاند ، و بهتر آن است كه از سينه تا روى پا برسد . و پيراهن بايد ، از سر شانه تا نصف ساق پا ، تمام بدن را بپوشاند ، و بهتر آن است كه تا روى پا برسد . و درازاى سرتاسرى بايد به قدرى باشد كه بستن دو سر آن ممكن باشد ، و پهناى آن بايد به اندازه اى باشد كه يك طرف آن روى يك طرف ديگر بيايد .
مسأله 578 ـ مقدارى از لنگ كه از ناف تا زانو را مى پوشاند ، و مقدارى از پيراهن كه از شانه تا نصف ساق را مى پوشاند ، مقدار واجب كفن است ، و آنچه بيشتر از اين مقدار در مسأله قبل گفته شد ، مقدار مستحب كفن مى باشد .
مسأله 579 ـ اگر ورثه بالغ باشند و اجازه دهند كه بيشتر از مقدار واجب كفن را كه در مسأله قبل گفته شد از سهم آنان بردارند ، اشكال ندارد . و احتياط واجب آن است كه بيشتر از مقدار واجب ، كفن را از سهم وارثى كه بالغ نشده بر ندارند .
مسأله 580 ـ اگر كسى وصيت كرده باشد كه مقدار مستحب كفن را كه در دو مسأله قبل گفته شد ، از ثلث مال او بردارند ، يا وصيّت كرده باشد ثلث مال را به مصرف خود او برسانند ولى مصرف آن را معيّن نكرده باشد يا فقط مصرف مقدارى از آن را معيّن كرده باشد ، مى توانند مقدار مستحب كفن را از ثلث مال او بردارند .
مسأله 581 ـ اگر ميّت وصيّت نكرده باشد كه كفن را از ثلث مال او بردارند و بخواهند از اصل مال بردارند ، احتياط واجب آن است كه مقدار واجب كفن را با ملاحظه شأن ميّت به ارزانترين قيمتى كه ممكن است تهيه نمايند ، ولى اگر كسانى از ورثه كه بالغ هستند اجازه بدهند كه از سهم آنان بر دارند ، مقدارى را كه اجازه داده اند ، از سهم آنان مى شود برداشت .
مسأله 582 ـ كفن زن بر شوهر است ، اگرچه زن از خود مال داشته باشد ، و همچنين اگر زن را به شرحى كه در احكام طلاق گفته مى شود ، طلاق رجعى بدهند و پيش از تمام شدن عدّه بميرد ، شوهرش بايد كفن او را بدهد ، و چنانچه شوهر بالغ نباشد يا ديوانه باشد ولىّ شوهر بايد از مال او كفن زن را بدهد .
مسأله 583 ـ كفن ميّت بر خويشان او واجب نيست ، اگرچه مخارج او در حال زندگى بر آنان واجب باشد .
مسأله 584 ـ احتياط واجب آن است كه هر يك از سه پارچه كفن به قدرى نازك نباشد كه بدن ميّت از زير آن پيدا باشد .
مسأله 585 ـ كفن كردن با پوست مردار و چيز غصبى ، اگرچه چيز ديگرى هم پيدا نشود ، جايز نيست . و چنانچه كفن ميّت غصبى باشد و صاحب آن راضى نباشد بايد از تنش بيرون آورند ، اگرچه او را دفن كرده باشند .
مسأله 586 ـ كفن كردن ميّت با چيز نجس و با پارجه ابريشمى خالص ، و بنابر احتياط با پارچه اى كه با طلا بافته شده جايز نيست ، ولى در حال ناچارى اشكال ندارد .
مسأله 587 ـ كفن كردن با پارچه اى كه از پشم يا موى حيوان حرام گوشت يا پوست حيوان حلال گوشت تهيه شده ، بنابر احتياط در حال اختيار جايز نيست ، ولى اگر كفن از مو و پشم حيوان حلال گوشت باشد اشكال ندارد ، اگرچه احتياط مستحب آن است كه با اين دو هم كفن ننمايند .
مسأله 588 ـ اگر كفن ميّت به نجاست خود او ، يا به نجاست ديگرى نجس شود ، چنانچه كفن ضايع نمى شود ، بايد مقدار نجس را بشويند يا ببرند اگرچه بعد از گذاشتن در قبر باشد ، و اگر شستن يا بريدن آن ممكن نيست ، در صورتى كه عوض كردن آن ممكن باشد ، بايد عوض نمايند .
مسأله 589 ـ كسى كه براى حج يا عمره احرام بسته اگر بميرد ، بايد مثل ديگران كفن شود و پوشاندن سر و صورتش اشكال ندارد .
مسأله 590 ـ مستحب است انسان در حال سلامتى ، كفن و سدر و كافور خود را تهيه كند .

احكام حنوط
مسأله 591 ـ بعد از غسل واجب است ميّت را حنوط كنند ، يعنى به پيشانى و كف دستها و سر زانوها و سر دو انگشت بزرگ پاهاى او كافور بمالند . و مستحب است به سر بينى ميّت هم كافور بمالند و بايد كافور ، سائيده و تازه باشد ، و اگر بواسطه كهنه بودن ، عطر او از بين رفته باشد كافى نيست .
مسأله 592 ـ احتياط واجب آن است كه اول كافور را به پيشانى ميّت بمالند ، ولى در جاهاى ديگر ترتيب لازم نيست .
مسأله 593 ـ بهتر آن است كه ميّت را پيش از كفن كردن ، حنوط نمايند اگرچه در بين كفن كردن و بعد از آن هم مانعى ندارد .
مسأله 594 ـ كسى كه براى حج يا عمره احرام بسته است ، اگر بميرد ، حنوط كردن او جايز نيست مگر اينكه در احرام حج بعد از تمام كردن سعى بميرد .
مسأله 595 ـ زنى كه شوهر او مرده و هنوز عدّه اش تمام نشده ، اگرچه حرام است خود را خوشبو كند ولى چنانچه بميرد حنوط او واجب است .
مسأله 596 ـ احتياط واجب آن است كه ميّت را با مشك و عنبر وعود و عطرهاى ديگر خوشبو نكنند و نيز اينها را با كافور مخلوط ننمايند .
مسأله 597 ـ مستحب است قدرى تربت حضرت سيد الشهدا (عليه السلام) را با كافور مخلوط كنند ، ولى بايد از آن كافور به جاهائى كه بى احترامى مى شود نرسانند ، و نيز بايد تربت به قدرى زياد نباشد كه وقتى با كافور مخلوط شد ، آن را كافور نگويند .
مسأله 598 ـ اگر كافور پيدا نشود ، يا فقط به اندازه غسل باشد ، حنوط لازم نيست ، و چنانچه از غسل زياد بيايد ولى به همه هفت عضو نرسد بنابر احتياط بايد اول به پيشانى و اگر زياد آمد به جاهاى ديگر بمالند .
مسأله 599 ـ مستحب است دو چوب تر و تازه در قبر همراه ميّت بگذارند .

احكام نماز ميّت
مسأله 600 ـ نماز خواندن بر ميّت مسلمان يا بچّه اى كه محكوم به اسلام و شش سال او تمام شده باشد واجب است .
مسأله 601 ـ نماز خواندن بر بچّه اى كه شش سال او تمام نشده ، رجاءً مانعى ندارد ، ولى نماز خواندن بر بچّه اى كه مرده به دنيا آمده مستحب نيست .
مسأله 602 ـ نماز ميّت بايد بعد از غسل و حنوط و كفن كردن او خوانده شود ، و اگر پيش از اينها ، يا در بين اينها بخوانند ، اگرچه از روى فراموشى يا ندانستن مسأله باشد كافى نيست .
مسأله 603 ـ كسى كه مى خواهد نماز ميّت بخواند ، لازم نيست با وضو يا غسل يا تيمّم باشد و بدن و لباسش پاك باشد ، و اگر لباس او غصبى هم باشد اشكال ندارد ، اگرچه بهتر آن است كه تمام چيزهائى را كه در نمازهاى ديگر لازم است رعايت كند .
مسأله 604 ـ كسى كه بر ميّت نماز مى خواند ، بايد رو به قبله باشد ، و نيز واجب است ميّت را مقابل او به پشت بخوابانند ، به طورى كه سر او به طرف راست نمازگزار و پاى او به طرف چپ نمازگزار باشد .
مسأله 605 ـ بنابر احتياط مكان نمازگزار بايد غصبى نباشد ، و نيز بايد از جاى ميّت پست تر يا بلندتر نباشد ولى پستى و بلندى مختصر اشكال ندارد .
مسأله 606 ـ نمازگزار بايد از ميّت دور نباشد ، ولى كسى كه نماز ميّت را به جماعت مى خواند ، اگر از ميّت دور باشد ، چنانچه صفها به يكديگر متصل باشند اشكال ندارد .
مسأله 607 ـ نمازگزار بايد مقابل ميّت بايستد ، ولى اگر نماز به جماعت خوانده شود و صف جماعت از دو طرف ميّت بگذرد ، نماز كسانى كه مقابل ميّت نيستند اشكال ندارد .
مسأله 608 ـ بين ميّت ونمازگزار بنابر احتياط بايد پرده و يا ديوار و يا چيزى مانند اينها نباشد ، ولى اگر ميّت در تابوت و مانند آن باشد اشكال ندارد .
مسأله 609 ـ در وقت خواندن نماز بايد عورت ميّت پوشيده باشد ، و اگر كفن كردن او ممكن نيست ، بنابر احتياط بايد عورتش را اگرچه با تخته و آجر و مانند اينها باشد بپوشانند .
مسأله 610 ـ نماز ميّت را بايد ايستاده و با قصد قربت بخواند ، و در موقع نيّت ميّت را معيّن كند ، مثلا نيّت كند نماز مى خوانم بر اين ميّت قربةً الى الله .
مسأله 611 ـ اگر كسى نباشد كه بتواند نماز ميّت را ايستاده بخواند ، مى شود نشسته بر او نماز خواند .
مسأله 612 ـ اگر ميّت وصيّت كرده باشد كه شخص معيّنى بر او نماز بخواند ، احتياط مستحب آن است كه آن شخص از ولىّ ميّت اجازه بگيرد .
مسأله 613 ـ مكروه است بر ميّت چند مرتبه نماز بخوانند ، ولى اگر ميّت اهل علم و تقوا باشد مكروه نيست .
مسأله 614 ـ اگر ميّت را عمداً يا از روى فراموشى يا به جهت عذرى بدون نماز دفن كنند ، يا بعد از دفن معلوم شود نمازى كه بر او خوانده شده باطل بوده است تا وقتى جسد او از هم نپاشيده واجب است با شرطهائى كه براى نماز ميّت گفته شد به قبرش نماز بخوانند .

دستور نماز ميّت
مسأله 615 ـ نماز ميّت پنج تكبير دارد و اگر نمازگزار پنج تكبير به اين ترتيب بگويد كافى است : بعد از نيّت و گفتن تكبير اول بگويد « اَشْهَدُ أنْ لا اِلهَ اِلاَّ الله وَأَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ الله » ، و بعد از تكبير دوم بگويد « اللّهُمَّ صَلِّ عَلى مُحَمَّد وَآلِ مُحَمَّد » ، و بعد از تكبير سوم بگويد « اللّهُمَّ اغْفِرْ لِلْمُؤْمِنِينَ وَالمُؤْمِناتِ » ، و بعد از تكبير چهارم اگر ميّت مرد است بگويد « اللّهُمَّ اغْفِرْ لِهذَا المَيِّتِ » و اگر زن است بگويد « اللّهُمَّ اغْفِرْ لِهذِهِ المَيِّتَةِ » ، و بعد ، تكبير پنجم را بگويد .
و بهتر است بعد از تكبير اول بگويد « اَشْهَدُ أَنْ لا اِلهَ اِلاَّ الله وَحْدَهُ لا شَرِيكَ لَهُ وَأَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ اَرْسَلَهُ بِالحَقِّ بَشِيراً وَنَذِيراً بَيْنَ يَدَيِ السّاعَةِ » ، و بعد از تكبير دوم بگويد « اللّهُمَّ صَلِّ عَلى مُحَمَّد وَآلِ مُحَمَّد وَبارِكْ عَلى مُحَمَّد وَآلِ مُحَمَّد وَارْحَمْ مُحَمَّداً وَآلَ مُحَمَّد كَأَفْضَلِ ما صَلَّيْتَ وَبارَكْتَ وَتَرَحَّمْتَ عَلى اِبْراهِيمَ وَآلِ اِبْراهِيمَ اِنَّكَ حَمِيدٌ مَجِيدٌ وَصَلِّ عَلى جَمِيعِ الأَنْبِياءِ وَالمُرْسَلِينَ وَالشُّهَداءِ وَالصِّدِّيقِينَ وَجَمِيعِ عِبادِ اللهِ الصّالِحِينَ » ، و بعد از تكبير سوم بگويد « اللّهُمَّ اغْفِرْ لِلْمُؤْمِنِينَ وَالمُؤْمِناتِ وَالمُسْلِمِينَ وَالمُسْلِماتِ ، الأَحْياءِ مِنْهُمْ وَالأَمْواتِ تابِعْ بَيْنَنا وَبَيْنَهُمْ بِالخَيْراتِ اِنَّكَ مُجِيبُ الدَّعَواتِ اِنَّكَ عَلى كُلِّ شَيء قَدِيرٌ » ، و بعد از تكبير چهارم اگر ميّت مرد است بگويد « اللّهُمَّ إنَّ هذا عَبْدُكَ وَابْنُ عَبْدِكَ وَابْنُ اَمَتِكَ نَزَلَ بِكَ وَأَنْتَ خَيْرُ مَنْزُول بِهِ اللّهُمَّ اِنّا لا نَعْلَمُ مِنْهُ اِلاّ خَيْراً وَاَنْتَ اَعْلَمُ بِهِ مِنّا ، اللّهُمَّ اِنْ كانَ مُحْسِناً فَزِدْ فِي اِحْسانِهِ وَاِنْ كانَ مُسِيئاً فَتَجاوَزْ عَنْهُ وَاغْفِرْ لَهُ ، اللّهُمَّ اجْعَلْهُ عِنْدَكَ فِي أَعْلى عِلِّيِّينَ وَاخْلفْ عَلى أَهْلِهِ فِي الغابِرِينَ وَارْحَمْهُ بِرَحْمَتِكَ يا أَرْحَمَ الرّاحِمِينَ » و بعد ، تكبير پنجم را بگويد . ولى اگر ميّت زن است بعد از تكبير چهارم بگويد « اللّهُمَّ اِنَّ هذِهِ اَمَتُكَ وَابْنَةُ عَبْدِكَ وَابْنَةُ اَمَتِكَ نَزَلَتْ بِكَ وَاَنْتَ خَيْرُ مَنْزُول بِهِ اللّهُمَّ اِنّا لا نَعْلَمُ مِنْها اِلاّ خَيْراً وَاَنْتَ اَعْلَمُ بِها مِنّا ، اللّهُمَّ اِنْ كانَتْ مُحْسِنَةً فَزِدْ فِي اِحْسانِها وَاِنْ كانَتْ مُسِيئَةً فَتَجاوَزْ عَنْها وَاغْفِرْ لَها ، اللّهُمَّ اجْعَلْها عِنْدَكَ فِي أَعْلى عِلِّيِّينَ وَاخْلفْ عَلى أَهْلِها فِي الغابِرِينَ وَارْحَمْها بِرَحْمَتِكَ يا أَرْحَمَ الرّاحِمِينَ » .
مسأله 616 ـ بايد تكبيرها و دعاها را طورى پشت سر هم بخواند ، كه نماز از صورت خود خارج نشود .
مسأله 617 ـ كسى كه نماز ميّت را به جماعت مى خواند بايد تكبيرها ودعاهاى آن را هم بخواند .

مستحبّات نماز ميّت
مسأله 618 ـ چند چيز در نماز ميّت مستحب است :
اول : كسى كه نماز ميّت مى خواند ، با وضو يا غسل يا تيمّم باشد ، و احتياط آن است در صورتى تيمّم كند كه وضو و غسل ممكن نباشد ، يا بترسد كه اگر وضو بگيرد يا غسل كند به نماز ميّت نرسد .
دوم : اگر ميّت مرد است ، امام جماعت يا كسى كه فرادى به او نماز مى خواند مقابل وسط قامت او بايستد ، و اگر ميّت زن است مقابل سينه اش بايستد .
سوم : پا برهنه نماز بخواند .
چهارم : در هر تكبير دستها را بلند كند .
پنجم : فاصله او با ميّت به قدرى كم باشد ، كه اگر باد لباسش را حركت دهد به جنازه برسد .
ششم : نماز ميّت را به جماعت بخواند .
هفتم : امام جماعت تكبير و دعاها را بلند بخواند و كسانى كه با او نماز مى خوانند آهسته بخوانند .
هشتم : در جماعت اگرچه مأموم يك نفر باشد ، عقب امام بايستد .
نهم : نمازگزار به ميّت و مؤمنين زياد دعا كند .
دهم : پيش از نماز در جماعت سه مرتبه بگويد : الصلاة .
يازدهم : نماز را در جائى بخوانند كه مردم براى نماز ميّت بيشتر به آنجا مى روند .
دوازدهم : زن حائض اگر نماز ميّت را به جماعت مى خواند ، تنها بايستد و در صف نمازگزاران نايستد .
مسأله 619 ـ خواندن نماز ميّت در مساجد مكروه است ولى در مسجد الحرام مكروه نيست .

احكام دفن
مسأله 620 ـ واجب است ميّت را طورى در زمين دفن كنند كه بوى او بيرون نيايد و درندگان هم نتوانند بدنش را بيرون آورند ، و اگر ترس آن باشد كه جانور بدن او را بيرون آورد ، بايد قبر را با آجر و مانند آن محكم كنند .
مسأله 621 ـ اگر دفن ميّت در زمين ممكن نباشد ، مى توانند بجاى دفن ، او را در بنا يا تابوت بگذارند .
مسأله 622 ـ ميّت را بايد در قبر به پهلوى راست طورى بخوابانند كه جلوى بدن او رو به قبله باشد .
مسأله 623 ـ اگر كسى در كشتى بميرد ، چنانچه جسد او فاسد نمى شود و بودن او در كشتى مانعى ندارد ، بايد صبر كنند تا به خشكى برسند و او را در زمين دفن كنند ، و گرنه بايد در كشتى غسلش بدهند وحنوط وكفن كنند وپس از خواندن نماز ميّت بنابر احتياط در صورت امكان او را در خمره بگذارند و درش را ببندند وبه دريا بيندازند والاّ چيز سنگينى به پايش بسته وبه دريا بيندازند ، و اگر ممكن است بايد او را در جائى بيندازند كه فوراً طعمه حيوانات نشود .
مسأله 624 ـ اگر بترسند كه دشمن قبر ميّت را بشكافد و بدن او را بيرون آورد و گوش يا بينى يا اعضاى ديگر او را ببرد ، چنانچه ممكن باشد بايد به طورى كه در مسأله پيش گفته شد او را به دريا بيندازند .
مسأله 625 ـ مخارج انداختن در دريا و مخارج محكم كردن قبر ميّت را در صورتى كه لازم باشد ، بايد از اصل مال ميّت بردارند .
مسأله 626 ـ اگر زن كافره بميرد و بچّه در شكم او مرده باشد ، يا هنوز روح به بدن او داخل نشده باشد ، چنانچه پدر بچّه مسلمان باشد ، بايد زن را در قبر به پهلوى چپ پشت به قبله بخوابانند كه روى بچّه به طرف قبله باشد .
مسأله 627 ـ دفن مسلمان در قبرستان كفّار و دفن كافر در قبرستان مسلمانان بنابر احتياط جايز نيست .
مسأله 628 ـ دفن مسلمان در جائى كه بى احترامى به او باشد ، مانند جائى كه خاك رو به و كثافت مى ريزند ، جايز نيست .
مسأله 629 ـ دفن ميّت در جاى غصبى و در زمينى كه مثل مسجد براى غير دفن كردن وقف شده ، جايز نيست .
مسأله 630 ـ دفن ميّت در قبر مرده ديگر جايز نيست ، مگر آنكه قبر كهنه شده و ميّت اوّلى از بين رفته باشد .
مسأله 631 ـ چيزى كه از ميّت جدا مى شود ، اگرچه مو و ناخن و دندانش باشد ، بنابر احتياط بايد با او دفن شود . ودفن ناخن و دندانى كه در حال زندگى از انسان جدا مى شود ، مستحب است .
مسأله 632 ـ اگر كسى در چاه بميرد و بيرون آوردنش ممكن نباشد ، بايد درِ چاه را ببندند و همان چاه را قبر او قرار دهند .
مسأله 633 ـ اگر بچّه در شكم مادر بميرد و ماندنش در رحم براى مادر خطر داشته باشد ، بايد به آسان ترين راه او را بيرون آورند ، و چنانچه ناچار شوند كه او را قطعه قطعه كنند اشكال ندارد ، ولى بايد بوسيله شوهرش اگر اهل فن است ، يا زنى كه اهل فن باشد ، او را بيرون بياورند ، و اگر ممكن نيست ، مرد محرمى كه اهل فن باشد ، و اگر آن هم ممكن نشود ، مرد نامحرمى كه اهل فن باشد بچّه را بيرون بياورد ، و در صورتى كه آن هم پيدا نشود كسى كه اهل فن نباشد مى تواند بچّه را بيرون آورد .
مسأله 634 ـ هرگاه مادر بميرد و بچّه در شكمش زنده باشد اگرچه اميد زنده ماندن طفل را نداشته باشند بايد بوسيله كسانى كه در مسأله پيش گفته شد ، پهلوى چپ او را بشكافند و بچّه را بيرون آورند و دوباره بدوزند .

مستحبّات دفن
مسأله 635 ـ مستحب است قبر را به اندازه قد انسان متوسط ، گود كنند و ميّت را در نزديكترين قبرستان دفن نمايند ، مگر آنكه قبرستان دورتر ، از جهتى بهتر باشد ، مثل آنكه مردمان خوب در آنجا دفن شده باشند ، يا مردم براى فاتحه اهل قبور بيشتر به آنجا بروند ، و نيز مستحب است جنازه را در چند ذرعى قبر ، زمين بگذارند و سه مرتبه كم كم نزديك ببرند ودر هر مرتبه زمين بگذارند و بردارند و در نوبت چهارم وارد قبر كنند ، واگر ميّت مرد است در دفعه سوم طورى زمين بگذارند كه سر او طرف پائين قبر باشد و در دفعه چهارم از طرف سر وارد قبر نمايند ، واگر زن است در دفعه سوم طرف قبله قبر بگذارند و به پهنا وارد قبر كنند و در موقع وارد كردن پارچه اى روى قبر بگيرند . و نيز مستحب است جنازه را به آرامى از تابوت بگيرند و وارد قبر كنند و دعاهائى كه دستور داده شده ، پيش از دفن و موقع دفن بخوانند ، و بعد از آنكه ميّت را در لحد گذاشتند گره هاى كفن را باز كنند و صورت ميّت را روى خاك بگذارند و بالشى از خاك زير سر او بسازند و پشت ميّت خشت خام يا كلوخى بگذارند كه ميّت به پشت نگردد ، و پيش از آنكه لحد را پوشانند ، دست راست را به شانه راست ميّت بزنند و دست چپ را به قوّت بر شانه چپ ميّت بگذارند و دهان را نزديك گوش او ببرند و به شدّت حركتش دهند و سه مرتبه بگويند « اِسْمَعْ اِفْهَمْ يا فلان ابن فلان » و بجاى فلان ابن فلان اسم ميّت و پدرش را بگويند ، مثلا اگر اسم او محمد و اسم پدرش على است سه مرتبه بگويند « اِسْمَعْ اِفْهَمْ يا مُحَمَّد بن عَلِيّ » ، پس از آن بگويند « هَلْ اَنْتَ عَلَى العَهْدِ الَّذِي فارَقْتَنا عَلَيْهِ مِنْ شَهادَةِ اَنْ لا اِله اِلاّ اللهُ وَحْدَهُ لا شَرِيكَ لَهُ وَاَنَّ مُحَمَّداً صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ وَسَيِّدُ النَّبِيِّينَ وَخاتَمُ المُرْسَلِينَ وَاَنَّ عَلِيّاً اَمِيرُ المُؤْمِنِينَ وَسَيِّدُ الوَصِيِّينَ وَاِمامٌ اِفْتَرَضَ اللهُ طاعَتَهُ عَلَى العالَمِينَ وَاَنَّ الحَسَنَ وَالحُسَينَ وَعَلِيَّ بن الحُسَينِ وَمُحَمَّدَ بن عَلِيٍّ وَجَعْفَرَ بن مُحَمَّد وَمُوسَى بن جَعْفَر وَعَلِيَّ بن مُوسى وَمُحَمَّدَ بن عَلِيٍّ وَعَلِيَّ بن مُحَمَّد وَالحَسَنَ بن عَلِيٍّ وَالْقائِمَ الحُجَّةَ المَهْدِيَّ صَلَواتُ اللهِ عَلَيْهِمْ اَئِمَّةُ المُؤْمِنِينَ وَحُجَجُ اللهِ عَلَى الخَلْقِ اَجْمَعِينَ وَأَئِمَّـتُكُ أَئِمَّـةُ هُدىً بِكَ اَبرارٌ ، يا فلان ابن فلان » و بجاى فلان ابن فلان اسم ميّت و پدرش را بگويد و بعد بگويد : « اِذا أَتاكَ المَـلَكانِ المُـقَرَّبانِ رَسُولَيْنِ مِنْ عِنْدِ اللهِ تَبارَكَ وَتَعالى وَسَأَلاكَ عَنْ رَبِّكَ وَعَنْ نَبِيِّكَ وَعَنْ دِينِكَ وَعَنْ كِتابِكَ وَعَنْ قِبْلَتِكَ وَعَنْ أَئِمَّتِكَ فَلا تَخَفْ وَلا تَحْزَنْ وَقُلْ فِي جَوابِهِما : اللهُ رَبِّي وَمُحَمَّدٌ (صلى الله عليه وآله) نَبِيِّي وَالاِسْلامُ دِينِي وَالقُرْآنُ كِتابِي وَالكَعْبَةُ قِبْلَتِي وَاَمِيرُ المُؤْمِنِينَ عَلِيُّ بنُ اَبي طالِب اِمامِي وَالحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الُمجْتَبى اِمامِي وَالحُسَينُ بنُ عَلِيٍّ الشَّهِيدُ بِكَرْبَلا اِمامِي وَعَلِيٌّ زَيْنُ العابِدِينَ اِمامِي وَمُحَمَّدٌ الباقِرُ اِمامِي وَجَعْفَرٌ الصادِقُ اِمامِي وَمُوسَى الكاظِمُ اِمامِي وَعَلِيٌّ الرِّضا اِمامِي وَمُحَمَّدٌ الجَوادُ اِمامِي وَعَلِيٌّ الهادِي اِمامِي وَالحَسَنُ العَسْكَرِيُّ اِمامِي وَالحُجَّةُ المُنْتَظَرُ اِمامِي ، هؤُلاءِ صَلَواتُ اللهِ عَلَيْهِمْ أَئِمَّتِي وَسادَتِي وَقادَتِي وَشُفَعائِي ، بِهِمْ اَتَوَلّى وَمِنْ اَعْدائِهِمْ اَتَبَرَّاُ فِي الدُّنْيا وَالآخِرَةِ . ثُمَّ اعْلَمْ يا فلان ابن فلان » و بجاى فلان ابن فلان اسم ميّت وپدرش را بگويد و بعد بگويد « اَنَّ اللهَ تَبارَكَ وَتَعالى نِعْمَ الرَّبُّ وَاَنَّ مُحَمَّداً (صلى الله عليه وآله) نِعْمَ الرَّسُولِ وَاَنَّ عَلِيَّ بْنَ اَبِي طالِب وَاَوْلادَهُ المَعْصُومِينَ الاَئِمَّـةَ الاِثْنَي عَشَرَ نِعْمَ الاَئِمَّـةُ وَاَنَّ ما جاءَ بِهِ مُحَمَّدٌ (صلى الله عليه وآله) حَقٌّ وَاَنَّ المَوْتَ حَقٌّ وَسُؤالَ مُنْكَر وَنَكِير فِي القَبْرِ حَقٌّ وَالبَعْثَ حَقٌّ وَالنُّشُورَ حَقٌّ وَالصِّراطَ حَقٌّ وَالمِيزانَ حَقٌّ وَتَطايُرَ الكُتُبِ حَقٌّ وَاَنَّ الجَنَّةَ حَقٌّ وَالنّارَ حَقٌّ وَاَنَّ الساعَةَ آتِيَةٌ لا رَيْبَ فِيها وَاَنَّ اللهَ يَبْعَثُ مَنْ فِي القُبُورِ » پس بگويد « اَفَهِمْتَ يا فُلان » و بجاى فلان اسم ميّت را بگويد ، پس از آن بگويد « ثَبَّتَكَ اللهُ بِالقَوْلِ الثّابِتِ وَهَداكَ اللهُ اِلى صِراط مُسْتَقِيم عَرَّفَ اللهُ بَيْنَكَ وَبَيْنَ اَوْلِيائِكَ فِي مُسْتَقَرٍّ مِنْ رَحْمَتِهِ » پس بگويد « اللّهُمَّ جافِ الاَرْضَ عَنْ جَنْبَيْهِ وَاصْعدْ بِرُوحِهِ اِلَيْكَ وَلَقِّهِ مِنْكَ بُرْهاناً اللّهُمَّ عَفْوَكَ عَفْوَكَ » . و اگر ميّت زن است تمام خطابها و ضميرها و افعال ، مؤنث ذكر شود .
مسأله 636 ـ مستحب است كسى كه ميّت را در قبر مى گذارد ، با طهارت و سر برهنه و پا برهنه باشد و از طرف پاى ميّت از قبر بيرون بيايد ، و غير از خويشان ميّت كسانى كه حاضرند ، با پشت دست خاك بر قبر بريزند و بگويند « اِنّا للهِ وَاِنّا اِلَيْهِ راجِعُونَ » اگر ميّت زن است كسى كه با او محرم مى باشد او را در قبر بگذارد ، و اگر محرمى نباشد خويشانش او را در قبر بگذارند .
مسأله 637 ـ مستحب است قبر را مربّع يا مربّع مستطيل بسازند و به اندازه چهار انگشت از زمين بلند كنند ، و نشانه اى روى آن بگذارند كه اشتباه نشود ، و روى قبر آب بپاشند ، و بعد از پاشيدن آب كسانى كه حاضرند دستها را بر قبر بگذارند و انگشتها را باز كرده در خاك فرو برند و هفت مرتبه سوره مباركه انّا انزلناه را بخوانند و براى ميّت طلب آمرزش كنند و اين دعا را بخوانند « اللّهُمَّ جافِ الاَرْضَ عَنْ جَنْبَيْهِ وَاَصْعِدْ اِلَيْكَ رُوحَهُ وَلَقِّهِ مِنْكَ رِضْواناً وَأَسْكِنْ قَبْرَهُ مِنْ رَحْمَتِكَ ما تُغْنِيهِ بِهِ عَنْ رَحْمَةِ مَنْ سِواكَ » .
مسأله 638 ـ پس از رفتن كسانى كه تشييع جنازه كرده اند ، مستحب است ولىّ ميّت يا كسى كه از طرف ولى اجازه دارد ، دعاهائى را كه دستور داده شده به ميّت تلقين كند .
مسأله 639 ـ بعد از دفن ، مستحب است صاحبان عزا  را سرسلامتى دهند ، ولى اگر مدّتى گذشته است كه بواسطه سرسلامتى دادن مصيبت يادشان مى آيد ، ترك آن بهتر است ، و نيز مستحب است تا سه روز براى اهل خانه ميّت غذا بفرستند ، و غذا خوردن نزد آنان و در منزلشان مكروه است .
مسأله 640 ـ مستحب است انسان در مرگ خويشان ، مخصوصاً در مرگ فرزند صبر كند ، و هر وقت ميّت را ياد مى كند « اِنّا للهِ وَاِنّا اِلَيْهِ راجِعُونَ » بگويد ، و براى ميّت قرآن بخواند ، و سر قبر پدر و مادر از خداوند حاجت بخواهد ، و قبر را محكم بسازد كه زود خراب نشود .
مسأله 641 ـ جايز نيست انسان در مرگ كسى صورت و بدن خود را بخراشد و سيلى بزند و به خود آسيب برساند .
مسأله 642 ـ پاره كردن يقه در مرگ غير پدر و برادر جايز نيست ، و احتياط واجب آن است كه در مصيبت آنان هم يقه پاره نكند .
مسأله 643 ـ اگر زن در عزاى ميّت صورت خود را بخراشد و خونين كند يا موى خود را بكند ، بنابر احتياط يك بنده آزاد كند يا ده فقير را طعام دهد و يا بپوشاند ، و همچنين است اگر مرد در مرگ زن يا فرزند يقه يا لباس خود را پاره كند .
مسأله 644 ـ احتياط واجب آن است كه در گريه بر ميّت ، صدا را خيلى بلند نكنند .

نماز وحشت
مسأله 645 ـ سزاوار است در شب اول قبر ، دو ركعت نماز وحشت براى ميّت بخوانند ، ودستور آن اين است كه : در ركعت اول بعد از حمد يك مرتبه آية الكرسى و در ركعت دوم بعد از حمد ده مرتبه سوره انّا انزلناه را بخوانند و بعد از سلام نماز بگويند « اللّهُمَّ صَلِّ عَلى مُحَمَّد وَآلِ مُحَمَّد وَابْعَثْ ثَوابَها اِلى قَبْرِ فُلان » و بجاى كلمه فلان اسم ميّت را بگويند .
مسأله 646 ـ نماز وحشت را در هر موقع از شب اول قبر مى شود خواند ، ولى بهتر است در اول شب ، بعد از نماز عشا خوانده شود .
مسأله 647 ـ اگر بخواهند ميّت را به شهر دورى ببرند ، يا به جهت ديگر دفن او تأخير بيفتد ، نماز وحشت را تا شب اول قبر او تأخير بيندازند .

نبش قبر
مسأله 648 ـ نبش قبر مسلمان ، يعنى شكافتن قبر او اگرچه طفل يا ديوانه باشد حرام است ، ولى اگر بدنش از بين رفته و خاك شده باشد اشكال ندارد .
مسأله 649 ـ نبش قبر امامزاده ها و شهدا و علما و صلحا اگرچه سالها بر آن گذشته باشد حرام است .
مسأله 650 ـ شكافتن قبر در چند مورد حرام نيست :
اول : آنكه ميّت در زمين غصبى دفن شده باشد و مالك زمين راضى نشود كه در آنجا بماند .
دوم : آنكه كفن يا چيز ديگرى كه با ميّت دفن شده غصبى باشد و صاحب آن راضى نشود كه در قبر بماند ، و همچنين است اگر چيزى از مال خود ميّت كه به ورثه او رسيده با او دفن شده باشد و ورثه او راضى نشود كه آن چيز در قبر بماند ، ولى اگر ميّت وصيّت كرده باشد كه دعا يا قرآن يا انگشترى را با او دفن كنند ، براى بيرون آوردن اينها نمى توانند قبر را بشكافند .
سوم : آنكه شكافتن قبر موجب هتك حرمت نباشد و ميّت بى غسل و يا بى كفن دفن شده باشد ، يا بفهمند غسلش باطل بوده ، يا به غير از دستور شرع كفن شده يا در قبر او را رو به قبله نگذاشته اند .
چهارم : آنكه براى ثابت شدن حقّى بخواهند بدن ميّت را ببينند .
پنجم : آنكه ميّت را در جائى كه بى احترامى به او است مثل قبرستان كفّار يا جائى كه كثافت و خاكروبه مى ريزند دفن كرده باشند .
ششم : آنكه براى يك مطلب شرعى كه اهميّت آن از شكافتن قبر بيشتر است ، قبر را بشكافند ، مثلا بخواهند بچه زنده را از شكم زن حامله اى كه دفنش كرده اند بيرون آورند .
هفتم : آنكه بترسند درنده اى بدن ميّت را پاره كند ، يا سيل او را ببرد ، يا دشمن بيرون آورد .
هشتم : آنكه قسمتى از بدن ميّت را كه با او دفن نشده بخواهند دفن كنند ، ولى احتياط واجب آن است كه آن قسمت از بدن را طورى در قبر بگذارند كه بدن ميّت ديده نشود .
نهم : آنكه ميّت را بخواهند به مشاهد مشرّفه نقل نمايند بخصوص اگر وصيّت كرده باشد .

غسلهاى مستحب

مسأله 651 ـ در شرع مقدّس اسلام غسلهائى مستحب است و از آن جمله است :
1 ـ غسل جمعه : و وقت آن بعد از اذان صبح است و بهتر است نزديك ظهر بجا آورده شود ، و اگر تا ظهر انجام ندهد بهتر است كه بدون نيّت اداء و قضاء تا غروب بجا آورد . و اگر در روز جمعه غسل نكند مستحب است از صبح شنبه تا غروب قضاى آن را بجا آورد . و كسى كه مى داند در روز جمعه آب پيدا نخواهد كرد مى تواند روز پنجشنبه غسل را رجاءً انجام دهد . و مستحب است انسان در موقع غسل جمعه بگويد « اَشْهَدُ اَنْ لا اِلهَ اِلاَّ اللهُ وَحْدَهُ لا شَرِيكَ لَهُ وَاَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ اللّهُمَّ صَلِّ عَلى مُحَمَّد وَآلِ مُحَمَّد وَاجْعَلْنِي مِنَ التَّوّابِينَ وَاجْعَلْنِي مِنَ المُـتَطَهِّرِينَ » .
2 ـ غسل شب اول و هفدهم و اول شب نوزدهم و بيست و يكم و بيست و سوم و غسل در شب بيست و چهارم ماه رمضان .
3 ـ غسل روز عيد فطر و عيد قربان ، و وقت آن از اذان صبح است تا ظهر و بعد از ظهر تا غروب به قصد رجاء بياورند ، و بهتر است آن را پيش از نماز عيد بجا آورند .
4 ـ غسل شب عيد فطر ، و وقت آن از اول مغرب است تا اذان صبح ، و بهتر است در اول شب بجا آورده شود .
5 ـ غسل روز هشتم و نهم ذيحجّه ، و در روز نهم بهتر است آن را نزديك ظهر بجا آورد .
6 ـ غسل كسى كه در موقع گرفتن خورشيد و ماه نماز آيات را عمداً نخوانده در صورتى كه تمام ماه و خورشيد گرفته باشد .
7 ـ غسل كسى كه جائى از بدنش را به بدن ميّتى كه غسل داده اند رسانده باشد .
8 ـ غسل احرام .
9 ـ غسل دخول حرم .
10 ـ غسل دخول مكّه .
11 ـ غسل زيارت خانه كعبه .
12 ـ غسل دخول كعبه .
13 ـ غسل براى نحر و يا ذبح و حلق .
14 ـ غسل داخل شدن مدينه منوّره .
15 ـ غسل داخل شدن حرم پيغمبر (صلى الله عليه وآله وسلم) .
16 ـ غسل وداع قبر مطهّر پيغمبر (صلى الله عليه وآله وسلم) .
17 ـ غسل براى مباهله با خصم .
18 ـ غسل دادن بچّه اى كه تازه به دنيا آمده .
19 ـ غسل براى استخاره .
20 ـ غسل براى استسقاء .
21 ـ غسل شب نيمه شعبان .
22 ـ غسل در وقت احتراق قرص آفتاب در كسوف .
23 ـ غسل توبه .
مسأله 652 ـ فقهاء در بيان اغسال مستحبّه اغسال زيادى نقل فرموده اند كه از جمله آنها اين چند غسل است :
( 1 ) غسل تمام شبهاى طاق ماه رمضان ، و غسل تمام شبهاى دهه آخر آن ، و غسل ديگرى در آخر شب بيست و سوم آن .
( 2 ) غسل روز بيست و چهارم ذى الحجّة .
( 3 ) غسل روز عيد نوروز و پانزدهم شعبان و نهم و هفدهم ربيع الاول و روز بيست و پنجم ذي القعدة .
( 4 ) غسل زنى كه براى غير شوهرش بوى خوش استعمال كرده است .
( 5 ) غسل كسى كه در حال مستى خوابيده .
( 6 ) غسل كسى كه براى تماشاى دار آويخته رفته و آن را ديده باشد ، ولى اگر اتفاقاً يا از روى ناچارى نگاهش بيفتد يا مثلا براى شهادت دادن رفته باشد ، غسل مستحب نيست .
( 7 ) غسل براى دخول مسجد پيغمبر (صلى الله عليه وآله وسلم) .
( 8 ) غسل براى زيارت معصومين (عليهم السلام) از دور يا نزديك ، ولى احوط اين است كه اين غسلها را به قصد رجاء بجا آورند .
مسأله 653 ـ انسان مى تواند با غسلهاى مستحبّى كه در مسأله ( 651 ) ذكر شد ، كارى كه مانند نماز ، وضو لازم دارد انجام دهد .
مسأله 654 ـ اگر چند غسل بر كسى مستحب باشد وبه نيّت همه يك غسل بجا آورد كافى است .

تيمّم

در هفت مورد بجاى وضو و غسل بايد تيمّم كرد :
اول از موارد تيمّم :
آنكه تهيه آب به قدر وضو يا غسل ممكن نباشد .
مسأله 655 ـ اگر انسان در آبادى باشد بايد بنابر احتياط براى تهيه آب وضو و غسل ، به قدرى جستجو كند كه از پيدا شدن آن نا اميد شود ، و اگر در بيابان باشد ، چنانچه زمين آن پست و بلند يا به جهت زيادى درختان راه رفتن در آن دشوار است بايد در هر يك از چهار طرف به اندازه پرتاب يك تير قديمى كه با كمان پرتاب مى كردند () در جستجوى آب رود و الاّ بايد در هر طرف به اندازه پرتاب دو تير جستجو نمايد .
مسأله 656 ـ اگر بعضى از چهار طرف هموار و بعض ديگر پست و بلند باشد ، در طرفى كه هموار است به اندازه پرتاب دو تير ، و در طرفى كه هموار نيست به اندازه پرتاب يك تير جستجو كند .
مسأله 657 ـ در هر طرفى كه يقين دارد آب نيست ، در آن طرف جستجو لازم نيست .
مسأله 658 ـ كسى كه وقت نماز او تنگ نيست و براى تهيه آب وقت دارد ، اگر يقين دارد در محلّى دورتر از مقدارى كه بايد جستجو كند آب هست ، بايد براى تهيه آب برود ، و اگر گمان دارد آب هست ، رفتن به آن محل لازم نيست ، ولى اگر گمان او قوى و به حدّ اطيمنان باشد ، بايد براى تهيه آب به آن محل برود .
مسأله 659 ـ لازم نيست خود انسان در جستجوى آب برود ، بلكه مى تواند كسى را كه به گفته او اطمينان دارد بفرستد ، و در اين صورت اگر يك نفر از طرف چند نفر برود كافى است .
مسأله 660 ـ اگر احتمال دهد كه داخل بار سفر خود ، يا در منزل يا در قافله آب هست ، بنابر احتياط بايد به قدرى جستجو نمايد كه به نبودن آب يقين كند يا از پيدا كردن آن نا اميد شود .
مسأله 661 ـ اگر پيش از وقت نماز جستجو نمايد و آب پيدا نكند و تا وقت نماز همانجا بماند ، چنانچه احتمال دهد كه آب پيدا مى كند ، احتياط مستحب آن است كه دوباره در جستجوى آب برود .
مسأله 662 ـ اگر بعد از داخل شدن وقت نماز جستجو كند و آب پيدا نكند و تا وقت نماز ديگر در همانجا بماند ، چنانچه احتمال دهد كه آب پيدا مى شود ، احتياط مستحب آن است كه دوباره در جستجوى آب برود .
مسأله 663 ـ اگر وقت نماز تنگ باشد ، يا از دزد و درنده بترسد ، يا جستجوى آب به قدرى سخت باشد كه نتواند تحمّل كند ، جستجو لازم نيست .
مسأله 664 ـ اگر در جستجوى آب نرود تا وقت نماز تنگ شود ، اگرچه معصيت كرده ولى نمازش با تيمّم صحيح است .
مسأله 665 ـ كسى كه يقين دارد آب پيدا نمى كند ، چنانچه دنبال آب نرود و با تيمّم نماز بخواند و بعد از نماز بفهمد كه اگر جستجو مى كرد آب پيدا مى شد ، چنانچه وقت وسعت داشته باشد لازم است وضو گرفته و نماز را اعاده نمايد .
مسأله 666 ـ اگر بعد از جستجو ، آب پيدا نكند و با تيمّم نماز بخواند و بعد از نماز بفهمد در جائى كه جستجو كرده آب بوده ، در صورتى كه وقت باقى باشد بايد وضو گرفته و نماز را دوباره بجا آورد .
مسأله 667 ـ كسى كه يقين دارد وقت نماز تنگ است ، اگر بدون جستجو با تيمّم نماز بخواند و بعد از نماز و پيش از گذشتن وقت بفهمد كه براى جستجو وقت داشته ، احتياط واجب آن است كه دوباره نمازش را بخواند .
مسأله 668 ـ اگر بعد از داخل شدن وقت نماز ، وضو داشته باشد و بداند كه اگر وضوى خود را باطل كند تهيه آب براى او ممكن نيست يا نمى تواند وضو بگيرد ، چنانچه بتواند وضوى خود را نگهدارد نبايد آن را باطل نمايد ، ولى مى تواند با عيال خود نزديكى كند اگرچه بداند كه از غسل متمكّن نخواهد شد .
مسأله 669 ـ اگر پيش از وقت نماز ، وضو داشته باشد و بداند كه اگر وضوى خود را باطل كند تهيه آب براى او ممكن نيست ، چنانچه بتواند وضوى خود را نگهدارد ، احتياط مستحب آن است كه آن را باطل نكند .
مسأله 670 ـ كسى كه فقط به مقدار وضو يا به مقدار غسل آب دارد و مى داند كه اگر آن را بريزد آب پيدا نمى كند ، چنانچه وقت نماز داخل شده باشد ، ريختن آن حرام است و احتياط مستحب آن است كه پيش از وقت نماز هم آن را نريزد .
مسأله 671 ـ كسى كه مى داند آب پيدا نمى كند ، اگر بعد از داخل شدن وقت نماز وضوى خود را باطل كند ، يا آبى كه دارد بريزد معصيت كرده ، ولى نمازش با تيمّم صحيح است ، اگرچه احتياط مستحب آن است كه قضاى آن نماز را نيز بخواند .

دوم از موارد تيمّم :
مسأله 672 ـ اگر بواسطه پيرى ، يا ترس از دزد و جانور و مانند اينها ، يا نداشتن وسيله اى كه آب از چاه بكشد ، دسترسى به آب نداشته باشد ، بايد تيمّم كند ، و همچنين است اگر تهيه كردن آب يا استعمال آن به قدرى مشقّت داشته باشد كه مردم آن را تحمّل نمى كنند ، ولى در صورت اخير چنانچه تيمّم ننمايد و وضو بگيرد وضوى او صحيح است .
مسأله 673 ـ اگر براى كشيدن آب از چاه ، دلو و ريسمان و مانند اينها لازم دارد و مجبور است بخرد يا كرايه نمايد ، اگرچه قيمت آن چند برابر معمول باشد بايد تهيه كند ، و همچنين است اگر آب را به چندين برابر قيمتش بفروشند ، ولى اگر تهيه آنها به قدرى پول مى خواهد كه نسبت به حال او ضرر دارد ، واجب نيست تهيه نمايد .
مسأله 674 ـ اگر ناچار شود كه براى تهيه آب قرض كند ، بايد قرض نمايد ، ولى كسى كه مى داند يا گمان دارد كه نمى تواند قرض خود را بدهد ، واجب نيست قرض كند .
مسأله 675 ـ اگر كندن چاه مشقّت ندارد ، بايد براى تهيه آب چاه بكند .
مسأله 676 ـ اگر كسى مقدارى آب بى منّت به او ببخشد بايد قبول كند .

سوم از موارد تيمّم :
مسأله 677 ـ اگر از استعمال آب بر جان خود بترسد ، يا بترسد كه بواسطه استعمال آن مرض يا عيبى در او پيدا شود ، يا مرضش طول بكشد ، يا شدّت يابد يا به سختى معالجه شود ، بايد تيمّم نمايد ، ولى اگر آب گرم براى او ضرر ندارد ، بايد با آب گرم وضو بگيرد يا غسل كند .
مسأله 678 ـ لازم نيست يقين كند كه آب براى او ضرر دارد ، بلكه اگر احتمال ضرر بدهد ، چنانچه احتمال او در نظر مردم بجا باشد و از آن احتمال ، ترس براى او پيدا شود ، بايد تيمّم كند .
مسأله 679 ـ كسى كه مبتلا به درد چشم است و آب براى او ضرر دارد ، بايد تيمّم نمايد .
مسأله 680 ـ اگر بواسطه يقين يا ترس ضرر ، تيمّم كند و پيش از نماز بفهمد كه آب برايش ضرر ندارد ، تيمّم او باطل است . و اگر بعد از نماز بفهمد ، بنابر احتياط واجب در صورتى كه وقت باقى باشد بايد دوباره نماز را با وضو يا غسل بخواند ، و اگر وقت گذشته قضا ندارد .
مسأله 681 ـ كسى كه مى داند آب برايش ضرر ندارد ، چنانچه غسل كند يا وضو بگيرد و بعد بفهمد كه آب براى او ضرر داشته وضو و غسل او صحيح است .

چهارم از موارد تيمّم :
مسأله 682 ـ هرگاه بترسد كه اگر آب را به مصرف وضو يا غسل برساند ، دچار زحمت مى شود بايد تيمّم نمايد ، و جواز تيمّم به اين جهت در سه صورت است :
1 ـ آنكه اگر آب را در وضو يا غسل صرف نمايد خودش فعلا يا بعداً به تشنگى كه باعث تلف يا مرضش شده يا تحمّلش مشقّت زيادى دارد مبتلا خواهد شد .
2 ـ آنكه بر كسانى كه حفظشان بر او واجب است بترسد كه از تشنگى تلف يا بيمار شوند .
3 ـ آنكه بر غير خود ( چه انسان باشد يا حيوان ) بترسد و تلف يا بيمارى يا بيتابى شان بر او گران باشد ، و در غير اين صورت با داشتن آب تيمّم جايز نيست .
مسأله 683 ـ اگر غير از آب پاكى كه براى وضو يا غسل دارد آب نجسى هم به مقدار آشاميدن خود و كسانى كه با او مربوطند داشته باشد ، بايد آب پاك را براى آشاميدن بگذارد و با تيمّم نماز بخواند ، ولى چنانچه آب را براى حيوانش يا بچه نا بالغ بخواهد ، بايد آب نجس را به آنان بدهد و با آب پاك وضو و غسل را انجام دهد ، به شرط آنكه نجاست آب موجب ضرر نباشد .

پنجم از موارد تيمّم :
مسأله 684 ـ كسى كه بدن يا لباسش نجس است و كمى آب دارد كه اگر با آن وضو بگيرد يا غسل كند ، براى آب كشيدن بدن يا لباس او نمى ماند ، بنابر احتياط ، بدن يا لباس را آب بكشد و با تيمّم نماز بخواند ، ولى اگر چيزى نداشته باشد كه بر آن تيمّم كند ، بايد آب را به مصرف وضو يا غسل برساند و با بدن يا لباس نجس نماز بخواند .

ششم از موارد تيمّم :
مسأله 685 ـ اگر غير از آب يا ظرفى كه استعمال آن حرام است آب يا ظرف ديگرى ندارد ، مثلا آب يا ظرفش غصبى است و غير از آن ، آب و ظرف ديگرى ندارد ، بايد بجاى وضو و غسل تيمّم كند .

هفتم از موارد تيمّم :
مسأله 686 ـ هرگاه وقت به قدرى تنگ باشد كه اگر وضو بگيرد يا غسل كند تمام نماز يا مقدارى از آن بعد از وقت خوانده مى شود بايد تيمّم كند .
مسأله 687 ـ اگر عمداً نماز را به قدرى تأخير بيندازد كه وقت وضو يا غسل نداشته باشد ، معصيت كرده ولى نماز او با تيمّم صحيح است .
مسأله 688 ـ كسى كه شك دارد كه اگر وضو بگيرد يا غسل كند وقت براى نماز او مى ماند يا نه ، بايد تيمّم نمايد .
مسأله 689 ـ كسى كه بواسطه تنگى وقت تيمّم كرده ، و بعد از نماز مى توانسته وضو بگيرد و نگرفته تا آبى كه داشته از دستش رفت ، در صورتى كه وظيفه اش تيمّم باشد ، بايد دوباره تيمّم نمايد اگرچه تيمّم خود را نشكسته باشد .
مسأله 690 ـ كسى كه آب دارد ، اگر بواسطه تنگى وقت با تيمّم مشغول نماز شود و در بين نماز آبى كه داشته از دستش برود ، چنانچه وظيفه اش تيمّم باشد احتياط واجب آن است كه براى نمازهاى بعدى دوباره تيمّم كند .
مسأله 691 ـ اگر انسان به قدرى وقت دارد كه مى تواند وضو بگيرد يا غسل كند و نماز را بدون كارهاى مستحبّى آن مثل اقامه و قنوت بخواند ، بايد غسل كند يا وضو بگيرد و نماز را بدون كارهاى مستحبّى آن بجا آورد ، بلكه اگر به اندازه سوره هم وقت ندارد ، بايد غسل كند يا وضو بگيرد و نماز را بدون سوره بخواند .

چيزهائى كه تيمّم به آنها صحيح است
مسأله 692 ـ تيمّم به خاك و ريگ و كلوخ و سنگ صحيح است ، ولى احتياط مستحب آن است كه اگر خاك ممكن باشد به چيز ديگر تيمّم ، نكند و اگر خاك نباشد ، با ريگ يا كلوخ ، و چنانچه ريگ و كلوخ هم نباشد با سنگ تيمّم نمايد .
مسأله 693 ـ تيمّم بر سنگ گچ و سنگ آهك صحيح است ، و بنابر احتياط در حال اختيار به گچ و آهك پخته و به سنگ معدن مثل سنگ عقيق تيمّم ننمايند .
مسأله 694 ـ اگر خاك و ريگ و كلوخ و سنگ پيدا نشود ، بايد به گرد و غبارى كه در فرش و لباس و مانند اينها است تيمّم نمايد ، و چنانچه گرد پيدا نشود ، بايد به گل تيمّم كند ، و اگر گل هم پيدا نشود ، واجب است بعداً قضاى آن را بجا آورد .
مسأله 695 ـ اگر بتواند با تكاندن فرش و مانند آن خاك تهيه كند ، تيمّم به گرد باطل است ، و همچنين اگر بتواند گل را خشك كند و از آن خاك تهيه نمايد ، تيمّم به گل باطل مى باشد .
مسأله 696 ـ كسى كه آب ندارد اگر برف يا يخ داشته باشد ، چنانچه ممكن است ، بايد آن را آب كند و با آن وضو بگيرد يا غسل نمايد ، و اگر ممكن نيست و چيزى هم كه تيمّم به آن صحيح است ندارد لازم است نماز خود را در خارج وقت قضا نمايد .
مسأله 697 ـ اگر با خاك و ريگ ، چيزى مانند كاه كه تيمّم به آن باطل است مخلوط شود ، نمى تواند به آن تيمّم كند ، ولى اگر آن چيز به قدرى كم باشد كه در خاك يا ريگ از بين رفته حساب شود ، تيمّم به آن خاك و ريگ صحيح است .
مسأله 698 ـ اگر چيزى ندارد كه بر آن تيمّم كند ، چنانچه ممكن است بايد به خريدن و مانند آن تهيه نمايد .
مسأله 699 ـ تيمّم به ديوار گلى صحيح است ، و احتياط مستحب آن است كه با بودن زمين يا خاك خشك ، به زمين يا خاك نمناك تيمّم نكند .
مسأله 700 ـ  چيزى كه بر آن تيمّم مى كند بايد پاك باشد ، و اگر چيز پاكى كه تيمّم به آن صحيح است ندارد ، نماز را بنابر احتياط با تيمّم بخواند و نيز قضاى آن را بجا آورد .
مسأله 701 ـ اگر يقين داشته باشد كه تيمّم به چيزى صحيح است و به آن تيمّم نمايد ، بعد بفهمد تيمّم به آن باطل بوده ، نمازهائى را كه با آن تيمّم خوانده بايد دوباره بخواند .
مسأله 702 ـ چيزى كه بر آن تيمّم مى كند و مكان آن چيز بايد غصبى نباشد ، پس اگر بر خاك غصبى تيمّم كند ، يا خاكى را كه مال خود او است بى اجازه در ملك ديگرى بگذارد وبر آن تيمّم كند ، تيمّم او باطل مى باشد .
مسأله 703 ـ تيمّم در فضاى غصبى باطل است ، پس اگر در ملك خود دستها را به زمين بزند و بى اجازه داخل ملك ديگرى شود و دستها را به پيشانى بكشد ، تيمّم او باطل مى باشد .
مسأله 704 ـ تيمّم به چيز غصبى يا در فضاى غصبى يا بر چيزى كه در ملك غصبى است ، در حالى كه فراموش كرده يا غفلت داشته باشد صحيح است . ولى اگر چيزى را خودش غصب كند و فراموش كند كه غصب كرده و چيزى را كه بر آن تيمّم مى كند در آن ملك بگذارد يا در فضاى آن ملك تيمّم نمايد ، حكم او حكم عامد است .
مسأله 705 ـ كسى كه در جاى غصبى حبس است ، اگر آب و خاك آن هر دو غصبى است ، بايد با تيمّم نماز بخواند .
مسأله 706 ـ چيزى كه بر آن تيمّم مى كند ، بنابر احتياط در صورت امكان بايد گردى داشته باشد كه به دست بماند ، و بعد از زدن دست بر آن ، بنابر احتياط مستحب دست را بتكاند كه گرد آن بريزد .
مسأله 707 ـ تيمّم به زمين گود و خاك جادّه و زمين شوره زار كه نمك روى آن را نگرفته مكروه است ، و اگر نمك روى آن را گرفته باشد باطل است .

دستور تيمّم بدل از وضو يا غسل
مسأله 708 ـ در تيمّم بدل از وضو يا غسل چهار چيز واجب است :
« اول » نيّت .
« دوم » زدن كف دو دست باهم بر چيزى كه تيمّم به آن صحيح است .
« سوم » كشيدن كف هر دو دست به تمام پيشانى و دو طرف آن ، از جائى كه موى سر مى رويد تا ابروها و بالاى بينى ، و احتياطاً بايد دستها روى ابروها هم كشيده شود .
« چهارم » كشيدن كف دست چپ به تمام پشت دست راست ، و بعد از آن كشيدن كف دست راست به تمام پشت دست چپ .
مسأله 709 ـ احتياط مستحب آن است كه تيمّم را چه بدل از وضو باشد چه بدل از غسل ، به اين ترتيب بجا آورد : يك مرتبه دستها را به زمين بزند و به پيشانى و پشت دستها بكشد ، و يك مرتبه ديگر به زمين بزند و پشت دستها را مسح نمايد .

احكام تيمّم
مسأله 710 ـ اگر مختصرى هم از پيشانى يا پشت دستها را مسح نكند تيمّم باطل است ، چه عمداً مسح نكند ، يا مسأله را نداند ، يا فراموش كرده باشد ، ولى دقّت زياد هم لازم نيست و همين قدر كه بگويند تمام پيشانى و پشت دستها مسح شده كافى است .
مسأله 711 ـ براى آنكه يقين كند تمام پشت دست را مسح كرده ، بايد مقدار بالاتر از مچ را هم مسح نمايد ، ولى مسح بين انگشتان لازم نيست .
مسأله 712 ـ پيشانى و پشت دستها را بنابر احتياط بايد از بالا به پائين مسح نمايد ، و كارهاى آن را بايد پشت سر هم بجا آورد و اگر بين آنها به قدرى فاصله دهد كه نگويند تيمّم مى كند ، باطل است .
مسأله 713 ـ در موقع نيّت بايد معيّن كند كه تيمّم او بدل از غسل است يا بدل از وضو ، و اگر بدل از غسل باشد بايد آن غسل را معيّن نمايد ، و چنانچه يك تيمّم بر او واجب باشد و قصد نمايد كه وظيفه فعلى خود را انجام دهد اگرچه در تشخيص اشتباه كند تيمّمش صحيح است .
مسأله 714 ـ در تيمّم بنابر احتياط استحبابى بايد كف دستها و پشت دستها در صورت تمكّن پاك باشد .
مسأله 715 ـ انسان بايد براى تيمّم انگشتر را از دست بيرون آورد ، و اگر در پيشانى و دستها يا در كف دستها مانعى باشد ، مثلا چيزى به آنها چسبيده باشد ، بايد برطرف نمايد .
مسأله 716 ـ اگر پيشانى يا پشت دستها زخم است و پارچه يا چيز ديگرى را كه بر آن بسته نمى تواند باز كند ، بايد دست را روى آن بكشد ، و نيز اگر كف دست زخم باشد و پارچه يا چيز ديگرى را  كه بر آن بسته نتواند باز كند ، بايد دست را با همان پارچه به چيزى كه تيمّم به آن صحيح است بزند و به پيشانى و پشت دستها بكشد .
مسأله 717 ـ اگر پيشانى و پشت دستها مو داشته باشد اشكال ندارد ، ولى اگر موى سر روى پيشانى آمده باشد ، بايد آن را عقب بزند .
مسأله 718 ـ اگر احتمال دهد كه در پيشانى و كف دستها يا پشت دستها مانعى هست ، چنانچه احتمال او در نظر مردم بجا باشد ، بايد جستجو نمايد تا يقين و اطمينان كند كه مانعى نيست .
مسأله 719 ـ اگر وظيفه او تيمّم است و نمى تواند تيمّم كند ، بايد نائب بگيرد . و كسى كه نائب مى شود ، بايد او را با دست خود او تيمّم دهد ، و اگر ممكن نباشد بايد نائب ، دست خود را به چيزى كه تيمّم به آن صحيح است بزند و به پيشانى و پشت دستهاى او بكشد .
مسأله 720 ـ اگر در بين تيمّم شك كند كه قسمتى از آن را فراموش كرده يا نه ، چنانچه از محلّ آن گذشته ، به شك خود اعتنا نكند ، و اگر نگذشته بايد آن قسمت را بجا آورد .
مسأله 721 ـ اگر بعد از مسح دست چپ شك كند كه درست تيمّم كرده يا نه ، در صورتى كه احتمال بدهد كه حال عمل ملتفت بوده تيمّم او صحيح است ، و چنانچه شك او در مسح دست چپ باشد لازم است او را مسح كند مگر آنكه در عملى كه مشروط به طهارت است داخل شده و يا موالات فوت شده باشد .
مسأله 722 ـ كسى كه وظيفه اش تيمّم است نمى تواند بنابر احتياط پيش از وقت نماز براى نماز تيمّم كند ، ولى اگر براى كار واجب ديگر يا مستحبّى تيمّم كند و تا وقت نماز عذر او باقى باشد ، مى تواند با همان تيمّم نماز بخواند .
مسأله 723 ـ كسى كه وظيفه اش تيمّم است ، اگر بداند تا آخر وقت عذر او باقى مى ماند ، در وسعت وقت مى تواند با تيمّم نماز بخواند ، ولى اگر بداند تا آخر وقت عذر او برطرف مى شود ، بايد صبر كند و با وضو يا غسل نماز بخواند . و نيز اگر اميد دارد كه عذرش برطرف شود ، احتياط واجب آن است كه صبر كند و با وضو يا غسل نماز بخواند ، يا در تنگى وقت با تيمّم نماز را بجا آورد .
مسأله 724 ـ كسى كه نمى تواند وضو بگيرد يا غسل كند ، اگر يقين كند يا احتمال بدهد كه عذرش برطرف نمى شود ، مى تواند نمازهاى قضاى خود را با تيمّم بخواند ، ولى اگر بعداً عذرش برطرف شد بايد دوباره آنها را با وضو يا غسل بجا آورد .
مسأله 725 ـ كسى كه نمى تواند وضو بگيرد يا غسل كند ، جايز است نمازهاى مستحبّى را مثل نافله هاى شبانه روز ـ كه وقت معيّن دارد ـ با تيمّم بخواند ، ولى اگر احتمال دهد كه تا آخر وقت آنها عذر او برطرف مى شود احوط آن است كه آنها را در اول وقتشان بجا نياورد .
مسأله 726 ـ كسى كه احتياطاً غسل جبيره اى و تيمّم نمايد مثلا جراحتى در پشت اوست ، اگر بعد از غسل و تيمّم نماز بخواند و بعد از نماز حدث اصغرى از او سر بزند مثلا بول كند ، براى نمازهاى بعد بدل از غسل احتياطاً تيمّم كند و وضو هم بگيرد .
مسأله 727 ـ اگر بواسطه نداشتن آب يا عذر ديگرى تيمّم كند ، بعد از برطرف شدن عذر ، تيمّم او باطل مى شود .
مسأله 728 ـ چيزهائى كه وضو را باطل مى كند ، تيمّم بدل از وضو را هم باطل مى كند ، و چيزهائى كه غسل را باطل مى نمايد ، تيمّم بدل از غسل را هم باطل مى كند .
مسأله 729 ـ كسى كه نمى تواند غسل كند ، اگر چند غسل بر او واجب باشد جايز است يك تيمّم بدل از آنها بنمايد ، و احتياط مستحب آن است كه بدل هر يك از آنها يك تيمّم نمايد .
مسأله 730 ـ كسى كه نمى تواند غسل كند ، اگر بخواهد عملى را كه براى آن غسل واجب است انجام دهد ، بايد بدل از غسل تيمّم نمايد ، و اگر كسى كه نمى تواند وضو بگيرد و بخواهد عملى را كه براى آن وضو واجب است انجام دهد ، بايد بدل از وضو تيمّم نمايد .
مسأله 731 ـ اگر بدل از غسل جنابت تيمّم كند ، لازم نيست براى نماز وضو بگيرد ، ولى اگر بدل از غسلهاى ديگر تيمّم كند ، كفايت از وضو نمى نمايد ، پس اگر نتواند وضو بگيرد بايد تيمّم ديگرى هم بدل از وضو بنمايد .
مسأله 732 ـ اگر بدل از غسل جنابت تيمّم كند و بعد كارى كه وضو را باطل مى كند براى او پيش آيد ، چنانچه براى نمازهاى بعد نتواند غسل كند ، بايد بدل از غسل تيمّم نمايد .
مسأله 733 ـ كسى كه بايد براى انجام عملى مثلا براى خواندن نماز بدل از وضو و بدل از غسل تيمّم كند اگر در تيمّم اول ، نيّت بدل از وضو يا نيّت بدل از غسل نمايد و تيمّم دوم را به قصد اينكه وظيفه خود را انجام داده باشد ، بجا آورد كفايت مى كند .
مسأله 734 ـ كسى كه وظيفه اش تيمّم است اگر براى كارى تيمّم كند ، تا تيمّم و عذر او باقى است ، كارهائى را كه بايد با وضو يا غسل انجام داد ، مى تواند بجا آورد ، ولى اگر عذرش تنگى وقت بوده ، يا با داشتن آب براى نماز ميّت يا خوابيدن ، تيمّم كرده ، فقط كارهائى را كه براى آن تيمّم نموده مى تواند انجام دهد .
مسأله 735 ـ در چند مورد بهتر است نمازهائى را كه انسان با تيمّم خوانده ، قضا نمايد :
اول : آنكه از استعمال آب ترس داشته و عمداً خود را جنب كرده و با تيمّم نماز خوانده است .
دوم : آنكه مى دانسته يا گمان داشته كه آب پيدا نمى كند و عمداً خود را جنب كرده و با تيمّم نماز خوانده است .
سوم : آنكه تا آخر وقت ، عمداً در جستجوى آب نرود و با تيمّم نماز بخواند و بعد بفهمد كه اگر جستجو مى كرد ، آب پيدا مى شد .
چهارم : آنكه عمداً نماز را تأخير انداخته و در آخر وقت با تيمّم نماز خوانده است .
پنجم : آنكه مى دانسته يا گمان داشته كه آب پيدا نمى شود و آبى را كه داشته ريخته است .

احكام نماز

نماز بهترين اعمال دينى است كه اگر قبول درگاه خداوند عالم شود ، عبادتهاى ديگر هم قبول مى شود ، و اگر پذيرفته نشود اعمال ديگر هم قبول نمى شود . و همانطور كه اگر انسان شبانه روزى پنج نوبت در نهر آبى شستشو كند ، چرك در بدنش نمى ماند ، نمازهاى پنجگانه هم انسان را از گناهان پاك مى كند . و سزاوار است كه انسان نماز را در اول وقت بخواند ، و كسى كه نماز را پست و سبك شمارد مانند كسى است كه نماز نمى خواند ، پيغمبر اكرم (صلى الله عليه وآله وسلم) فرمود : كسى كه به نماز اهميت ندهد و آن را سبك شمارد سزاوار عذاب آخرت است . روزى حضرت در مسجد تشريف داشتند ، مردى وارد و مشغول نماز شد و ركوع و سجودش را كاملا بجا نياورد ، حضرت فرمودند : اگر اين مرد در حالى كه نمازش اينطور است از دنيا برود ، به دين من از دنيا نرفته است .
پس انسان بايد مواظب باشد كه به عجله و شتاب زدگى نماز نخواند ، و در حال نماز به ياد خدا و با خضوع و خشوع و وقار باشد و متوجه باشد كه با چه كسى سخن مى گويد ، و خود را در مقابل عظمت وبزرگى خداوند عالم بسيار پست وناچيز ببيند ، و اگر انسان در موقع نماز كاملا به اين مطلب توجه كند ، از خود بى خبر مى شود ، چنانكه در حال نماز تير را از پاى مبارك امير المؤمنين على (عليه السلام)بيرون كشيدند و آن حضرت متوجه نشدند . و نيز بايد نماز گزار توبه و استغفار نمايد و گناهانى را كه مانع قبول شدن نماز است مانند : حسد ، كبر ، غيبت ، خوردن حرام ، آشاميدن مسكرات و ندادن خمس و زكاة بلكه هر معصيتى را ترك كند . و همچنين سزاوار است كارهائى را كه ثواب نماز را كم مى كند بجا نياورد ، مثلا در حال خواب آلودگى و خوددارى از بول به نماز نايستد ، و در موقع نماز به آسمان نگاه نكند ، و كارهائى را كه ثواب نماز را زياد مى كند بجا آورد ، مثلا انگشتر عقيق به دست كند و لباس پاكيزه بپوشد و شانه و مسواك كند و خود را خوشبو نمايد .

نمازهاى واجب

نمازهاى واجب شش است :
اول : نماز يوميّه .
دوم : نماز آيات .
سوم : نماز ميّت .
چهارم : نماز طواف واجب خانه كعبه .
پنجم : نماز قضاى پدر كه بر پسر بزرگتر واجب است .
ششم : نمازى كه بواسطه اجاره و نذر و قسَم و عهد واجب مى شود .

نمازهاى واجب يوميّه
نمازهاى واجب يوميّه پنج است : ظهر و عصر ، هر كدام چهار ركعت ؛ مغرب ، سه ركعت ؛ عشا ، چهار ركعت ؛ صبح ، دو ركعت .
مسأله 736 ـ در سفر بايد نمازهاى چهار ركعتى را با شرائطى كه گفته مى شود دو ركعت خواند .

وقت نماز ظهر و عصر :
مسأله 737 ـ اگر چوب يا چيزى مانند آن را « شاخص » ، راست در زمين هموار فرو برند ، صبح كه خورشيد بيرون مى آيد ، سايه آن به طرف مغرب مى افتد و هرچه آفتاب بالا مى آيد اين سايه كم مى شود ، و در شهرهاى ما در اول ظهر شرعى () به آخرين درجه كمى مى رسد و ظهر كه گذشت ، سايه آن به طرف مشرق برمى گردد و هرچه خورشيد رو به مغرب مى رود سايه زيادتر مى شود ، بنابر اين وقتى سايه به آخرين درجه كمى رسيد و دو مرتبه رو به زياد شدن گذاشت ، معلوم مى شود ظهر شرعى شده است ، ولى در بعضى از شهرها مثل مكّه كه گاهى موقع ظهر سايه به كلّى از بين مى رود ، بعد از آنكه سايه دوباره پيدا شد ، معلوم مى شود ظهر شده است .
مسأله 738 ـ در زمان غيبت امام (عليه السلام) نماز جمعه در غير صورتى كه ذكر خواهد شد اگر اقامه شود مجزى از نماز ظهر نيست .
مسأله 739 ـ وقت نماز ظهر وعصر بعد از زوال تاغروب آفتاب است ، ولى چنانچه نماز عصر را عمداً قبل از نماز ظهر بخوانند باطل است مگر اينكه از آخر وقت بيش از آوردن يك نماز مجال نباشد ، كه در اين فرض اگر كسى تا اين موقع نماز ظهر را نخوانده ، نماز ظهر او قضا است و بايد نماز عصر را بخواند ، و اگر كسى پيش از اين وقت اشتباهاً تمام نماز عصر را پيش از نماز ظهر بخواند ، نمازش صحيح است ، و احوط اين است كه آن را نماز ظهر قرار داده و چهار ركعت ديگر به قصد مافى الذمّه بجا آورد .
مسأله 740 ـ اگر پيش از خواندن نماز ظهر ، سهواً مشغول نماز عصر شود و در بين نماز بفهمد اشتباه كرده است ، بايد نيّت را به نماز ظهر برگرداند ، يعنى نيّت كند كه آنچه تا حال خوانده ام و آنچه را مشغولم و آنچه بعد مى خوانم همه نماز ظهر باشد ، و بعد از آنكه نماز را تمام كرد نماز عصر را بخواند .
مسأله 741 ـ اگر در زمان غيبت نماز جمعه با شرائطش با امامت حاكم شرع كه قدرت در دست داشته باشد يا كس ديگرى كه صلاحيّت براى امام جماعت دارد و از طرف حاكم شرع مزبور تعيين شده باشد اقامه شود ، احتياط واجب آن است كه مكلّف براى اداء آن حاضر شود ، و لكن حضور براى چند طائفه واجب نيست :
( 1 ) پيران كه ضعف دارند .
( 2 ) زنها .
( 3 ) مسافر در محل اقامت نماز .
( 4 ) آنهائى كه از محل نماز جمعه بيشتر از دو فرسخ دورند .
( 5 ) مريض .
( 6 ) عاجز مثل كور و شل ، ولكن اگر اينها حاضر شدند ،نماز جمعه شان از نماز ظهر مجزى مى باشد .
مسأله 742 ـ وقت نماز جمعه از اول ظهر است تا وقتى كه سايه شاخص در طرف مشرق به اندازه خود شاخص شود . و نماز جمعه دو ركعت مى باشد و بهتر است كه قرائت آن را به جهر بخوانند ، و در هر ركعت بعد از حمد قرائت سوره واجب است ، و بهتر است در ركعت اول سوره جمعه و در ركعت دوم سوره منافقين را بخوانند ، و نيز در هر ركعت قنوت مستحب است : در ركعت اول قبل از ركوع و در ركعت دوم بعد از ركوع ، و دو خطبه قبل از نماز واجب است ، و هر خطبه بايد شامل باشد بر حمد بر خداوند متعال و صلوات بر پيغمبر اكرم و ائمه هدى و ترغيب مردم و وصيّت آنها به تقوى و مواظبت بر واجبات و اجتناب از معاصى و قرائت سوره خفيفه ، و كسى كه بنابر احتياط بايد به نماز جمعه حاضر شود ودر آن وقت مشغول نماز ظهر باشد كه مى تواند نماز جمعه را درك كند ،نماز ظهرش اشكال دارد ، و درك نماز جمعه نظير درك نماز جماعت است كه بيان خواهد شد .

وقت نماز مغرب و عشا :
مسأله 743 ـ احتياط واجب آن است كه قبل از اينكه سرخى طرف مشرق ـ كه بعد از غروب آفتاب پيدا مى شود ـ از بالاى سر انسان بگذرد ، انسان نماز مغرب را بجا نياورد .
مسأله 744 ـ وقت نماز مغرب و عشا تا نيمه شب امتداد دارد ولى نماز عشا در صورتى كه با التفات ، قبل از نماز مغرب خوانده شود باطل است مگر اينكه از وقت بيش از مقدار اداء نماز عشا نمانده باشد كه در اين صورت لازم است نماز عشا را قبل از نماز مغرب بخواند .
مسأله 745 ـ اگر كسى اشتباهاً نماز عشا را پيش از نماز مغرب بخواند و بعد از نماز ملتفت شود ، نمازش صحيح است و بايد نماز مغرب را بعد از آن بجا آورد .
مسأله 746 ـ اگر پيش از خواندن نماز مغرب ، سهواً مشغول نماز عشا شود و در بين نماز بفهمد كه اشتباه كرده ، چنانچه به ركوع ركعت چهارم نرفته است ، بايد نيّت را به نماز مغرب برگرداند و نماز را تمام كند و بعد نماز عشا را بخواند ، و اگر به ركوع ركعت چهارم رفته است بايد نماز را بهم زند و بعد از خواندن نماز مغرب نماز عشا را بجا آورد .
مسأله 747 ـ آخر وقت نماز عشا نصف شب است . و شب را بايد از اول غروب تا اول آفتاب حساب كرد () .
مسأله 748 ـ اگر از روى معصيت ، يا بواسطه عذرى نماز مغرب يا عشا را تا نصف شب نخواند ، بنابر احتياط واجب ، بايد قبل از اذان صبح بدون اينكه نيّت اداء و قضاء كند آن نماز را بجا آورد .

وقت نماز صبح :
مسأله 749 ـ نزديك اذان صبح از طرف مشرق ، سفيده اى رو به بالا حركت مى كند كه آن را فجر اول گويند . موقعى كه آن سفيده پهن شد ، فجر دوم ، و اول وقت نماز صبح است . و آخر وقت نماز صبح موقعى است كه آفتاب بيرون مى آيد .

احكام وقت نماز
مسأله 750 ـ موقعى انسان مى تواند مشغول نماز شود كه يقين كند وقت داخل شده است ، يا دو مرد عادل به داخل شدن وقت خبر دهند ، بلكه به اذان شخصى كه وقت شناس و مورد اطمينان باشد يا به خبر دادن او به دخول وقت نيز مى توان اكتفا نمود .
مسأله 751 ـ اگر بواسطه ابر يا غبار ، نتواند در اول وقت نماز ، به داخل شدن وقت يقين كند ، چنانچه گمان داشته باشد كه وقت داخل شده ، مى تواند مشغول نماز شود ، ولى در چيزهائى كه نسبت به شناختن وقت مانع شخصى باشد مثل نابينائى و در زندان بودن احتياط واجب آن است كه نماز را تأخير بيندازد تا يقين كند وقت داخل شده است .
مسأله 752 ـ اگر به يكى از راههاى گذشته براى انسان ثابت شود كه وقت نماز شده و مشغول نماز شود و در بين نماز بفهمد كه هنوز وقت داخل نشده ، نماز او باطل است . و همچنين است اگر بعد از نماز بفهمد كه تمام نماز را پيش از وقت خوانده . و بنابر احتياط اگر در بين نماز بفهمد وقت داخل شده ، يا بعد از نماز بفهمد كه در بين نماز وقت داخل شده بود ، نماز را اعاده نمايد .
مسأله 753 ـ اگر انسان ملتفت نباشد كه بايد با يقين به داخل شدن وقت ، مشغول نماز شود ، چنانچه بعد از نماز بفهمد كه تمام نماز را در وقت خوانده ، نماز او صحيح است ، واگر بفهمد نماز را پيش از وقت خوانده يا نفهمد كه در وقت خوانده يا پيش از وقت ، نمازش باطل است . بلكه اگر بعد از نماز بفهمد كه در بين نماز وقت داخل شده است ، بايد دوباره آن نماز را بخواند .
مسأله 754 ـ اگر يقين كند وقت داخل شده و مشغول نماز شود و در بين نماز شك كند كه وقت داخل شده يا نه ، نماز او باطل است . ولى اگر در بين نماز يقين داشته باشد كه وقت داخل شده و شك كند كه آنچه از نماز خوانده در وقت بوده يا نه ، نمازش صحيح است .
مسأله 755 ـ اگر وقت نماز به قدرى تنگ است كه بواسطه بجا آوردن بعضى از كارهاى مستحب نماز ، مقدارى از آن بعد از وقت خوانده مى شود ، بايد آن مستحب را بجا نياورد ، مثلا اگر بواسطه خواندن قنوت مقدارى از نماز بعد از وقت خوانده مى شود ، بايد قنوت را نخواند .
مسأله 756 ـ كسى كه به اندازه خواندن يك ركعت نماز وقت دارد ، بايد نماز را به نيّت اداء بخواند ، ولى نبايد عمداً نماز را تا اين وقت تأخير بيندازد .
مسأله 757 ـ كسى كه مسافر نيست ، اگر تا غروب آفتاب به اندازه خواندن پنج ركعت نماز وقت دارد ، بايد نماز ظهر و عصر هر دو را بخواند ، و اگر كمتر وقت دارد بايد فقط نماز عصر را بخواند و بعداً نماز ظهر را قضا كند . و همچنين اگر تا نصف شب به اندازه خواندن پنج ركعت وقت دارد ، بايد نماز مغرب و عشا را بخواند ، و اگر كمتر وقت دارد بايد فقط عشا را بخواند و بعداً مغرب را بجا آورد .
مسأله 758 ـ كسى كه مسافر است ، اگر تا غروب آفتاب به اندازه خواندن سه ركعت نماز وقت دارد ، بايد نماز ظهر و عصر را بخواند ، و اگر كمتر وقت دارد ، بايد فقط عصر را بخواند و بعداً نماز ظهر را قضا كند ، و اگر تا نصف شب به اندازه خواندن چهار ركعت نماز وقت دارد ، بايد نماز مغرب و عشا را بخواند ، و اگر كمتر وقت دارد بايد عشا را بخواند و بعداً مغرب را بجا آورد ، و چنانچه بعد از خواندن عشا معلوم شود كه از وقت به مقدار يك ركعت يا بيشتر به نصف شب مانده است ، بايد فوراً نماز مغرب را به نيّت اداء بجا آورد .
مسأله 759 ـ مستحب است انسان نماز را در اول وقت آن بخواند و راجع به آن خيلى سفارش شده است و هرچه به اول وقت نزديكتر باشد بهتر است ، مگر آنكه تأخير آن از جهتى بهتر باشد ، مثلا صبر كند كه نماز را به جماعت بخواند .
مسأله 760 ـ هرگاه انسان عذرى دارد كه اگر بخواهد در اول وقت نماز بخواند ، ناچار است با تيمّم نماز بخواند ، چنانچه بداند عذر او تا آخر وقت باقى است ، مى تواند در اول وقت نماز بخواند ، ولى اگر احتمال دهد كه عذر او از بين مى رود بايد صبر كند تا عذرش برطرف شود ، و چنانچه عذر او برطرف نشد ، در آخر وقت نماز بخواند ، و لازم نيست به قدرى صبر كند كه فقط بتواند كارهاى واجب نماز را انجام دهد ، بلكه براى مستحبّات نماز نيز مانند اذان و اقامه و قنوت اگر وقت دارد مى تواند تيمّم كند و نماز را با آن مستحبّات بجا آورد . و در عذرهاى ديگر غير از موارد تيمّم اگر احتمال بدهد كه عذر او باقى باشد جايز است اول وقت نماز بخواند ، ولى چنانچه در اثناء وقت عذرش برطرف گردد لازم است اعاده نمايد .
مسأله 761 ـ كسى كه مسائل نماز و شكّيّات و سهويّات را نمى داند و احتمال مى دهد كه يكى از اينها در نماز پيش آيد ، بايد براى يادگرفتن اينها نماز را از اول وقت تأخير بيندازد ، ولى اگر اطمينان دارد كه نماز را به طور صحيح تمام مى كند مى تواند در اول وقت مشغول نماز شود ، پس اگر در نماز مسأله اى كه حكم آن را نمى داند پيش نيايد ، نماز او صحيح است ، و اگر مسأله اى كه حكم آن را نمى داند پيش آيد ، جايز است به يكى از دو طرفى كه احتمال مى دهد ، عمل نمايد و نماز را تمام كند ، ولى بعد از نماز بايد مسأله را بپرسد كه اگر نمازش باطل بوده ، دوباره بخواند و اگر صحيح بوده اعاده لازم نيست .
مسأله 762 ـ اگر وقت نماز وسعت دارد وطلبكار هم طلب خودرا مطالبه مى كند ، در صورتى كه ممكن است ، بايد اول قرض خود را بدهد ، بعد نماز بخواند ، و همچنين است اگر كار واجب ديگرى كه بايد فوراً آن را بجا آورد پيش آمد كند ، مثلا ببيند مسجد نجس است كه بايد اول مسجد را تطهير كند ، بعد نماز بخواند ، و چنانچه در هر دو صورت ، اول نماز بخواند معصيت كرده ولى نماز او صحيح است .

نمازهائى كه بايد به ترتيب خوانده شود
مسأله 763 ـ انسان بايد نماز عصر را بعد از نماز ظهر و نماز عشا را بعد از نماز مغرب بخواند ، و اگر عمداً نماز عصر را پيش از نماز ظهر و نماز عشا را پيش از نماز مغرب بخواند باطل است .
مسأله 764 ـ اگر به نيّت نماز ظهر مشغول نماز شود و در بين نماز يادش بيايد كه نماز ظهر را خوانده است ، نمى تواند نيّت را به نماز عصر برگرداند بلكه بايد نماز را بشكند و نماز عصر را بخواند ، و همينطور است در نماز مغرب و عشا .
مسأله 765 ـ اگر در بين نماز عصر يقين كند كه نماز ظهر را نخوانده است و نيّت را به نماز ظهر برگرداند ، چنانچه يادش بيايد كه نماز ظهر را خوانده بوده ، بايد نيّت را به نماز عصر برگرداند و نمازش را تمام كند .
مسأله 766 ـ اگر در بين نماز عصر شك كند كه نماز ظهر را خوانده يا نه ، بايد نيّت را به نماز ظهر برگرداند ، ولى اگر وقت به قدرى كم است كه بعد از تمام شدن نماز ، آفتاب غروب مى كند و براى يك ركعت از نماز هم مجال نيست ، بايد به نيّت نماز عصر نماز را تمام كند و قضاى ظهر نيز واجب نيست .
مسأله 767 ـ اگر در نماز عشا ، پيش از ركـوع ركعت چهارم شك كند كه نماز مغرب را خوانده يا نه ، چنانچه وقت به قدرى كم است كه بعد از تمام شدن نماز ، نصف شب مى شود ، و به مقدار يك ركعت از نماز هم مجال نيست ، بايد به نيّت عشا نماز را تمام كند . و اگر بيشتر وقت دارد ، بايد نيّت را به نماز مغرب برگرداند و نماز را سه ركعتى تمام كند ، بعد نماز عشا را بخواند .
مسأله 768 ـ اگر در نماز عشا بعد از رسيدن به ركوع ركعت چهارم شك كند كه نماز مغرب را خوانده يا نه ، چنانچه وقت كم است بايد نماز عشا را تمام كند ، و اگر به مقدار پنج ركعت وقت باشد ، بايد نماز را بهم زده و بعد از نماز مغرب نماز عشا را بخواند .
مسأله 769 ـ اگر انسان نمازى را كه خوانده احتياطاً دوباره بخواند و در بين نماز يادش بيايد نمازى را كه بايد پيش از آن بخواند نخوانده است ، نمى تواند نيّت را به آن نماز برگرداند ، مثلا موقعى كه نماز عصر را احتياطاً مى خواند ، اگر يادش بيايد نماز ظهر را نخوانده است ، نمى تواند نيّت را به نماز ظهر برگرداند .
مسأله 770 ـ برگرداندن نيّت از نماز قضا به نماز اداء و از نماز مستحب به نماز واجب جايز نيست .
مسأله 771 ـ اگر وقت نماز اداء وسعت داشته باشد ، انسان مى تواند در بين نماز نيّت را به نماز قضا برگرداند ولى بايد برگرداندن نيّت به نماز قضا ممكن باشد ، مثلا اگر مشغول نماز ظهر است در صورتى مى تواند نيّت را به قضاى صبح برگرداند كه داخل ركوع ركعت سوم نشده باشد .

نمازهاى مستحب

مسأله 772 ـ نمازهاى مستحبّى زياد است و آن را نافله گويند ، و بين نمازهاى مستحبّى به خواندن نافله هاى شبانه روزى بيشتر سفارش شده ، و آنها در غير روز جمعه سى و چهار ركعتند كه هشت ركعت آن نافله ظهر و هشت ركعت نافله عصر و چهار ركعت نافله مغرب و دو ركعت نافله عشا و يازده ركعت نافله شب و دو ركعت نافله صبح مى باشد . و چون دو ركعت نافله عشا را بنابر احتياط واجب بايد نشسته بخواند ، يك ركعت حساب مى شود ، ولى روز جمعه بر شانزده ركعت نافله ظهر و عصر ، چهار ركعت اضافه مى شود .
مسأله 773 ـ از يازده ركعت نافله شب ، هشت ركعت آن بايد به نيّت نافله شب و دو ركعت آن به نيّت نماز شفع ، و يك ركعت آن به نيّت نماز وتر خوانده شود . و دستور كامل نافله شب در كتابهاى دعا گفته شده است .
مسأله 774 ـ نمازهاى نافله را مى شود نشسته خواند ، ولى بهتر است دو ركعت نماز نافله نشسته را يك ركعت حساب كند ، مثلا كسى كه مى خواهد نافله ظهر را كه هشت ركعت است نشسته بخواند ، بهتر است شانزده ركعت بخواند ، و اگر مى خواهد نماز وتر را نشسته بخواند ، دو نماز يك ركعتى نشسته بخواند .
مسأله 775 ـ نافله ظهر و عصر را در سفر نبايد خواند ، و نافله عشا چنانچه به قصد رجاء خوانده شود مانعى ندارد .

وقت نافله هاى يوميّه
مسأله 776 ـ نافله نماز ظهر پيش از نماز ظهر خوانده مى شود و وقت فضيلت آن از اول ظهر است تا موقعى كه آن مقدار از سايه شاخص كه بعد از ظهر پيدا مى شود ، به اندازه دو هفتم آن شود ، مثلا اگر درازاى شاخص هفت وجب باشد ، هر وقت مقدار سايه اى كه بعد از ظهر پيدا مى شود به دو وجب رسيد ، آخر وقت نافله ظهر است .
مسأله 777 ـ نافله عصر پيش از نماز عصر خوانده مى شود و وقت فضيلت آن تا موقعى است كه آن مقدار از سايه شاخص كه بعد از ظهر پيدا مى شود ، به چهار هفتم آن برسد ، و چنانچه بخواهد نافله ظهر يا نافله عصر را بعد از وقت آنها بخواند ، بايد نافله ظهر را بعد از نماز ظهر و نافله عصر را بعد از نماز عصر بخواند ، و بنابر احتياط واجب ، نيّت اداء و قضا نكند .
مسأله 778 ـ وقت فضيلت نافله مغرب بعد از تمام شدن نماز مغرب است تا وقتى كه سرخى طرف مغرب كه بعد از غروب كردن آفتاب در آسمان پيدا مى شود از بين برود .
مسأله 779 ـ وقت نافله عشا بعد از تمام شدن نماز عشا تا نصف شب است ، و بهتر است بعد از نماز عشا بلا فاصله خوانده شود .
مسأله 780 ـ نافله صبح پيش از نماز صبح خوانده مى شود و وقت فضيلت آن بعد از فجر اول است تا وقتى كه سرخى طرف مشرق پيدا شود . و نشانه فجر اول در وقت نماز صبح گفته شد . و ممكن است نافله صبح را بعد از نافله شب بلا فاصله بخوانند .
مسأله 781 ـ وقت نافله شب از نصف شب است تا اذان صبح ، و بهتر است نزديك اذان صبح خوانده شود .
مسأله 782 ـ مسافر و كسى كه براى او سخت است نافله شب را بعد از نصف شب بخواند ، مى تواند آن را در اول شب بجا آورد .

نماز غفيله
مسأله 783 ـ يكى از نمازهاى مستحبّى ، نماز غفيله است كه بين نماز مغرب و عشا خوانده مى شود . و وقت آن بنابر احتياط پيش از آن است كه سرخى طرف مغرب از بين برود . و در ركعت اول آن ، بعد از حمد بايد بجاى سوره اين آيه را بخوانند « وَذَا النُّونِ اِذْ ذَهَبَ مُغاضِباً فَظَنَّ اَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ فَنادى فِي الظُّلُماتِ اَنْ لا اِلهَ اِلاّ اَنْتَ سُبْحانَكَ اِنِّي كُنْتُ مِنَ الظّالِمِينَ فَاسْتَجَبْنا لَهُ وَنَجَّيْناهُ مِنَ الغَمِّ وَكَذلِكَ نُنْجِي المُؤْمِنِينَ » و در ركعت دوم بعد از حمد بجاى سوره اين آيه را بخوانند « وَعِنْدَهُ مَفاتِحُ الغَيْبِ لا يَعْلَمُها اِلاّ هُوَ وَيَعْلَمُ ما فِي البَرِّ وَالبَحْرِ وَما تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَة اِلاّ يَعْلَمُها وَلا حَبَّة فِي ظُلُماتِ الاَرْضِ وَلا رَطب وَلا يابِس اِلاّ فِي كِتاب مُبِين » و در قنوت آن بگويند « اللّهُمَّ اِنِّي اَسأَلُكَ بِمَفاتِحِ الغَيْبِ الَّتِي لا يَعْلَمُها اِلاّ اَنْتَ اَنْ تُصَلِّيَ عَلى مُحَمَّد وَآلِ مُحَمَّد وَاَنْ تَفْعَل بِي كَذا وكَذا » و بجاى كذا و كذا حاجتهاى خود را بگويند و بعد بگويند « اللّهُمَّ اَنْتَ وَلِيُّ نِعْمَتِي وَالقادِرُ عَلى طَلِبَتِي تَعْلَمُ حاجَتِي فَأَسْأَلُكَ بِحَقِّ مُحَمَّد وَآلِ مُحَمَّد عَلَيْهِ وَعَلَيْهِمُ السَّلامُ لَما قَضَيْتَها لِي » .

احكام قبله
مسأله 784 ـ خانه كعبه كه در مكّه معظّمه مى باشد قبله است ، و بايد رو به روى آن نماز خواند ، ولى كسى كه دور است اگر طورى بايستد كه بگويند رو به قبله نماز مى خواند كافى است . و همچنين است كارهاى ديگرى كه مانند سربريدن حيوانات ، بايد رو به قبله انجام گيرد .
مسأله 785 ـ كسى كه نماز واجب را ايستاده مى خواند ، بايد صورت و سينه و شكم او رو به قبله باشد ، و احتياط مستحب آن است كه انگشتان پاى او هم رو به قبله باشد .
مسأله 786 ـ كسى كه بايد نشسته نماز بخواند ، بايد در موقع نماز صورت و سينه و شكم او رو به قبله باشد .
مسأله 787 ـ كسى كه نمى تواند نشسته نماز بخواند ، بايد در حال نماز به پهلوى راست طورى بخوابد كه جلوى بدن او رو به قبله باشد ، و اگر ممكن نيست بايد به پهلوى چپ طورى بخوابد كه جلوى بدن او رو به قبله باشد ، و اگر اين را هم نتواند ، بايد به پشت بخوابد به طورى كه كف پاهاى او رو به قبله باشد .
مسأله 788 ـ نماز احتياط و سجده و تشهّد فراموش شده و بنابر احتياط سجده سهو را نيز بايد رو به قبله بجا آورد .
مسأله 789 ـ نماز مستحبّى را مى شود در حال راه رفتن و سوارى خواند ، و اگر انسان در اين دو حال نماز مستحبّى بخواند ، لازم نيست رو به قبله باشد .
مسأله 790 ـ كسى كه مى خواهد نماز بخواند ، بايد براى پيدا كردن قبله كوشش نمايد تا يقين يا چيزى كه در حكم يقين است پيدا كند كه قبله كدام طرف است ، و اگر نتواند بايد به گمانى كه از محراب مسجد مسلمانان يا قبرهاى آنان يا از راههاى ديگر پيدا مى شود عمل نمايد حتى اگر از گفته فاسق يا كافرى كه بواسطه قواعد علمى قبله را مى شناسد گمان به قبله پيدا كند كافى است .
مسأله 791 ـ كسى كه گمان به قبله دارد اگر بتواند گمان قوى ترى پيدا كند ، نمى تواند به گمان خود عمل نمايد ، مثلا اگر ميهمان از گفته صاحب خانه گمان به قبله پيدا كند ، ولى بتواند از راه ديگر گمان قوى ترى پيدا كند ، نبايد به حرف او عمل نمايد .
مسأله 792 ـ اگر براى پيدا كردن قبله وسيله اى ندارد ، يا با اينكه كوشش كرده ، گمانش به طرفى نمى رود ، نماز خواندن به يك طرف كافى است ، و احتياط مستحب آن است كه چنانچه وقت نماز وسعت دارد چهار نماز به چهار طرف بخواند .
مسأله 793 ـ اگر يقين يا گمان كند كه قبله در يكى از دو طرف است ، بنابر احتياط بايد به هر دو طرف نماز بخواند .
مسأله 794 ـ كسى كه بخواهد به چند طرف نماز بخواند ، اگر بخواهد دو نماز بخواند كه مثل نماز ظهر و عصر بايد يكى بعد از ديگرى خوانده شود ، احتياط مستحب آن است كه نماز اول را به آن چند طرف بخواند ، بعد نماز دوم را شروع كند .
مسأله 795 ـ كسى كه يقين به قبله ندارد ، اگر بخواهد غير از نماز كارى كند كه بايد رو به قبله انجام داد ، مثلا بخواهد سر حيوانى را ببرد ، بايد به گمان عمل نمايد ، و اگر گمان ممكن نيست ، به هر طرف كه انجام دهد صحيح است .

پوشانيدن بدن در نماز
مسأله 796 ـ مرد بايد در حال نماز ، اگرچه كسى او را نمى بيند عورتين خود را بپوشاند ، و بهتر آن است كه از ناف تا زانو را هم بپوشاند .
مسأله 797 ـ زن بايد در موقع نماز ، تمام بدن حتى سر و موى خود را بپوشاند ، و احتياط مستحب آن است كه كف پاها را هم بپوشاند ، ولى پوشاندن صورت به مقدارى كه در وضو شسته مى شود و دستها تا مچ و روى پاها تا مچ پا لازم نيست ، امّا براى آنكه يقين كند كه مقدار واجب را پوشانده است ، بايد مقدارى از اطراف صورت و قدرى پائين تر از مچها را هم بپوشاند .
مسأله 798 ـ موقعى كه انسان قضاى سجده فراموش شده يا تشهّد فراموش شده را بجا مى آورد بايد خود را مثل موقع نماز بپوشاند ، و احتياط مستحب آن است كه در موقع بجا آوردن سجده سهو نيز خود را بپوشاند .
مسأله 799 ـ اگر انسان عمداً يا از روى ندانستن مسأله ، در نماز عورتش را نپوشاند ، نمازش باطل است .
مسأله 800 ـ اگر شخصى در بين نماز بفهمد كه عورت او پيدا است ، اظهر اين است كه نمازش باطل است ، ولى اگر بعد از نماز بفهمد كه در نماز عورت او پيدا بوده ، نمازش صحيح است . و همچنين است اگر در اثناء نماز بفهمد كه قبلا عورتش پيدا بوده در صورتى كه زمان فهميدن پوشيده باشد .
مسأله 801 ـ اگر در حال ايستادگى لباسش او را مى پوشاند ولى ممكن است در حال ديگر ، مثلا در حال ركوع و سجود نپوشاند ، چنانچه موقعى كه عورت او پيدا مى شود ، بوسيله اى آن را بپوشاند ، نماز او صحيح است ، ولى احتياط مستحب آن است كه با آن لباس نماز نخواند .
مسأله 802 ـ انسان موقعى كه پوشاك ندارد مى تواند در نماز خود را به علف و برگ درختان بپوشاند .
مسأله 803 ـ انسان در حال ناچارى مى تواند در نماز خود را با گل بپوشاند .
مسأله 804 ـ اگر چيزى ندارد كه در نماز خود را با آن بپوشاند مى تواند نمازش را در اول وقت به طورى كه در مسأله بعدى ذكر مى شود بجا آورد ، ولى اگر تا آخر وقت پوشاك پيدا كند لازم است آن نماز را اعاده كند .
مسأله 805 ـ كسى كه مى خواهد نماز بخواند ، اگر براى پوشاندن خود حتى برگ درخت و علف و گل و لجن نداشته باشد در صورتى كه احتمال بدهد كه نا محرم او را مى بيند بايد نشسته نماز بخواند ، و اگر اطمينان دارد كه نامحرم او را نمى بيند ايستاده نماز بخواند ، و بنابر احتياط دست بر عورت خود بگذارد و در هر دو حال ركوع و سجود را با اشاره بجا آورد و اشاره سجود را بيشتر نمايد .

لباس نمازگزار

مسأله 806 ـ لباس نمازگزار شش شرط دارد :
اول : آنكه پاك باشد .
دوم : آنكه مباح باشد .
سوم : آنكه از اجزاء مردار نباشد .
چهارم : آنكه از حيوان حرام گوشت نباشد .
پنجم و ششم : آنكه اگر نمازگزار مرد است ، لباس او ابريشم خالص و طلا باف نباشد . و تفصيل اينها در مسائل آينده گفته مى شود .
مسأله 807 ـ « شرط اول » لباس نمازگزار بايد پاك باشد ، و اگر كسى در حال اختيار با بدن يا لباس نجس نماز بخواند ، نمازش باطل است .
مسأله 808 ـ كسى كه نمى داند با بدن و لباس نجس نماز باطل است ، اگر با بدن يا لباس نجس نماز بخواند ، نمازش باطل مى باشد .
مسأله 809 ـ اگر بواسطه ندانستن مسأله از روى تقصير ، چيز نجسى را نداند نجس است ، مثلا نداند عرق كافر مشرك نجس است و با آن نماز بخواند ، نمازش باطل است .
مسأله 810 ـ اگر نداند كه بدن يا لباسش نجس است و بعد از نماز بفهمد نجس بوده ، نماز او صحيح است .
مسأله 811 ـ اگر فراموش كند كه بدن يا لباسش نجس است و در بين نماز يا بعد از آن يادش بيايد ، بايد نماز را دوباره بخواند ، و اگر وقت گذشته قضا نمايد .
مسأله 812 ـ كسى كه در وسعت وقت مشغول نماز است ، اگر در بين نماز ، بدن يا لباس او نجس شود و پيش از آنكه چيزى از نماز را با نجاست بخواند ، ملتفت شود كه نجس شده ، يا بفهمد بدن يا لباس او نجس است و شك كند كه همان وقت نجس شده يا از پيش نجس بوده ، در صورتى كه آب كشيدن بدن يا لباس يا عوض كردن لباس يا بيرون آوردن آن ، نماز را به هم نمى زند ، در بين نماز ، بدن يا لباس را آب بكشد يا لباس را عوض نمايد ، يا اگر چيز ديگرى عورت او را پوشانده ، لباس را بيرون آورد . ولى چنانچه طورى باشد كه اگر بدن يا لباس را آب بكشد يا لباس را عوض كند يا بيرون آورد نماز بهم مى خورد و يا اگر لباس را بيرون آورد برهنه مى ماند ، بايد نماز را بشكند و با بدن و لباس پاك نماز بخواند .
مسأله 813 ـ كسى كه در تنگى وقت مشغول نماز است ، اگر در بين نماز لباس او نجس شود و پيش از آنكه چيزى از نماز را با نجاست بخواند بفهمد كه نجس شده ، يا بفهمد كه لباس او نجس است و شك كند كه همان وقت نجس شده يا از پيش نجس بوده ، در صورتى كه آب كشيدن يا عوض كردن يا بيرون آوردن لباس نماز را بهم نمى زند و مى تواند لباس را بيرون آورد ، بايد لباس را آب بكشد يا عوض كند ، يا اگر چيز ديگرى عورت او را پوشانده لباس را بيرون آورد و نماز را تمام كند ، امّا اگر چيز ديگرى عورت او را نپوشانده و لباس را هم نمى تواند آب بكشد يا عوض كند ، بايد با همان لباس نجس نماز را تمام كند .
مسأله 814 ـ كسى كه در تنگى وقت مشغول نماز است ، اگر در بين نماز بدن او نجس شود و پيش از آنكه چيزى از نماز را با نجاست بخواند ملتفت شود كه نجس شده ، يا بفهمد بدن او نجس است و شك كند كه همان وقت نجس شده يا از پيش نجس بوده ، در صورتى كه آب كشيدن بدن ، نماز را بهم نمى زند ، بدن را آب بكشد ، و اگر نماز را بهم مى زند ، بايد با همان حال نماز را تمام كند و نماز او صحيح است .
مسأله 815 ـ كسى كه در پاك بودن بدن يا لباس خود شك دارد ، چنانچه نماز بخواند و بعد از نماز بفهمد كه بدن يا لباسش نجس بوده ، نماز او صحيح است .
مسأله 816 ـ اگر لباس را آب بكشد و يقين كند كه پاك شده است و با آن نماز بخواند و بعد از نماز بفهمد پاك نشده ، نمازش صحيح است .
مسأله 817 ـ اگر خونى در بدن يا لباس خود ببيند و يقين كند كه از خونهاى نجس نيست ، مثلا يقين كند كه خون پشه است ، چنانچه بعد از نماز بفهمد از خونهائى بوده كه نمى شود با آن نماز خواند ، نماز او صحيح است .
مسأله 818 ـ اگر يقين كند خونى كه در بدن يا لباس او است خون نجسى است كه نماز با آن صحيح است ، مثلا يقين كند خون زخم و دمل است ، چنانچه بعد از نماز بفهمد خونى بوده كه نماز با آن باطل است ، نمازش صحيح است .
مسأله 819 ـ اگر نجس بودن چيزى را فراموش كند و بدن يا لباسش با رطوبت به آن برسد و در حال فراموشى نماز بخواند و بعد از نماز يادش بيايد ، نماز او صحيح است ، ولى اگر بدنش با رطوبت به چيزى كه نجس بودن آن را فراموش كرده برسد و بدون اينكه خود را آب بكشد ، غسل كند و نماز بخواند ، غسل و نمازش باطل است مگر اينكه طورى باشد كه به غسل نمودن ، بدن نيز پاك شود ، و نيز اگر جائى از اعضاء وضو با رطوبت به چيزى كه نجس بودن آن را فراموش كرده برسد و پيش از آنكه آنجا را آب بكشد ، وضو بگيرد و نماز بخواند ، وضو و نمازش باطل مى باشد مگر اينكه طورى باشد كه به وضو گرفتن اعضاء وضو نيز پاك شود .
مسأله 820 ـ كسى كه يك لباس دارد ، اگر بدن و لباسش نجس شود و به اندازه آب كشيدن يكى از آنها آب داشته باشد ، اولى اين است كه بدن را آب كشيده و با لباس نجس نماز بخواند ، و جايز است كه لباس را آب كشيده و با بدن نجس نماز بخواند . ولى در صورتى كه نجاست يكى از آنها بيشتر باشد لازم است آن را آب بكشد ، ولى چنانچه ديگرى را آب بكشد نمازش صحيح است .
مسأله 821 ـ كسى كه غير از لباس نجس ، لباس ديگرى ندارد ، و با لباس نجس نماز بخواند نماز او صحيح است .
مسأله 822 ـ كسى كه دو لباس دارد ، اگر بداند يكى از آنها نجس است و نداند كدام يك آنها است ، چنانچه وقت دارد ، بايد با هر دو لباس نماز بخواند ، مثلا اگر مى خواهد نماز ظهر و عصر بخواند بايد با هر كدام يك نماز ظهر و يك نماز عصر بخواند ، ولى اگر وقت تنگ است ، با هر كدام نماز بخواند كافى است .
مسأله 823 ـ « شرط دوم » لباس نمازگزار بايد مباح باشد ، و كسى كه مى داند پوشيدن لباس غصبى حرام است يا اينكه از روى تقصير حكم مسأله را نداند ، اگر عمداً در آن لباس نماز بخواند ، بنابر احتياط باطل است ، ولى در چيزهائى كه به تنهائى عورت را نمى پوشاند و همچنين چيزهائى كه فعلا نمازگزار آنها را نپوشيده مانند دستمال بزرگ يا لنگى كه در جيب گذاشته شود اگرچه بشود عورت را با آنها پوشانيد ، و همچنين چيزهائى كه نمازگزار آنها را پوشيده ولى ساتر مباح ديگرى دارد و در تمام اين صور غصبى بودن آنها به نماز ضررى ندارد هر چند احتياط در ترك است .
مسأله 824 ـ كسى كه مى داند پوشيدن لباس غصبى حرام است ولى نمى داند نماز را باطل مى كند ، اگر عمداً با لباس غصبى نماز بخواند به تفصيلى كه در مسأله قبلى گفته شد نمازش باطل است .
مسأله 825 ـ اگر نداند يا فراموش كند كه لباس او غصبى است و با آن نماز بخواند ، نمازش صحيح است .
مسأله 826 ـ اگر نداند يا فراموش كند كه لباس او غصبى است و در بين نماز بفهمد ، چنانچه چيز ديگرى عورت او را پوشانده است بايد لباس غصبى را بيرون آورد و مواظب باشد كه از قبله منحرف نشود ، و اگر چيز ديگرى عورت او را نپوشانده ، در صورتى كه به مقدار يك ركعت هم وقت داشته باشد ، بايد نماز را بشكند و با لباس غير غصبى نماز بخواند ، و اگر به اين مقدار وقت ندارد ، بايد در حال نماز لباس را بيرون آورد و به دستور نماز برهنگان نماز را تمام نمايد .
مسأله 827 ـ اگر كسى براى حفظ جانش با لباس غصبى نماز بخواند ، يا مثلا براى اينكه دزد لباس غصبى را نبرد با آن نماز بخواند ، نمازش صحيح است .
مسأله 828 ـ اگر با عين پولى كه خمس يا زكاة آن را نداده لباس بخرد ، حكم نماز خواندن در آن حكم نماز خواندن در لباس غصبى است .
مسأله 829 ـ « شرط سوم » لباس نمازگزار بايد از اجزاء حيـوان مرده اى كه خون جهنده دارد ـ يعنى حيوانى كه اگر رگش را ببرند خون از آن جستن مى كند ـ نباشد ، بلكه اگر از حيوان مرده اى كه مانند ماهى و مار خون جهنده ندارد ، لباس تهيه كنند ، احتياط واجب آن است كه با آن نماز نخواند .
مسأله 830 ـ هر گاه چيزى از مردار مانند گوشت و پوست آن كه روح داشته لباس نمازگزار نبوده و همراه او باشد ، بعيد نيست نمازش صحيح نباشد .
مسأله 831 ـ اگر چيزى از مردار حلال گوشت مانند مو و پشم كه روح ندارد همراه نمازگزار باشد ، يا با لباسى كه از آنها تهيه كرده اند نماز بخواند نمازش صحيح است .
مسأله 832 ـ « شرط چهارم » لباس نمازگزار بايد از حيوان حرام گوشت نباشد ، و اگر موئى از آن هم همراه نمازگزار باشد ، نماز او باطل است .
مسأله 833 ـ اگر آب دهان يا بينى يا رطوبت ديگرى از حيوان حرام گوشت مانند گربه بر بدن يا لباس نمازگزار باشد ، چنانچه تر باشد ، نماز باطل ، و اگر خشك شده و عين آن برطرف شده باشد ، نماز صحيح است .
مسأله 834 ـ اگر مو و عرق و آب دهان كسى بر بدن يا لباس نمازگزار باشد ، اشكال ندارد ، وهمچنين است اگر مرواريد و موم و عسل همراه او باشد .
مسأله 835 ـ اگر شك داشته باشد كه لباس از حيوان حلال گوشت است يا حرام گوشت ، چه در داخله تهيه شده باشد چه در خارجه ، جايز است كه با آن نماز بخواند .
مسأله 836 ـ صدف از حيوانات حرام گوشت است ، ولى اگر انسان نداند كه تكمه و مانند آن از آن حيوان است ، جايز است كه با آن نماز بخواند .
مسأله 837 ـ پوشيدن خز خالص در نماز اشكال ندارد ، ولى احتياط مستحب آن است كه با پوست سنجاب نماز نخوانند .
مسأله 838 ـ اگر با لباسى كه نمى داند يا فراموش كرده كه از حيوان حرام گوشت است نماز بخواند ، نماز صحيح است .
مسأله 839 ـ « شرط پنجم » پوشيدن لباس طلا باف براى مردان حرام است و نماز با آن باطل است ، ولى براى زنان در نماز و غير نماز اشكال ندارد .
مسأله 840 ـ پوشيدن طلا مثل آويختن زنجير طلا به سينه و انگشتر طلا به دست كردن و بستن ساعت مچى طلا به دست ، و عينك طلا گذاشتن براى مرد حرام و نماز خواندن با آنها باطل است ، ولى براى زن در نماز و غير نماز اشكال ندارد .
مسأله 841 ـ اگر مردى نداند يا فراموش كند كه انگشترى يا لباس او از طلا است يا شك داشته باشد و با آن نماز بخواند ، نمازش صحيح است .
مسأله 842 ـ « شرط ششم » لباس مرد نمازگزار بنابر احتياط حتى عرقچين و بند شلوار بايد ابريشم خالص نباشد ، و در غير نماز هم پوشيدن آن براى مردان حرام است .
مسأله 843 ـ اگر تمام آستر لباس يا مقدارى از آن ابريشم خالص باشد ، پوشيدن آن براى مرد حرام و نماز در آن باطل است .
مسأله 844 ـ لباسى را كه نمى داند از ابريشم خالص است يا چيز ديگر ، جايز است بپوشد و نماز در آن نيز اشكال ندارد .
مسأله 845 ـ دستمال ابريشمى و مانند آن اگر در جيب مرد باشد اشكال ندارد و نماز را باطل نمى كند .
مسأله 846 ـ پوشيدن لباس ابريشمى براى زن ، در نماز و غير نماز اشكال ندارد .
مسأله 847 ـ پوشيدن لباس غصبى و ابريشمى خالص و طلا باف در حال ناچارى مانعى ندارد ، و نيز كسى كه ناچار است لباس بپوشد و لباس ديگرى غير از اينها ندارد ، مى تواند با اين لباسها نماز بخواند .
مسأله 848 ـ اگر غير از لباس غصبى و لباسى كه از مردار تهيه شده ، لباس ديگرى ندارد و ناچار نيست لباس بپوشد ، بايد به دستورى كه براى برهنگان گفته شد نماز بخواند .
مسأله 849 ـ اگر غير از لباسى كه از حيوان حرام گوشت تهيه شده لباس ديگرى ندارد ، چنانچه در پوشيدن لباس ناچار باشد ، مى تواند با همان لباس نماز بخواند ، و اگر ناچار نباشد ، بايد به دستورى كه براى برهنگان گفته شد نماز را بجا آورد .
مسأله 850 ـ اگر مرد غير از لباس ابريشمى خالص يا طلا باف ، لباس ديگرى نداشته باشد ، چنانچه در پوشيدن لباس ناچار نباشد ، بايد به دستورى كه براى برهنگان گفته شد نماز بخواند .
مسأله 851 ـ اگر چيزى ندارد كه در نماز عورت خود را با آن بپوشاند ، واجب است اگرچه به كرايه يا خريدارى باشد ، تهيه نمايد ، ولى اگر تهيه آن به قدرى پول لازم دارد كه نسبت به دارائى او زياد است ، يا طورى است كه اگر پول را به مصرف لباس برساند ، به حال او ضرر دارد ، بايد به دستورى كه براى برهنگان گفته شد نماز بخواند .
مسأله 852 ـ كسى كه لباس ندارد ، ديگرى لباس به او ببخشد يا عاريه دهد ، چنانچه قبول كردن آن براى او مشقّت نداشته باشد بايد قبول كند ، بلكه اگر عاريه كردن يا طلب بخشش براى او سخت نيست ، بايد از كسى كه لباس دارد ، طلب بخشش يا عاريه نمايد .
مسأله 853 ـ پوشيدن لباسى كه پارچه يا رنگ يا دوخت آن براى كسى كه مى خواهد آن را بپوشد معمول نيست ، مثل آنكه اهل علم لباس نظامى بپوشد ، در صورتى كه موجب هتك حرمت باشد حرام است ، و اگر با آن لباس نماز بخواند و ساترش فقط آن باشد بعيد نيست نمازش باطل شود .
مسأله 854 ـ اگر مرد لباس زنانه ، يا زن لباس مردانه بپوشد و نماز بخواند ، نماز صحيح است .
مسأله 855 ـ كسى كه بايد خوابيده نماز بخواند ، اگر لحافش از اجزاء حيوان حرام گوشت باشد نماز در آن جايز نيست هرچند برهنه نباشد ، و اگر نجس يا ابريشم باشد در صورتى كه پوشيدن بر آن صدق كند نماز در آن نيز جايز نيست ، ولى مجرّد روى خود كشيدن آن عيبى ندارد و ضرر به نماز نمى رساند . و امّا تشك به هر حال عيب ندارد مگر اينكه مقدارى از آن را به خود بپيچد كه در عرف پوشيدن گفته شود ، در اين صورت حكم آن حكم لحاف است .

مواردى كه لازم نيست بدن و لباس نمازگزار پاك باشد
مسأله 856 ـ در سه صورت كه تفصيل آنها بعداً گفته مى شود ، اگر بدن يا لباس نمازگزار نجس باشد ، نماز او صحيح است :
« اول » آنكه بواسطه زخم يا جراحت يا دملى كه در بدن او است ، لباس يا بدنش به خون آلوده شده باشد .
« دوم » آنكه بدن يا لباس او به مقدار كمتر از درهم ( كه تقريباً به اندازه بند سرانگشت سبّابه ـ  شهادت  ـ مى شود ) به خون آلوده باشد .
« سوم » آنكه ناچار باشد با بدن يا لباس نجس نماز بخواند . و نيز در يك صورت اگر لباس نمازگزار نجس باشد ، نماز او صحيح است ، و آن صورت آن است كه لباسهاى كوچك او مانند جوراب و عرقچين نجس باشد . و احكام اين سه صورت مفصلا در مسائل بعد گفته مى شود .
مسأله 857 ـ اگر در بدن يا لباس نمازگزار ، خون زخم يا جراحت يا دمل باشد ، چنانچه طورى است كه آب كشيدن بدن يا لباس يا عوض كردن لباس براى بيشتر مردم سخت است ، تا وقتى كه زخم يا جراحت يا دمل خوب نشده است ، مى تواند با آن خون نماز بخواند . وهمچنين است اگر چركى كه با خون بيرون آمده يا دوائى كه روى زخم گذاشته اند و نجس شده ، در بدن يا لباس او باشد .
مسأله 858 ـ اگر خون بريدگى و زخمى كه بزودى خوب مى شود و شستن آن آسان است ، در بدن يا لباس نمازگزار باشد و خون به مقدار درهم يا بيشتر باشد نماز او باطل است .
مسأله 859 ـ اگر جائى از بدن يا لباس كه با زخم فاصله دارد ، به رطوبت زخم نجس شود ، جايز نيست با آن نماز بخواند ، ولى اگر مقدارى از بدن يا لباس كه معمولا به رطوبت زخم آلوده مى شود ، به رطوبت آن نجس شود ، نماز خواندن با آن مانعى ندارد .
مسأله 860 ـ اگر از بواسير كه دانه هاى آن بيرون نباشد يا زخمى كه توى دهان و بينى و مانند اينها است ، خونى به بدن يا لباس برسد و به مقدار درهم يا بيشتر باشد ، بنابر احتياط لازم است در صورت امكان آن را بشويد ، و امّا خون بواسيرى كه دانه هاى آن بيرون است بدون اشكال نماز خواندن با آن جايز است .
مسأله 861 ـ كسى كه بدنش زخم است ، اگر در بدن يا لباس خود خونى كه بيشتر از درهم است ببيند و نداند از زخم است يا خون ديگر ، جايز نيست كه با آن نماز بخواند .
مسأله 862 ـ اگر چند زخم در بدن باشد و به طورى نزديك هم باشند كه يك زخم حساب شود ، تا وقتى همه خوب نشده اند ، نماز خواندن با خون آنها اشكال ندارد ، ولى اگر به قدرى از هم دور باشند كه هر كدام يك زخم حساب شود ، هر كدام كه خوب شد ، بايد براى نماز ، بدن و لباس را از خون آن آب بكشد .
مسأله 863 ـ اگر سر سوزنى خون سگ ، يا خوك ، يا كافر ، يا مردار ، يا حيوان حرام گوشت در بدن يا لباس نمازگزار باشد ، نماز او باطل است . و بنابر احتياط خون حيض و نفاس و استحاضه نيز چنين است ، ولى خونهاى ديگر مثل خون بدن انسان يا خون حيوان حلال گوشت اگرچه در چند جاى بدن و لباس باشد در صورتى كه روى هم كمتر از درهم باشد نماز خواندن با آن اشكال ندارد .
مسأله 864 ـ خونى كه به لباس بى آستر بريزد و به پشت آن برسد ، يك خون حساب مى شود ، ولى اگر پشت آن جدا خونى شود ، در صورتى كه بهم نرسند بايد هر كدام را جدا حساب نمود . پس اگر خونى كه در پشت و روى لباس است روى هم كمتر از درهم باشد ، نماز با آن صحيح و اگر بيشتر باشد ، نماز با آن باطل است ، و در صورتى كه بهم برسند بنابر احتياط مستحب همين حكم را دارند .
مسأله 865 ـ اگر خون روى لباسى كه آستر دارد بريزد و به آستر آن برسد و يا به آستر بريزد و روى لباس خونى شود ، بايد هر كدام را جدا حساب نمود ، پس اگر خون روى لباس و آستر كمتر از درهم باشد ، نماز با آن صحيح و اگر بيشتر باشد ، نماز با آن باطل است .
مسأله 866 ـ اگر خون بدن يا لباس كمتر از درهم باشد و رطوبتى به آن برسد كه اطراف را آلوده كند ، نماز با آن باطل است اگرچه خون و رطوبتى كه به آن رسيده به اندازه درهم نباشد ، ولى اگر رطوبت فقط به خون برسد و اطراف را آلوده نكند ، ظاهر اين است كه نماز خواندن با آن اشكال ندارد .
مسأله 867 ـ اگر بدن يا لباس خونى نشود ولى بواسطه رسيدن به خون نجس شود ، اگرچه مقدارى كه نجس شده كمتر از درهم باشد ، نمى شود با آن نماز خواند .
مسأله 868 ـ اگر خونى كه در بدن يا لباس است كمتر از درهم باشد و نجاست ديگرى به آن برسد ، مثلا يك قطره بول روى آن بريزد ، در صورتى كه به بدن يا لباس برسد نماز خواندن با آن جايز نيست .
مسأله 869 ـ اگر لباسهاى كوچك نمازگزار مثل عرقچين و جوراب كه نمى شود با آنها عورت را پوشانيد نجس باشد ، چنانچه از مردار و حيوان حرام گوشت درست نشده باشد ، نماز با آنها صحيح است ، و نيز اگر با انگشتر نجس نماز بخواند اشكال ندارد .
مسأله 870 ـ چيز نجس مانند دستمال و كليد و چاقوى نجس جايز است همراه نمازگزار باشد ، و بعيد نيست كه مطلق لباس نجس كه همراه او است ضررى به نماز نرساند .
مسأله 871 ـ اگر مى داند كه خونى كه در بدن يا لباس او است كمتر از درهم است ولى احتمال مى دهد كه از خونهائى باشد كه در آنها عفو نيست ، جايز است كه با آن خون نماز بخواند و شستن لازم نيست .
مسأله 872 ـ اگر خونى كه در لباس يا بدن است كمتر از درهم باشد و نداند كه از خونهائى است كه عفو در آنها نيست ، و نماز بخواند و معلوم شود كه از خونهائى بوده كه عفو در آنها نيست اعاده نماز لازم نيست ، و همچنين است اگر اعتقاد نمايد كه كمتر از درهم است و نماز بخواند و بعد معلوم شود كه به مقدار درهم يا بيشتر بوده در اين صورت نيز حاجتى به اعاده نيست .

چيزهائى كه در لباس نمازگزار مستحب است
مسأله 873 ـ چند چيز در لباس نمازگزار مستحب است كه از آن جمله است : عمامه با تحت الحنك ، پوشيدن عبا ، و لباس سفيد ، و پاكيزه ترين لباسها ، و استعمال بوى خوش ، و دست كردن انگشتر عقيق .

چيزهائى كه در لباس نمازگزار مكروه است
مسأله 874 ـ چند چيز در لباس نمازگزار مكروه است و از آن جمله است : پوشيدن لباس سياه ، و چرك ، و تنگ ، و لباس شراب خوار ، و لباس كسى كه از نجاست پرهيز نمى كند ، و لباسى كه نقش صورت دارد و نيز باز بودن تكمه هاى لباس و دست كردن انگشترى كه نقش صورت دارد مكروه مى باشد .

مكان نمازگزار

مكان نمازگزار هفت شرط دارد :
« شرط اول » آنكه مباح باشد .
مسأله 875 ـ كسى كه در ملك غصبى نماز مى خواند اگرچه روى فرش و تخت و مانند اينها باشد ، در  صورتى كه مواضع سجودش غصبى باشد نمازش باطل است ، و همچنين است حال در مسائل آينده ، ولى نماز خواندن در زير سقف غصبى و خيمه غصبى مانعى ندارد .
مسأله 876 ـ نماز خواندن در ملكى كه منفعت آن مال ديگرى است بدون اجازه كسى كه منفعت ملك مال او مى باشد باطل است ، مثلا در خانه اجاره اى اگر صاحب خانه يا ديگرى بدون اجازه كسى كه آن خانه را اجاره كرده نماز بخواند ، نمازش باطل است ، و اگر ميّت وصيّت كرده باشد كه ثلث مال او را به مصرفى برسانند ، در صورتى كه عمل به وصيّت نشده باشد ، نمى شود در ملك او نماز خواند .
مسأله 877 ـ كسى كه در مسجد نشسته ، اگر ديگرى جاى او را غصب كند و در آنجا نماز بخواند ، نمازش باطل است مگر آنكه شخص اولى از آنجا اعراض كند .
مسأله 878 ـ اگر در جائى كه غصبى بودن آن را فراموش كرده نماز بخواند و بعد از نماز يادش بيايد ، نماز او صحيح است ، ولى كسى كه خودش جائى را غصب كرده ، اگر فراموش كند و در آنجا نماز بخواند نمازش باطل است ، و اگر در جائى كه نمى داند غصبى است نماز بخواند و بعد از نماز بفهمد كه محل سجده اش غصبى بوده ، بعيد نيست كه نمازش باطل باشد .
مسأله 879 ـ اگر بداند جائى غصبى است ولى نداند كه در جاى غصبى نماز باطل است و در آنجا نماز بخواند ، نماز او باطل مى باشد .
مسأله 880 ـ كسى كه ناچار است نماز واجب را سواره بخواند ، چنانچه حيوان سوارى يا زين يا نعل آن غصبى باشد ، نماز او بنابر احتياط باطل است ، و همچنين است اگر بخواهد بر آن حيوان نماز مستحبّى بخواند .
مسأله 881 ـ كسى كه در ملكى با ديگرى شريك است اگر سهم او جدا نباشد ، بدون اجازه شريكش نمى تواند در آن ملك تصرّف كند و نماز بخواند .
مسأله 882 ـ اگر با عين پولى كه خمس و زكاة آن را نداده ملكى بخرد ، تصرّف او در آن ملك حرام و نمازش در آن باطل است .
مسأله 883 ـ اگر صاحب ملك به زبان ، اجازه نماز خواندن بدهد و انسان بداند كه قلباً راضى نيست ، نماز خواندن در ملك او باطل است ، و اگر اجازه ندهد و انسان يقين كند كه قلباً راضى است نماز صحيح است .
مسأله 884 ـ تصرّف در ملك ميّتى كه خمس يا زكاة بدهكار است حرام و نماز در آن باطل است ، ولى اگر بدهى او را بدهند يا ضامن شوند كه ادا نمايند ، تصرّف و نماز در ملك او اشكال ندارد .
مسأله 885 ـ تصرّف در ملك ميّتى كه به مردم بدهكار است در صورتى كه ورثه بناى اداء قرض را بدون مسامحه نداشته باشند حرام و نماز در آن باطل است .
مسأله 886 ـ اگر ميّت قرض نداشته باشد ولى بعضى از ورثه او صغير يا ديوانه يا غائب باشند ، تصرّف در ملك او بدون اجازه ولىّ آنها حرام و نماز در آن باطل است .
مسأله 887 ـ نماز خواندن در مسافرخانه و حمام و مانند اينها كه براى واردين آماده است اشكال ندارد ، ولى در غير اين قبيل جاها ، در صورتى مى شود نماز خواند كه مالك آن اجازه بدهد يا حرفى بزند كه معلوم شود براى نماز خواندن اذن داده است ، مثل اينكه به كسى اجازه بدهد در ملك او بنشيند و بخوابد ، كه از اينها فهميده مى شود براى نماز خواندن هم اذن داده است .
مسأله 888 ـ در زمين بسيار وسيع ، بى اجازه مالك مى شود نماز خواند به نحوى كه در مسأله ( 277 ) در وضو گذشت .
مسأله 889 ـ « شرط دوم » مكان نمازگزار بايد بى حركت باشد ، و اگر بواسطه تنگى وقت يا جهت ديگر ناچار باشد در جائى كه حركت دارد مانند اتومبيل و كشتى و ترن نماز بخواند ، به قدرى كه ممكن است بايد در حال حركت چيزى نخواند ، و اگر آنها از قبله به طرف ديگر حركت كنند ، به طرف قبله برگردد .
مسأله 890 ـ نماز خواندن در اتومبيل و كشتى و ترن و مانند اينها وقتى ايستاده اند مانعى ندارد .
مسأله 891 ـ روى خرمن گندم و جو و مانند اينها كه نمى شود بى حركت ماند ، نماز باطل است .
« شرط سوم » بايد در جائى نماز بخواند كه احتمال بدهد نماز را تمام مى كند . و نماز خواندن در جائى كه بواسطه باد و باران و زيادى جمعيّت و مانند اينها اطمينان دارد كه نمى تواند نماز را تمام كند ، صحيح نيست اگرچه اتفاقاً نماز را تمام كند .
مسأله 892 ـ اگر در جائى كه ماندن در آن حرام است ، مثلا زير سقفى كه نزديك است خراب شود نماز بخواند ، اگرچه معصيت كرده ولى نمازش اشكالى ندارد .
مسأله 893 ـ نماز خواندن روى چيزى كه ايستادن و نشستن روى آن حرام است ، مثل جائى از فرش كه اسم خدا بر آن نوشته شده ، بنابر احتياط صحيح نيست .
« شرط چهارم » آنكه جاى نمازگزار سقفش به اندازه اى كه نتواند در آنجا راست بايستد ، كوتاه نباشد ، و همچنين به اندازه اى كه جاى ركوع و سجود نداشته باشد ، كوچك نباشد .
مسأله 894 ـ اگر ناچار شود كه در جائى نماز بخواند كه به طور كلّى از ايستادن تمكّن ندارد لازم است نشسته نماز بخواند ، و اگر از ركوع و سجود تمكّن ندارد ، براى آنها با سر اشاره نمايد .
مسأله 895 ـ جلوتر از قبر پيغمبر و امام (عليه السلام) نماز بخواند ، عيبى ندارد .
« شرط پنجم » آنكه مكان نمازگزار اگر نجس است به طورى تر نباشد كه رطوبت آن به بدن يا لباس او برسد ، ولى جائى كه پيشانى را بر آن مى گذارد اگر نجس باشد ، در صورتى كه خشك هم باشد نماز باطل است ، و احتياط مستحب آن است كه مكان نمازگزار اصلا نجس نباشد .
« شرط ششم » بايد بين مرد و زن در حال نماز اقلا مقدار يك وجب فاصله باشد ، و فرقى نمى كند زن جلوتر بايستد يا مرد و يا مساوى هم بايستند ، ولى رعايت فاصله در شهر مكّه لازم نيست ، و نيز در غير مكّه نماز خواندن در فاصله كمتر از ده ذراع مكروه است .
مسأله 896 ـ اگر زن برابر مرد يا كمتر از يك وجب جلوتر بايستد و باهم وارد نماز شوند ، بايد نماز را دوباره بخوانند ، و اگر يكى زودتر از ديگرى به نماز بايستد نماز او بنابر اظهر صحيح است ، و كسى كه بعد مشغول نماز شده بايد نمازش را دوباره بخواند .
مسأله 897 ـ اگر بين مرد و زن كه برابر هم ايستاده اند يا زن جلوتر ايستاده و نماز مى خوانند ، ديوار يا پرده پا چيز ديگرى باشد كه يكديگر را نبينند ، نماز هر دو صحيح است اگرچه بين آنها يك وجب هم فاصله نباشد .
« شرط هفتم » آنكه جاى پيشانى نمازگزار از جاى زانوها و سر انگشتان پاى او ، بيش از چهار انگشت بسته پست تر يا بلندتر نباشد . و تفصيل اين مسأله در احكام سجده گفته مى شود .
مسأله 898 ـ بودن مرد و زن نا محرم در جائى كه خلوت است و كسى هم نمى تواند وارد شود يا وارد شونده مانع از ابتلا به معصيت نمى شود ، در صورتى كه احتمال وقوع در معصيت را بدهند جايز نيست ، و لكن اگر آنجا نماز بخواند صحيح است .
مسأله 899 ـ نماز خواندن در جائى كه تار و مانند آن استعمال مى كنند باطل نيست ، اگرچه گوش دادن و استعمال آن معصيت است .
مسأله 900 ـ احتياط واجب آن است كه بر بام خانه كعبه در حال اختيار نماز واجب نخوانند ، ولى در حال ناچارى اشكال ندارد . و ظاهر اين است كه نماز در خانه كعبه در حال اختيار نيز جايز است .
مسأله 901 ـ خواندن نماز مستحب در خانه كعبه و بر بام آن اشكال ندارد ، بلكه مستحب است در داخل خانه مقابل هر ركنى دو ركعت نماز بخوانند .

جاهائى كه نماز خواندن در آنها مستحب است
مسأله 902 ـ در شرع مقدّس اسلام بسيار سفارش شده است كه نماز را در مسجد بخوانند و بهتر از همه مسجدها مسجدالحرام است ، وبعد از آن مسجد پيغمبر (صلى الله عليه وآله وسلم) ، وبعد از آن مسجد كوفه ، و بعد از آن مسجد بيت المقدس ، و بعد از آن مسجد جامع هر شهر ، و بعد از آن مسجد محلّه ، و بعد از آن مسجد بازار است .
مسأله 903 ـ براى زنها نماز خواندن در خانه ، بلكه در صندوقخانه و اطاق عقب بهتر است .
مسأله 904 ـ نماز در حرم امامان (عليهم السلام) مستحب بلكه بهتر از مسجد است ، ومروى است كه نماز حرم مطهّر حضرت اميرالمؤمنين (عليه السلام) برابر دويست هزار نماز است .
مسأله 905 ـ زياد رفتن به مسجد و رفتن در مسجدى كه نمازگزار ندارد ، مستحب است ، و همسايه مسجد اگر عذرى نداشته باشد ، مكروه است در غير مسجد نماز بخواند .
مسأله 906 ـ مستحب است انسان با كسى كه در مسجد حاضر نمى شود غذا نخورد و در كارها با او مشورت نكند و همسايه او نشود و از او زن نگيرد و به او زن ندهد .

جاهائى كه نماز خواندن در آنها مكروه است
مسأله 907 ـ نماز خواندن در چند جا مكروه است و از آن جمله است :
( 1 ) حمام . ( 2 ) زمين نمكزار . ( 3 ) مقابل انسان . ( 4 ) مقابل درى كه باز است . ( 5 ) در جاده وخيابان و كوچه اگر براى كسانى كه عبور مى كنند زحمت نباشد ، و چنانچه زحمت باشد مزاحمت حرام است . ( 6 ) مقابل آتش و چراغ . ( 7 ) در آشپزخانه و هر جا كه كوره آتش باشد . ( 8 ) مقابل چاه و چاله اى كه محل بول باشد . ( 9 ) روبروى عكس و مجسّمه چيزى كه روح دارد ، مگر آنكه روى آن پرده بكشند . ( 10 ) در اطاقى كه جنب در آن باشد . ( 11 ) در جائى كه عكس باشد اگرچه روبروى نمازگزار نباشد . ( 12 ) مقابل قبر . ( 13 ) روى قبر . ( 14 ) بين دو قبر . ( 15 ) در قبرستان .
مسأله 908 ـ كسى كه در محل عبور مردم نماز مى خواند ، يا كسى روبروى او است ، مستحب است جلوى خود چيزى بگذارد ، و اگر چوب يا ريسمانى هم باشد كافى است .

احكام مسجد
مسأله 909 ـ نجس كردن زمين و سقف و بام وطرف داخل ديوار مسجد حرام است ، و هركس بفهمد كه نجس شده است بايد فوراً نجاست آن را برطرف كند ، و احتياط واجب آن است كه طرف بيرون ديوار مسجد را هم نجس نكنند ، ولى اگر نجس شود برطرف كردن آن لازم نيست مگر در صورتى كه بقاء نجاست موجب هتك مسجد باشد .
مسأله 910 ـ اگر نتواند مسجد را تطهير نمايد ، يا كمك لازم داشته باشد و پيدا نكند ، تطهير مسجد بر او واجب نيست ، ولى بنابر احتياط واجب بايد به كسى كه احتمال مى دهد تطهير كند اطلاع دهد .
مسأله 911 ـ اگر جائى از مسجد نجس شود كه تطهير آن بدون كندن يا خراب كردن ممكن نيست ، بايد آنجا را بكنند يا خراب نمايند در صورتى كه خرابى كلّى و مستلزم ضرر وقف نباشد ، و پر كردن جائى كه كنده اند ، و ساختن جائى كه خراب كرده اند ، واجب نيست ، ولى اگر چيزى مانند آجر مسجد نجس شود ، در صورتى كه ممكن باشد ، بايد بعد از آب كشيدن به جاى اولش بگذارند .
مسأله 912 ـ اگر مسجدى را غصب كنند و به جاى آن خانه و مانند آن بسازند ، يا به طورى خراب شود كه نماز خواندن در آن ممكن نباشد ، بنابر احتياط باز هم نجس كردن آن حرام است ولى تطهير آن واجب نيست .
مسأله 913 ـ نجس كردن حرم امامان (عليهم السلام) حرام است و اگر يكى از آنها نجس شود ، چنانچه نجس ماندن آن بى احترامى باشد ، تطهير آن واجب است ، بلكه احتياط مستحب آن است كه اگر بى احترامى هم نباشد آن را تطهير كنند .
مسأله 914 ـ اگر حصير مسجد نجس شود ، بنابر احتياط بايد آن را آب بكشند ، ولى چنانچه نجاست حصير بى احترامى به مسجد باشد و بواسطه آب كشيدن ، خراب مى شود و بريدن جاى نجس بهتر باشد ، بايد آن را ببرند .
مسأله 915 ـ بردن عين نجس و متنجّس در مسجد اگر بى احترامى به مسجد باشد حرام است ، بلكه احتياط مستحب آن است كه اگر بى احترامى هم نباشد ، عين نجس را در مسجد نبرند .
مسأله 916 ـ اگر مسجد را براى روضه خوانى چادر بزنند و فرش كنند و سياهى بكوبند و اسباب چاى در آن ببرند ، در صورتى كه اين كارها به مسجد ضرر نرساند و مانع نماز خواندن نشود اشكال ندارد .
مسأله 917 ـ احتياط مستحب اين است كه مسجد را به طلا و صورت چيزهائى كه مثل انسان و حيوان روح دارد زينت نكنند .
مسأله 918 ـ اگر مسجد خراب هم شود نمى توانند آن را بفروشند يا داخل ملك و جادّه نمايند .
مسأله 919 ـ فروختن در و پنجره و چيزهاى ديگر مسجد چه جزء بنا حساب بشود يا نه باطل است ، و اگر مسجد خراب شود ، بايد اينها را صرف تعمير همان مسجد كنند ، و چنانچه به درد آن مسجد نخورد ، بايد در مسجد ديگر مصرف شود ، ولى اگر به درد مسجدهاى ديگر هم نخورد چنانچه جزء بنا حساب نشود مى توانند آن را بفروشند و پول آن را اگر ممكن است صرف تعمير همان مسجد و گرنه صرف تعمير مسجد ديگر نمايند .
مسأله 920 ـ ساختن مسجد و تعمير مسجدى كه نزديك به خرابى مى باشد مستحب است ، و اگر مسجد طورى خراب شود كه تعمير آن ممكن نباشد مى توانند آن را خراب كنند و دوباره بسازند ، بلكه مى توانند مسجدى را كه خراب نشده ، براى احتياج مردم خراب كنند و بزرگتر بسازند .
مسأله 921 ـ تميز كردن مسجد و روشن كردن چراغ آن مستحب است ، و كسى كه مى خواهد مسجد برود مستحب است خود را خوشبو كند و لباس پاكيزه و قيمتى بپوشد و ته كفش خود را وارسى كند كه نجاستى به آن نباشد ، و موقع داخل شدن به مسجد ، اول پاى راست ، و موقع بيرون آمدن ، اول پاى چپ را بگذارد ، و همچنين مستحب است از همه زودتر به مسجد آيد و از همه ديرتر بيرون رود .
مسأله 922 ـ وقتى انسان وارد مسجد مى شود ، مستحب است دو ركعت نماز به قصد تحيّت و احترام مسجد بخواند ، و اگر نماز واجب يا مستحب ديگرى هم بخواند كافى است .
مسأله 923 ـ خوابيدن در مسجد اگر انسان ناچار نباشد ، و صحبت كردن راجع به كارهاى دنيا ، و مشغول صنعت شدن ، و خواندن شعرى كه نصيحت و مانند آن نباشد ، مكروه است . و نيز مكروه است آب دهان و بينى و اخلاط سينه را در مسجد بيندازد و گمشده اى را طلب كند و صداى خود را بلند كند ، ولى بلند كردن صدا براى اذان مانعى ندارد .
مسأله 924 ـ راه دادن بچّه و ديوانه به مسجد مكروه است ، و كسى كه پياز و سير و مانند اينها خورده كه بوى دهانش مردم را اذيت مى كند مكروه است به مسجد برود .

اذان و اقامه

مسأله 925 ـ براى مرد و زن مستحب است پيش از نمازهاى واجب يوميّه اذان و اقامه بگويند ، ولى پيش از نمازهاى واجب غير يوميّه مثل نماز آيات در صورتى كه با جماعت بخوانند ، مستحب است سه مرتبه بگويند : الصلاة .
مسأله 926 ـ مستحب است در روز اولى كه بچّه به دنيا مى آيد ، يا پيش از آنكه بند نافش بيفتد ، در گوش راست او اذان و در گوش چپش اقامه بگويند .
مسأله 927 ـ اذان هيجده جمله است : الله اكبر چهار مرتبه ، أشهد أن لا اله الا الله ، أشهد أنّ محمداً رسول الله ، حيّ على الصلاة ، حيّ على الفلاح ، حيّ على خير العمل ، الله اكبر ، لا اله الا الله هر يك دو مرتبه . و اقامه هفده جمله است ، يعنى دو مرتبه الله اكبر از اول اذان و يك مرتبه لا اله الا الله از آخر آن كم مى شود ، و بعد از گفتن حيّ على خير العمل بايد دو مرتبه قد قامت الصلاة اضافه نمود .
مسأله 928 ـ أشهد أن عليّاً ولى الله جزو اذان و اقامه نيست ، ولى خوب است بعد از أشهد أنّ محمداً رسول الله به قصد قربت گفته شود .

ترجمه اذان و اقامه
الله اكبر : يعنى خداى تعالى بزرگتر از آن است كه او را وصف كنند .
أشهد أن لا اله الا الله : يعنى شهادت مى دهم كه خدائى سزاوار پرستش نيست جز خدائى كه يكتا و بى همتا است .
أشهد أنّ محمداً رسول الله : يعنى شهادت مى دهم كه حضرت محمد بن عبدالله (صلى الله عليه وآله وسلم) پيغمبر و فرستاده خدا است .
أشهد أنّ عليّاً أمير المؤمنين وليّ الله : يعنى شهادت مى دهم كه حضرت على عليه الصلاة والسلام امير مؤمنين و ولىّ خدا بر همه خلق است .
حيّ على الصلاة : يعنى بشتاب براى نماز .
حيّ على الفلاح : يعنى بشتاب براى رستگارى .
حيّ على خير العمل : يعنى بشتاب براى بهترين كارها كه نماز است .
قد قامت الصلاة : يعنى به تحقيق نماز برپا شد .
لا اله الا الله : يعنى خدائى سزاوار پرستش نيست مگر خدائى كه يكتا و بى همتا است .
مسأله 929 ـ بين جمله هاى اذان و اقامه بايد خيلى فاصله نشود ، و اگر بين آنها بيشتر از معمول فاصله بيندازد ، بايد دوباره آن را از سر بگيرد .
مسأله 930 ـ اگر در اذان و اقامه صدا را در گلو بيندازد چنانچه غنا شود ، يعنى به طور آواز خوانى كه در مجلس لهو و بازيگرى معمول است اذان و اقامه را بگويد ، حرام است ، واگر اينطور نشود مكروه مى باشد .
مسأله 931 ـ در دو نماز اذان مشروع نيست :
اول : نماز عصر روز عرفه كه روز نهم ذيحجه است .
دوم : نماز عشاء شب عيد قربان ، براى كسى كه در مشعر الحرام باشد . و در اين دو نماز در صورتى اذان ساقط مى شود كه با نماز قبلى هيچ فاصله نشود ، يا بين آنها كمى فاصله باشد .
مسأله 932 ـ اگر براى نماز جماعتى اذان و اقامه گفته باشند ، كسى كه با آن جماعت نماز مى خواند ، نبايد براى نماز خود اذان و اقامه بگويد .
مسأله 933 ـ اگر براى خواندن نماز جماعت به مسجد رود و ببيند جماعت تمام شده ، تا وقتى كه صفها بهم نخورده و جمعيّت متفرق نشده ، مى تواند براى نماز خود اذان و اقامه نگويد .
مسأله 934 ـ در جائى كه عدّه اى مشغول نماز جماعتند ، يا نماز آنان تازه تمام شده و صفها بهم نخورده است ، اگر انسان بخواهد فرادى يا با جماعت ديگرى كه برپا مى شود نماز بخواند ، با شش شرط اذان و اقامه از او ساقط مى شود :
اول : آنكه نماز جماعت در مسجد باشد ، و اگر در مسجد نباشد ، ساقط شدن اذان و اقامه معلوم نيست .
دوم : آنكه براى آن نماز ، اذان و اقامه گفته باشند .
سوم : آنكه نماز جماعت باطل نباشد .
چهارم : آنكه نماز او و نماز جماعت در يك مكان باشد ، پس اگر نماز جماعت داخل مسجد باشد و او بخواهد در بام مسجد نماز بخواند ، مستحب است اذان و اقامه بگويد .
پنجم : آنكه نماز او و نماز جماعت هر دو اداء باشد .
ششم : آنكه وقت نماز او و نماز جماعت ، مشترك باشد ، مثلا هر دو نماز ظهر ، يا هر دو نماز عصر بخوانند ، يا نمازى كه به جماعت خوانده مى شود ، نماز ظهر باشد و او نماز عصر بخواند ، يا او نماز ظهر بخواند و نماز جماعت نماز عصر باشد .
مسأله 935 ـ اگر در شرط سوم از شرطهائى كه در مسأله پيش گفته شد شك كند ، يعنى شك كند كه نماز جماعت صحيح بوده يا نه ، اذان و اقامه از او ساقط است ، ولى اگر در يكى از پنج شرط ديگر شك كند مستحب است اذان و اقامه بگويد .
مسأله 936 ـ كسى كه اذان و اقامه ديگرى را بشنود مستحب است هر قسمتى را كه مى شنود آهسته بگويد .
مسأله 937 ـ كسى كه اذان و اقامه ديگرى را شنيده باشد ، چه با او گفته باشد يا نه ، در صورتى كه بين آن اذان و اقامه و نمازى كه مى خواهد بخواند زياد فاصله نشده باشد ، مى تواند براى نماز خود اذان و اقامه نگويد .
مسأله 938 ـ اگر مرد اذان زن را با قصد لذّت بشنود ، اذان او ساقط نمى شود ، بلكه اگر قصد لذّت هم نداشته باشد ، ساقط نمى شود .
مسأله 939 ـ اذان و اقامه نماز جماعت را بايد مرد بگويد ، ولى در نماز جماعت زنان اگر زن اذان و اقامه بگويد كافى است .
مسأله 940 ـ اقامه بايد بعد از اذان و در حال ايستادن و با طهارت گفته شود .
مسأله 941 ـ اگر كلمات اذان و اقامه را بدون ترتيب بگويد ، مثلا حيّ على الفلاح را پيش از حيّ على الصلاة بگويد بايد از جائى كه ترتيب بهم خورده دوباره بگويد .
مسأله 942 ـ بايد بين اذان و اقامه فاصله ندهد ، و اگر بين آنها به قدرى فاصله دهد كه اذانى را كه گفته اذان اين اقامه حساب نشود ، مستحب است دوباره اذان را بگويد . و نيز اگر بين اذان و اقامه و نماز به قدرى فاصله دهد كه اذان و اقامه آن نماز حساب نشود ، مستحب است دوباره براى آن نماز اذان و اقامه بگويد .
مسأله 943 ـ اذان و اقامه بايد به عربى صحيح گفته شود ، پس اگر به عربى غلط بگويد ، يا به جاى حرفى حرف ديگر بگويد ، يا مثلا ترجمه آن را به فارسى بگويد ، صحيح نيست .
مسأله 944 ـ اذان و اقامه بايد بعد از داخل شدن وقت نماز گفته شود ، و اگر عمداً يا از روى فراموشى پيش از وقت بگويد باطل است .
مسأله 945 ـ اگر پيش از گفتن اقامه شك كند كه اذان گفته يا نه بايد اذان را بگويد ، ولى اگر مشغول اقامه شود و شك كند كه اذان گفته يا نه ، گفتن اذان لازم نيست .
مسأله 946 ـ اگر در بين اذان يا اقامه پيش از آنكه قسمتى را بگويد شك كند كه قسمت پيش از آن را گفته يا نه ، بايد قسمتى را كه در گفتن آن شك كرده بگويد ، ولى اگر در حال گفتن قسمتى از اذان يا اقامه شك كند كه آنچه پيش از آن است گفته يا نه ، گفتن آن لازم نيست .
مسأله 947 ـ مستحب است انسان در موقع اذان گفتن ، رو به قبله بايستد و با وضو يا غسل باشد و دستها را به گوش بگذارد و صدا را بلند نمايد و بكشد و بين جمله هاى اذان كمى فاصله دهد و بين آنها حرف نزند .
مسأله 948 ـ مستحب است بدن انسان در موقع گفتن اقامه آرام باشد و آن را از اذان آهسته تر بگويد و جمله هاى آن را بهم نچسباند ، ولى به اندازه اى كه بين جمله هاى اذان فاصله مى دهد ، بين جمله هاى اقامه ندهد .
مسأله 949 ـ مستحب است بين اذان و اقامه يك قدم بردارد ، يا قدرى بنشيند ، يا سجده كند ، يا ذكر بگويد ، يا دعا بخواند ، يا قدرى ساكت باشد ، يا حرفى بزند ، يا دو ركعت نماز بخواند ، ولى حرف زدن بين اذان و اقامه نماز صبح و نماز خواندن بين اذان و اقامه نماز مغرب مستحب نيست .
مسأله 950 ـ مستحب است كسى را كه براى گفتن اذان معيّن مى كنند عادل و وقت شناس و صدايش بلند باشد و اذان را در جاى بلند بگويد .

واجبات نماز

واجبات نماز يازده چيز است :
« اول » نيّت . « دوم » قيام يعنى ايستادن . « سوم » تكبيرة الاحرام يعنى گفتن الله اكبر در اول نماز . « چهارم » ركوع . « پنجم » سجود . « ششم » قرائت . « هفتم » ذكر . « هشتم » تشهّد . « نهم » سلام . « دهم » ترتيب . « يازدهم » موالات يعنى پى در پى بودن اجزاء نماز .
مسأله 951 ـ بعضى از واجبات نماز ركن است ، يعنى اگر انسان آنها را بجا نياورد ـ عمداً باشد يا اشتباهاً  ـ نماز باطل مى شود . و بعضى ديگر ركن نيست ، يعنى اگر اشتباهاً كم گردد نماز باطل نمى شود . و ركن نماز پنج چيز است :
اول : نيّت .
دوم : تكبيرة الاحرام .
سوم : قيام متّصل به ركوع ، يعنى ايستادن پيش از ركوع .
چهارم : ركوع .
پنجم : دو سجده از يك ركعت .
و امّا نسبت به زيادى در صورتى كه عمدى باشد ، مطلقاً نماز باطل مى شود ، و در صورتى كه از روى اشتباه باشد اگر زيادى در ركوع يا در دو سجده از يك ركعت باشد ، نماز باطل است و الاّ باطل نيست .

نيّت
مسأله 952 ـ انسان بايد نماز را به نيّت قربت ،يعنى براى انجام دادن فرمان خداوند عالم بجا آورد ، و لازم نيست نيّت را از قلب خود بگذراند يا مثلا به زبان بگويد : چهار ركعت نماز ظهر مى خوانم قربةً الى الله .
مسأله 953 ـ اگر در نماز ظهر يا در نماز عصر نيّت كند كه چهار ركعت نماز مى خوانم و معيّن نكند ، ظهر است يا عصر ، نماز او باطل است ، و نيز كسى كه مثلا قضاى نماز ظهر بر او واجب است ، اگر در وقت نماز ظهر بخواهد آن نماز قضا يا نماز ظهر را بخواند ، بايد نمازى را كه مى خواند ، در نيّت معيّن كند .
مسأله 954 ـ انسان بايد از اول تا آخر نماز به نيّت خود باقى باشد ، پس اگر در بين نماز به طورى كه غافل شود كه اگر بپرسند چه مى كنى ؟ نداند چه بگويد ، نمازش باطل است .
مسأله 955 ـ انسان بايد فقط براى انجام امر خداوند عالم نماز بخواند ، پس كسى كه ريا كند يعنى براى نشان دادن به مردم نماز بخواند نمازش باطل است ، خواه فقط براى مردم باشد ، يا خدا و مردم هر دو را در نظر بگيرد .
مسأله 956 ـ اگر قسمتى از نماز را هم براى غير خدا بجا آورد ، نمازش باطل است ، بلكه اگر نماز را براى خدا بجا آورد ولى براى نشان دادن به مردم در جاى مخصوصى مثل مسجد ، يا در وقت مخصوصى مثل اول وقت ، يا به طرز مخصوصى ، مثلا با جماعت نماز بخواند نمازش باطل است . و بنابر احتياط اگر جزء مستحبّى را نيز مثل قنوت براى غير خدا بجا آورد ، آن را تمام كرده بعد نماز را اعاده كند .

تكبيرة الاحرام
مسأله 957 ـ گفتن الله اكبر در اول هر نماز واجب و ركن است ، و بايد حروف « الله » و حروف « اكبر » و دو كلمه « الله » و « اكبر » را پشت سر هم بگويد ، و نيز بايد اين دو كلمه به عربى صحيح گفته شود و اگر به عربى غلط بگويد ، يا مثلا ترجمه آن را به فارسى بگويد صحيح نيست .
مسأله 958 ـ احتياط مستحب آن است كه تكبيرة الاحرام نماز را به چيزى كه پيش از آن مى خواند ، مثلا به اقامه يا به دعائى كه پيش از تكبير مى خواند نچسباند .
مسأله 959 ـ اگر انسان بخواهد الله اكبر را به چيزى كه بعد از آن مى خواند ، مثلا به « بسم الله الرحمن الرحيم » بچسباند ، بهتر است « راء » اكبر را پيش بدهد ، ولى احتياط مستحب آن است كه در نماز واجب نچسباند .
مسأله 960 ـ موقع گفتن تكبيرة الاحرام بايد بدن آرام باشد ، و اگر عمداً در حالى كه بدنش حركت دارد ، تكبيرة الاحرام را بگويد باطل است .
مسأله 961 ـ تكبير و حمد و سوره و ذكر و دعا را بايد طورى بخواند كه خودش بشنود ، و اگر بواسطه سنگينى يا كرى گوش يا سر و صداى زياد نمى شنود ، بايد طورى بگويد كه اگر مانعى نباشد بشنود .
مسأله 962 ـ كسى كه لال است يا زبان او مرضى دارد كه نمى تواند الله اكبر بگويد بايد به هر طورى كه مى تواند بگويد ، و اگر هيچ نمى تواند بگويد بنابر احتياط بايد در قلب خود بگذراند و براى تكبير اشاره كند و زبانش را هم اگر مى تواند حركت دهد .
مسأله 963 ـ مستحب است بعد از تكبيرة الاحرام بگويد : « يا مُحْسِنُ قَدْ اَتاكَ المُسِيءُ وَقَدْ اَمَرْتَ الُمحْسِنَ اَنْ يَتَجاوَزَ عَنِ المُسِيءِ اَنْتَ الُمحْسِنُ وَاَ نَا المُسِيءُ بِحَقِّ مُحَمَّد وَآلِ مُحَمَّد صَلِّ عَلى مُحَمَّد وَآلِ مُحَمَّد وَتَجاوَزْ عَنْ قَبِيحِ ما تَعْلَمُ مِنِّي » يعنى اى خدائى كه به بندگان احسان مى كنى ، بنده گنهكار به در خانه تو آمده و تو امر كرده اى كه نيكوكار از گناهكار بگذرد ، تو نيكوكارى و من گناهكار ، به حق محمد وآل محمد (صلى الله عليه وآله وسلم) رحمت خود را بر محمد وآل محمد بفرست و از بديهائى كه مى دانى از من سر زده بگذر .
مسأله 964 ـ مستحب است موقع گفتن تكبير اول نماز و تكبيرهاى بين نماز ، دستها را تا مقابل گوش بالا ببرد .
مسأله 965 ـ اگر شك كند كه تكبيرة الاحرام را گفته يا نه ، چنانچه مشغول خواندن چيزى از قرائت شده ، به شك خود اعتنا نكند ، و اگر چيزى نخوانده ، بايد تكبير را بگويد .
مسأله 966 ـ اگر بعد از گفتن تكبيرة الاحرام شك كند كه آن را صحيح گفته يا نه ، چه مشغول خواندن چيزى شده باشد يا نه ، به شك خود اعتنا نكند .

قيام ( ايستادن )
مسأله 967 ـ قيام در موقع گفتن تكبيرة الاحرام و قيام پيش از ركوع كه آن را قيام متّصل به ركوع مى گويند ركن است ، ولى قيام در موقع خواندن حمد و سوره و قيام بعد از ركوع ركن نيست ، و اگر كسى آن را از روى فراموشى ترك كند ، نمازش صحيح است .
مسأله 968 ـ واجب است پيش از گفتن تكبير و بعد از آن مقدارى بايستد تا يقين كند كه در حال ايستادن تكبير گفته است .
مسأله 969 ـ اگر ركوع را فراموش كند و بعد از حمد و سوره بنشيند و يادش بيايد كه ركوع نكرده ، بايد بايستد و به ركوع رود ، و اگر بدون اينكه بايستد به حال خميدگى به ركوع برگردد ، چون قيام متصل به ركوع را بجا نياورده ، نماز او باطل است .
مسأله 970 ـ موقعى كه براى تكبيرة الاحرام يا قرائت ايستاده است بايد بدن را حركت ندهد و به طرفى خم نشود ، و بنابر احتياط به جائى تكيه نكند ، ولى اگر از روى ناچارى باشد اشكال ندارد .
مسأله 971 ـ اگر موقعى كه ايستاده ، از روى فراموشى بدن را حركت دهد يا به طرفى خم شود يا به جائى تكيه كند ، اشكال ندارد .
مسأله 972 ـ احتياط مستحب آن است كه در موقع ايستادن ، هر دو پا روى زمين باشد ، ولى لازم نيست سنگينى بدن روى هر دو پا باشد ، و اگر روى يك پا هم باشد اشكال ندارد .
مسأله 973 ـ كسى كه مى تواند درست بايستد ، اگر پاها را خيلى گشاد بگذارد كه ايستادن بر او صدق نكند ، نمازش باطل است .
مسأله 974 ـ موقعى كه انسان در نماز مشغول خواندن چيزى از اذكار واجب است ، بايد بدنش آرام باشد ، و در موقعى كه مى خواهد كمى جلو يا عقب رود ، يا كمى بدن را به طرف راست يا چپ حركت دهد ، بايد چيزى نگويد .
مسأله 975 ـ اگر در حال حركت بدن ذكر مستحبّى بگويد ، مثلا موقع رفتن به ركوع يا رفتن به سجده تكبير بگويد ، نمازش صحيح است ، و « بِحَوْلِ اللهِ وَقُوَّتِهِ اَقُومُ وَاَقْعُدُ » را بايد در حال برخاستن بگويد .
مسأله 976 ـ حركت دادن دست و انگشتان در موقع خواندن حمد ، اشكال ندارد ، اگرچه احتياط مستحب آن است كه آنها را حركت ندهد .
مسأله 977 ـ اگر موقع خواندن حمد و سوره يا خواندن تسبيحات ، بى اختيار به قدرى حركت كند كه از حال آرام بودن خارج شود ، احتياط مستحب آن است كه بعد از آرام گرفتن بدن ، آنچه را در حال حركت خوانده دوباره بخواند .
مسأله 978 ـ اگر در بين نماز از ايستادن عاجز شود بايد بنشيند ، و اگر از نشستن هم عاجز شود بايد بخوابد ، ولى تا بدنش آرام نگرفته بايد چيزى از ذكرهاى واجب را  نگويد .
مسأله 979 ـ تا انسان مى تواند ايستاده نماز بخواند ، نبايد بنشيند ، مثلا كسى كه در موقع ايستادن ، بدنش حركت مى كند ، يا مجبور است به چيزى تكيه دهد ، يا بدنش را مختصرى كج كند ، بايد به هر طور كه مى تواند ايستاده نماز بخواند ، ولى اگر به هيچ قسم نتواند بايستد ، بايد راست بنشيند و نشسته نماز بخواند .
مسأله 980 ـ تا انسان مى تواند بنشيند نبايد خوابيده نماز بخواند ، و اگر نتواند راست بنشيند بايد هر طور كه مى تواند بنشيند ، و اگر به هيچ قسم نمى تواند بنشيند بايد طورى كه در احكام قبله گفته شد به پهلوى راست بخوابد ، و اگر نمى تواند ، به پهلوى چپ بخوابد ، و اگر آن هم ممكن نيست ، به پشت بخوابد به طورى كه كف پاهاى او رو به قبله باشد .
مسأله 981 ـ كسى كه نشسته نماز مى خواند ، اگر بعد از خواندن حمد و سوره بتواند بايستد و ركوع را ايستاده بجا آورد ، بايد بايستد و از حال ايستاده به ركوع رود ، و اگر نتواند بايد ركوع را هم نشسته بجا آورد .
مسأله 982 ـ كسى كه خوابيده نماز مى خواند ، اگر در بين نماز بتواند بنشيند بايد مقدارى را كه مى تواند ، نشسته بخواند . و نيز اگر مى تواند بايستد بايد مقدارى را كه مى تواند ، ايستاده بخواند ، ولى تا بدنش آرام نگرفته بايد چيزى از اذكار واجب را نخواند .
مسأله 983 ـ كسى كه نشسته نماز مى خواند اگر در بين نماز بتواند بايستد ، بايد مقدارى را كه مى تواند ، ايستاده بخواند ، ولى تا بدنش آرام نگرفته ، بايد چيزى از ذكرهاى واجب را نخواند .
مسأله 984 ـ كسى كه مى تواند بايستد اگر بترسد كه بواسطه ايستادن ، مريض شود يا ضررى به او برسد ، مى تواند نشسته نماز بخواند ، و اگر از نشستن هم بترسد ، مى تواند خوابيده نماز بخواند .
مسأله 985 ـ اگر انسان احتمال بدهد كه تا آخر وقت بتواند ايستاده نماز بخواند ، بهتر است نماز را تأخير بيندازد . پس اگر نتوانست بايستد ، در آخر وقت مطابق وظيفه اش نماز را بجا آورد ، و در صورتى كه اول وقت نماز را خوانده و در آخر وقت قدرت بر ايستادن حاصل نمود بايد نماز را دوباره بجا آورد .
مسأله 986 ـ مستحب است در حال ايستادن ، بدن را راست نگهدارد ، و شانه ها را پائين بيندازد ، و دستها را روى رانها بگذارد ، و انگشتها را بهم بچسباند ، و جاى سجده را نگاه كند ، و سنگينى بدن را به طور مساوى روى دو پا بيندازد ، و با خضوع و خشوع باشد ، و پاها را پس و پيش نگذارد ، و اگر مرد است پاها را از سه انگشت باز تا يك وجب فاصله دهد ، و اگر زن است پاها را بهم بچسباند .

قرائت
مسأله 987 ـ در ركعت اول و دوم نمازهاى واجب يوميّه ، انسان بايد اول حمد و بعد از آن ـ بنابر احتياط ـ يك سوره تمام بخواند ، و سوره والضحى و الم نشرح و همچنين سوره فيل و لاِيلاف در نماز يك سوره حساب مى شود .
مسأله 988 ـ اگر وقت نماز تنگ باشد ، يا انسان ناچار شود كه سوره را نخواند ، مثلا بترسد كه اگر سوره را بخواند ، دزد يا درنده يا چيز ديگرى به او صدمه بزند ، نبايد سوره را بخواند .
مسأله 989 ـ اگر عمداً سوره را پيش از حمد بخواند نمازش باطل است ، و اگر اشتباهاً سوره را پيش از حمد بخواند و در بين آن يادش بيايد ، بايد سوره را رها كندو بعد از خواندن حمد ، سوره را از اول بخواند .
مسأله 990 ـ اگر حمد و سوره يا يكى از آنها را فراموش كند و بعد از رسيدن به ركوع بفهمد ، نمازش صحيح است .
مسأله 991 ـ اگر پيش از آنكه براى ركوع خم شود ، بفهمد كه حمد و سوره را نخوانده ، بايد بخواند ، و اگر بفهمد سوره را نخوانده ، بايد فقط سوره را بخواند ، ولى اگر بفهمد حمد تنها را نخوانده ، بايد اول حمد و بعد از آن دوباره سوره را بخواند . و نيز اگر خم شود و پيش از آنكه به ركوع برسد ، بفهمد حمد و سوره يا سوره تنها يا حمد تنها را نخوانده ، بايد بايستد و به همين دستور عمل نمايد .
مسأله 992 ـ اگر در نماز يكى از چهار سوره اى را كه آيه سجده دارد و در مسأله ( 361 ) گفته شد عمداً بخواند ، بنابر احتياط نمازش باطل است .
مسأله 993 ـ اگر اشتباهاً مشغول خواندن سوره اى شود كه سجده واجب دارد ، چنانچه پيش از رسيدن به آيه سجده بفهمد ، بايد آن سوره را رها كند و سوره ديگر بخواند ، و اگر بعد از خواندن آيه سجده بفهمد ، احتياطاً به سجده اشاره نموده و سوره را تمام كند و بعد از نماز بايد سجده آن را بجا آورد .
مسأله 994 ـ اگر در نماز آيه سجده را گوش دهد نمازش صحيح است ، و بنابر احتياط به سجده اشاره نمايد و بعد از نماز سجده آن را بجا آورد .
مسأله 995 ـ در نماز مستحبّى خواندن سوره لازم نيست اگرچه آن نماز بواسطه نذر كردن واجب شده باشد ، ولى در بعضى از نمازهاى مستحبى مثل نماز وحشت كه سوره مخصوصى دارد ، اگر بخواهد به دستور آن نماز رفتار كرده باشد ، بايد همان سوره را بخواند .
مسأله 996 ـ در نماز جمعه و در نماز ظهر روز جمعه مستحب است در ركعت اول بعد از حمد ، سوره جمعه ، و در ركعت دوم بعد از حمد ، سوره منافقين بخواند ، و اگر مشغول يكى از اينها شود ، بنابر احتياط واجب نمى تواند آن را رها كند و سوره ديگر بخواند .
مسأله 997 ـ اگر بعد از حمد مشغول خواندن سوره « قل هو الله احد » يا سوره « قل يا ايّها الكافرون » شود ، نمى تواند آن را رها كند و سوره ديگر بخواند ، ولى در نماز جمعه و نماز ظهر روز جمعه اگر از روى فراموشى بجاى سوره جمعه و منافقين يكى از آن دو سروه را بخواند ، مى تواند آن را رها كند وسوره جمعه ومنافقين را بخواند ، واحتياط اين است كه بعد از تجاوز از نصف ، سوره را رها ننمايد .
مسأله 998 ـ اگر در نماز جمعه يا نماز ظهر روز جمعه عمداً سوره « قل هو الله احد » يا سوره « قل يا ايّها الكافرون » بخواند ، اگرچه به نصف نرسيده باشد ، بنابر احتياط واجب نمى تواند رها كند و سوره جمعه و منافقين را بخواند .
مسأله 999 ـ اگر در نماز ، غير سوره « قل هو الله احد » و « قل يا ايّها الكافرون » سوره ديگرى بخواند ، تا به نصف نرسيده مى تواند رها كند و سوره ديگر بخواند .
مسأله 1000 ـ اگر مقدارى از سوره را فراموش كند ، يا از روى ناچارى ، مثلا بواسطه تنگى وقت ياجهت ديگر نشود آن را تمام نمايد ، مى تواند آن سوره را رها كند و سوره ديگر بخواند اگرچه از دو ثلث هم گذشته باشد ،ياسوره اى را كه مى خوانده « قل هوالله احد » يا « قل ياايّهاالكافرون » باشد .
مسأله 1001 ـ بر مرد واجب است حمد و سوره نماز صبح و مغرب و عشا را بلند بخواند ، و بر مرد و زن واجب است حمد وسوره نماز ظهر و عصر را آهسته بخواند .
مسأله 1002 ـ مرد بايد در نماز صبح و مغرب و عشا مواظب باشد كه تمام كلمات حمد و سوره حتى حرف آخر آنها را بلند بخواند .
مسأله 1003 ـ زن مى تواند حمد و سوره نماز صبح و مغرب و عشا را بلند يا آهسته بخواند ، ولى اگر نا محرم صدايش را بشنود ، بنابر احتياط آهسته بخواند .
مسأله 1004 ـ اگر در جائى كه بايد نماز را بلند بخواند ، عمداً آهسته بخواند ، يا در جائى كه بايد آهسته بخواند ، عمداً بلند بخواند ، نمازش باطل است ، ولى اگر از روى فراموشى يا ندانستن مسأله باشد صحيح است ، و اگر در بين خواندن حمد و سوره هم بفهمد اشتباه كرده ، لازم نيست مقدارى را كه خوانده دوباره بخواند .
مسأله 1005 ـ اگر كسى در خواندن حمد و سوره بيشتر از معمول صدايش را بلند كند ، مثل آنكه آنها را با فرياد بخواند ، نمازش باطل است .
مسأله 1006 ـ انسان بايد نماز را ياد بگيرد كه غلط نخواند ، و كسى كه به هيچ قسم نمى تواند صحيح آن را ياد بگيرد ، بايد به هر طورى كه مى تواند بخواند ، و احتياط مستحب آن است كه نماز را به جماعت بجا آورد .
مسأله 1007 ـ كسى كه حمد و سوره وچيزهاى ديگر نماز را بخوبى نمى داند ومى تواند يادبگيرد ، چنانچه وقت نماز وسعت دارد ، بايد ياد بگيرد ، و اگر وقت تنگ است ، در صورتى كه ممكن باشد بايد نمازش را به جماعت بخواند .
مسأله 1008 ـ مزد گرفتن براى ياد دادن واجبات نماز اشكال دارد ، و مزد گرفتن براى ياد دادن مستحبّات آن بدون اشكال جايز است .
مسأله 1009 ـ اگر يكى از كلمات حمد يا سوره را نداند يا عمداً آن را نگويد يا به جاى حرفى حرف ديگر بگويد مثلا بجاى «ض » «ظ » بگويد ، يا جائى كه بايد بدون زير و زبر خوانده شود ، زير و زبر دهد ، يا تشديد را نگويد نماز او باطل است .
مسأله 1010 ـ اگر انسان كلمه اى را كه ياد گرفته صحيح بداند و در نماز همان طور بخواند و بعد بفهمد كه غلط خوانده ، لازم نيست دوباره نماز را بخواند .
مسأله 1011 ـ اگر زير و زبر كلمه اى را نداند ، يا نداند مثلا كلمه اى به « س » است يا به « ص » ، بايد ياد بگيرد ، و چنانچه دو جور يا بيشتر بخواند مثل آنكه در « اهدنا الصراط المستقيم » مستقيم را يك مرتبه با سين و يك مرتبه با صاد بخواند ، نمازش باطل است ، ولى اگر آن كلمه اى را كه دو جور خوانده از اذكار باشد و غلط خواندنش از ذكر بودن خارجش نكند ، نمازش صحيح است .
مسأله 1012 ـ اگر  در كلمه اى واو باشد و حرف قبل از واو در آن كلمه پيش داشته باشد و حرف بعد از واو در آن كلمه همزه باشد مثل كلمه « سوء » بنابر احتياط آن واو را مد بدهد يعنى آن را بكشد ، و همچنين اگر در كلمه اى « الف » باشد و حرف قبل از الف در آن كلمه زبر داشته باشد و حرف بعد از الف در آن كلمه همزه باشد مثل « جآء » الف آن را بكشد ، و نيز اگر در كلمه اى « ى » باشد و حرف پيش از « ى » در آن كلمه زير داشته باشد و حرف بعد از « ى » در آن كلمه همزه باشد مثل « جىء » « ى » را با مد بخواند ، و اگر بعد از اين حروف « واو و الف و يا » بجاى همزه حرفى باشد كه ساكن است يعنى زير و زبر و پيش ندارد ، باز هم اين سه حرف را با مد بخواند ، مثلا در ولا الضالّين كه بعد از الف ، حرف لام ساكن است ، بايد الف آن را با مد بخواند ، و چنانچه به دستورى كه گفته شد رفتار نكند ، بنابر اظهر نماز صحيح است .
مسأله 1013 ـ احتياط مستحب آن است كه در نماز ، وقف به حركت و وصل به سكون ننمايد ، و معنى وقف به حركت آن است كه زير يا زبر يا پيش آخر كلمه اى را بگويد و بين آن كلمه و كلمه بعدش فاصله دهد ، مثلا بگويد : الرحمن الرحيم ، و ميم « الرحيم » را زير بدهد و بعد قدرى فاصله دهد و بگويد « مالك يوم الدين » . و معنى وصل به سكون آن است كه زير يا زبر يا پيش كلمه اى را نگويد و آن كلمه را به كلمه بعد بچسباند مثل آنكه بگويد « الرحمن الرحيم » و ميم « الرحيم » را زير ندهد و فوراً « مالك يوم الدين » را بگويد .
مسأله 1014 ـ در ركعت سوم و چهارم نماز مى تواند فقط يك حمد بخواند ، يا يك مرتبه تسبيحات اربعه بگويد ، يعنى يك مرتبه بگويد « سبحان الله والحمد لله ولا اله الاّ الله والله اكبر » و بهتر آن است كه سه مرتبه بگويد ، و مى تواند در يك ركعت حمد و در ركعت ديگر تسبيحات بگويد . و در نماز فرادى بهتر است در هر دو ركعت تسبيحات بخواند . و براى مأموم در نمازهاى جهريّه احوط لزومى اختيار تسبيحات است .
مسأله 1015 ـ در تنگى وقت بايد تسبيحات اربعه را يك مرتبه بگويد .
مسأله 1016 ـ بر مرد و زن واجب است كه در ركعت سوم و چهارم نماز ، حمد يا تسبيحات را آهسته بخوانند .
مسأله 1017 ـ اگر در ركعت سوم و چهارم حمد بخواند ، بنابر احتياط واجب بايد بسم الله آن را هم آهسته بگويد .
مسأله 1018 ـ كسى كه نمى تواند تسبيحات را ياد بگيرد يا درست بخواند ، بايد در ركعت سوم و چهارم حمد بخواند .
مسأله 1019 ـ اگر در دو ركعت اول نماز به خيال اينكه دو ركعت آخر است تسبيحات بگويد ، چنانچه پيش از ركوع بفهمد ، بايد حمد و سوره را بخواند ، و اگر در ركوع يا بعد از ركوع بفهمد ، نمازش صحيح است .
مسأله 1020 ـ اگر در دو ركعت آخر نماز به خيال اينكه در دو ركعت اول است حمد بخواند ، يا در دو ركعت اول نماز با اينكه گمان مى كرده در دو ركعت آخر است حمد بخواند ، چه پيش از ركوع بفهمد چه بعد از آن نمازش صحيح است .
مسأله 1021 ـ اگر در ركعت سوم يا چهارم مى خواست حمد بخواند تسبيحات به زبانش آمد ، يا مى خواست تسبيحات بخواند حمد به زبانش آمد ، بايد آن را رها كند و دوباره حمد يا تسبيحات را بخواند ، ولى اگر عادتش خواندن چيزى بوده كه به زبانش آمده ، مى تواند همان را تمام كند و نمازش صحيح است .
مسأله 1022 ـ كسى كه عادت دارد در ركعت سوم و چهارم تسبيحات بخواند اگر از عادت خود غفلت نمايد و به قصد اداء وظيفه مشغول خواندن حمد شود ، كفايت مى كند و لازم نيست دوباره حمد يا تسبيحات را بخواند .
مسأله 1023 ـ در ركعت سوم و چهارم مستحب است بعد از تسبيحات استغفار كند ، مثلا بگويد « اَسْتَغْفِرُ اللهَ رَبِّي وَأَتُوبُ اِلَيْهِ » يا بگويد « اللَّهُمَّ اغفِرْ لِي » ، و اگر نمازگزار پيش از خم شدن براى ركوع اگرچه مشغول گفتن استغفار يا بعد از فراغ از آن باشد ، شك كند كه حمد يا تسبيحات را خوانده يا نه ، بايد حمد يا تسبيحات را بخواند .
مسأله 1024 ـ اگر در ركوع ركعت سوم ياچهارم شك كند كه حمد ياتسبيحات را خوانده يانه ، بايد به شك خود اعتنا نكند ، و اگر پيش از رسيدن به حدّ ركوع شك كند لازم است برگردد و حمد يا تسبيحات را بخواند .
مسأله 1025 ـ هرگاه شك كند كه آيه يا كلمه اى را درست گفته يا نه ، مثلا شك كند كه قل هو الله احد را درست گفته يا نه ، مى تواند به شك خود اعتنا نكند ، ولى اگر احتياطاً آن آيه يا كلمه را دوباره به طور صحيح بگويد اشكال ندارد . و اگر چند مرتبه هم شك كند ، مى تواند چند بار بگويد ، امّا اگر به وسواس برسد و باز هم بگويد ، بنابر احتياط مستحب نمازش را دوباره بخواند .
مسأله 1026 ـ مستحب است در ركعت اول ، پيش از خواندن حمد بگويد « اَعُوذُ بِاللهِ مِنَ الشَّيْطانِ الرَّجِيمِ » ، و در ركعت اول و دوم نماز ظهر و عصر بسم الله را بلند بگويد و حمد و سوره را شمرده بخواند و در آخر هر آيه وقف كند ، يعنى آن را به آيه بعد نچسباند ، و در حال خواندن حمد و سوره به معناى آيه توجّه داشته باشد ، و اگر نماز را به جماعت مى خواند بعد از تمام شدن حمد امام ، و اگر فرادى مى خواند بعد از آنكه حمد خودش تمام شد ، بگويد « الحَمْدُ للهِ رَبِّ العالَمِينَ » ، و بعد از خواندن سوره قل هو الله احد ، يك يا دو يا سه مرتبه « كَذلِكَ اللهُ رَبِّي » يا سه مرتبه « كَذلِكَ اللهُ رَبُّنا » بگويد ، وبعد از خواندن سوره كمى صبر كند ، بعد تكبير پيش از ركوع را بگويد ، يا قنوت را بخواند .
مسأله 1027 ـ احتياط مستحب است در تمام نمازها در ركعت اول ، سوره انّا انزلناه ، ودر ركعت دوم ، سوره قل هو الله احد را بخواند .
مسأله 1028 ـ مكروه است انسان در تمام نمازهاى يك شبانه روز سوره قل هو الله احد را نخواند .
مسأله 1029 ـ خواندن سوره قل هو الله احد به يك نفَس مكروه است .
مسأله 1030 ـ سوره اى را كه در ركعت اول خوانده مكروه است در ركعت دوم بخواند ، ولى اگر سوره قل هو الله احد را در هر دو ركعت بخواند مكروه نيست .

ركوع
مسأله 1031 ـ در هر ركعت بعد از قرائت بايد به اندازه اى خم شود كه بتواند دست را به زانو بگذارد ، و اين عمل را ركوع مى گويند .
مسأله 1032 ـ اگر به اندازه ركوع خم شود ولى دستها را به زانو نگذارد ، اشكال ندارد .
مسأله 1033 ـ هرگاه ركوع را به طور غير معمول بجا آورد ، مثلا به چپ يا راست خم شود ، اگرچه دستهاى او به زانو برسد ، صحيح نيست .
مسأله 1034 ـ خم شدن بايد به قصد ركوع باشد ، پس اگر به قصد كار ديگر مثلا براى كشتن جانور خم شود ، نمى تواند آن را ركوع حساب كند ، بلكه بايد بايستد و دوباره براى ركوع خم شود ، و بواسطه اين عمل ، ركن زياد نشده و نماز باطل نمى شود .
مسأله 1035 ـ كسى كه دست يا زانوى او با دست و زانوى ديگران فرق دارد ، مثلا دستش خيلى بلند است كه اگر كمى خم شود به زانو مى رسد ، يا زانوى او پائين تر از مردم ديگر است كه بايد خيلى خم شود تا دستش به زانو برسد ، بايد به اندازه معمول خم شود .
مسأله 1036 ـ كسى كه نشسته ركوع مى كند ، بايد به قدرى خم شود كه صورتش مقابل زانوها برسد ، و بهتر است به قدرى خم شود كه صورت مقابل جاى سجده باشد .
مسأله 1037 ـ بهتر آن است كه در حال اختيار در ركوع ، سه مرتبه « سُبْحانَ اللهِ » يا يك مرتبه « سُبْحانَ رَبِّيَ العَظِيمِ وَبِحَمْدِهِ » بگويد ، و ظاهر اين است كه گفتن هر ذكرى كه به اين مقدار باشد كفايت مى كند ، ولى در تنگى وقت و در حال ناچارى گفتن يك « سُبْحانَ اللهِ » كافى است .
مسأله 1038 ـ ذكر ركوع بايد دنبال هم و به عربى صحيح گفته شود ، و مستحب است آن را سه يا پنج يا هفت مرتبه بلكه بيشتر بگويند .
مسأله 1039 ـ در ركوع بايد به مقدار ذكر واجب ، بدن آرام باشد ، و در ذكر مستحب هم آرام بودن بدن بهتر است .
مسأله 1040 ـ اگر موقعى كه ذكر واجب ركوع را مى گويد ، بى اختيار به قدرى حركت كند كه از حال آرام بودن بدن خارج شود ، بهتر اين است كه بعد از آرام گرفتن بدن دوباره ذكر را بگويد ، ولى اگر كمى حركت كند كه از حال آرام بودن بدن خارج نشود يا انگشتان را حركت دهد ، ضررى ندارد .
مسأله 1041 ـ اگر پيش از آنكه به مقدار ركوع خم شود و بدن آرام گيرد عمداً ذكر ركوع را بگويد ، بنابر احتياط لازم است دوباره ذكر را بعد از آرام گرفتن بدن بگويد و نماز را اعاده كند .
مسأله 1042 ـ اگر پيش از تمام شدن ذكر واجب ، عمداً سر از ركوع بردارد كه از حدّ ركوع خارج شود نمازش باطل است ، و اگر سهواً سر بردارد چنانكه پيش از آنكه از حال ركوع خارج شود ، يادش بيايد كه ذكر ركوع را تمام نكرده ، بايد در حال آرامى بدن ذكر را بگويد ، و اگر بعد از آنكه از حال ركوع خارج شد ، يادش بيايد نماز او صحيح است .
مسأله 1043 ـ اگر نتواند به مقدار ذكر در ركوع بماند ، احتياط واجب آن است كه بقيّه آن را در حال برخاستن بگويد ، و تا مى تواند قبل از خروج از حدّ ركوع ذكر را تمام كند .
مسأله 1044 ـ اگر بواسطه مرض و مانند آن در ركوع آرام نگيرد ، نماز صحيح است ، ولى بايد پيش از آنكه از حال ركوع خارج شود ، ذكر واجب را به نحوى كه گذشت بگويد .
مسأله 1045 ـ هرگاه نتواند به اندازه ركوع خم شود ، بايد به چيزى تكيه دهد و ركوع كند ، و اگر موقعى هم كه تكيه داده نتواند به طور معمول ركوع كند بنابر احتياط بايد به هر اندازه مى تواند خم شود و اشاره به ركوع نيز بنمايد ، و اگر هيچ نتواند خم شود ، بايد براى ركوع با سر اشاره نمايد .
مسأله 1046 ـ كسى كه براى ركوع بايد با سر اشاره كند اگر نتواند اشاره كند ، بايد به نيّت ركوع چشم ها را هم بگذارد و ذكر آن را بگويد و به نيّت برخاستن از ركوع چشمها را باز كند ، و اگر از اين هم عاجز است بنابر احتياط در قلب نيّت ركوع كند و ذكر آن را بگويد .
مسأله 1047 ـ كسى كه نمى تواند ايستاده ركوع كند ولى براى ركوع مى تواند در حالى كه نشسته است خم شود ، بايد ايستاده نماز بخواند و براى ركوع با سر اشاره نمايد ، و احتياط مستحب آن است كه نماز ديگرى هم بخواند و موقع ركوع آن بنشيند و براى ركوع خم شود .
مسأله 1048 ـ اگر بعد از رسيدن به حدّ ركوع و آرام گرفتن بدن ، سر بردارد و دو مرتبه به اندازه ركوع خم شود ، نمازش باطل است .
مسأله 1049 ـ بعد از تمام شدن ذكر ركوع بايد راست بايستد و بعد از آنكه بدن آرام گرفت به سجده رود ، و اگر عمداً پيش از ايستادن يا پيش از آرام گرفتن بدن به سجده رود نمازش باطل است .
مسأله 1050 ـ اگر ركوع را فراموش كند و پيش از آنكه به سجده برسد يادش بيايد ، بايد بايستد بعد به ركوع رود ، و چنانچه به حالت خميدگى به ركوع برگردد ، نمازش باطل است .
مسأله 1051 ـ اگر بعد از آنكه پيشانى به زمين رسيد ، يادش بيايد كه ركوع نكرده لازم است برگردد و ركوع را بعد از ايستادن بجا آورد ، و در صورتى كه در سجده دوم يادش بيايد نمازش باطل است .
مسأله 1052 ـ مستحب است پيش از رفتن به ركوع در حالى كه راست ايستاده تكبير بگويد ، و در ركوع زانوها را به عقب دهد و پشت را صاف نگهدارد و گردن را بكشد و مساوى پشت نگهدارد و بين دو قدم را نگاه كند ، و پيش از ذكر يا بعد از آن صلوات بفرستد ، و بعد از آنكه از ركوع برخاست و راست ايستاد در حال آرامىِ بدن بگويد « سَمِعَ اللهُ لِمَنْ حَمِدَهُ » .
مسأله 1053 ـ مستحب است در ركوع ، زنها دست را از زانو بالاتر بگذارند و زانوها را به عقب ندهند .

سجود
مسأله 1054 ـ نمازگزار بايد در هر ركعت از نمازهاى واجب و مستحب بعد از ركوع دو سجده كند ، و سجده آن است كه پيشانى را به قصد خضوع به زمين بگذارد . و در حال سجده در نماز واجب است كه كف دو دست و دو زانو و دو انگشت بزرگ پاها را به زمين بگذارد .
مسأله 1055 ـ دو سجده روى هم يك ركن است ، و اگر كسى در نماز واجب عمداً يا از روى فراموشى در يك ركعت هر دو را ترك كند ، يا دو سجده ديگر به آنها اضافه نمايد ، نمازش باطل است .
مسأله 1056 ـ اگر عمداً يك سجده كم يا زياد كند ، نمازش باطل مى شود ، و اگر سهواً يك سجده كم كند حكم آن بعداً گفته خواهد شد .
مسأله 1057 ـ اگر پيشانى را عمداً يا سهواً به زمين نگذارد ، سجده نكرده است ، اگرچه جاهاى ديگر به زمين برسد ، ولى اگر پيشانى را به زمين بگذارد و سهواً جاهاى ديگر را به زمين نرساند يا سهواً ذكر نگويد ، سجده صحيح است .
مسأله 1058 ـ بهتر آن است كه در حال اختيار در سجده سه مرتبه « سُبْحانَ اللهِ » يا يك مرتبه « سُبْحانَ رَبِّيَ الاَعْلى وَبِحَمْدِهِ » بگويد ، و بايد اين كلمات دنبال هم و به عربى صحيح گفته شود ، و ظاهر اين است كه گفتن هر ذكرى كه به اين مقدار باشد كفايت مى كند ، و مستحب است « سُبْحانَ رَبِّيَ الاَعْلى وَبِحَمْدِهِ » را سه يا پنج يا هفت مرتبه يا بيشتر بگويد .
مسأله 1059 ـ در سجود بايد به مقدار ذكر واجب ، بدن آرام باشد ، و موقع گفتن ذكر مستحب هم ، آرام بودن بدن بهتر است .
مسأله 1060 ـ اگر پيش از آنكه پيشانى به زمين برسد و بدن آرام بگيرد عمداً ذكر سجده را بگويد ، بايد دوباره ذكر را بعد از گذاشتن پيشانى و آرام شدن تكرار كند ، و بنابر احتياط نماز را نيز اعاده نمايد ، و اگر پيش از تمام شدن ذكر عمداً سر از سجده بردارد ، نماز باطل است .
مسأله 1061 ـ اگر پيش از آنكه پيشانى به زمين برسد سهواً ذكر سجده را بگويد ، و پيش از آنكه سر از سجده بردارد ، بفهمد اشتباه كرده است ، بايد دوباره در حال آرام بودن ، ذكر را بگويد .
مسأله 1062 ـ اگر بعد از آنكه سر از سجده برداشت ، بفهمد پيش از آنكه ذكر سجده تمام شود سر برداشته ، نمازش صحيح است .
مسأله 1063 ـ اگر موقعى كه ذكر سجده را مى گويد ، يكى از هفت عضو را عمداً از زمين بردارد بايد ذكر را دوباره بعد از گذاشتن تمام اعضاء تكرار و بعد نماز را اعاده كند ، ولى موقعى كه مشغول گفتن ذكر نيست اگر غير پيشانى جاهاى ديگر را از زمين بردارد و دوباره بگذارد اشكال ندارد .
مسأله 1064 ـ اگر پيش از تمام شدن ذكر سجده ، سهواً پيشانى را از زمين بردارد ، نمى تواند دوباره به زمين بگذارد و بايد آن را يك سجده حساب كند ، ولى اگر جاهاى ديگر را سهواً از زمين بردارد ، بايد دو مرتبه به زمين بگذارد و ذكر را بگويد .
مسأله 1065 ـ بعد از تمام شدن ذكر سجده اول ، بايد بنشيند تا بدن آرام گيرد و دوباره به سجده رود .
مسأله 1066 ـ جاى پيشانى نمازگزار بايد از جاى سر انگشتان پاى او بلندتر از چهار انگشت بسته نباشد ، بلكه واجب آن است كه جاى پيشانى او از جاى انگشتان پايش پست تر از چهار انگشت بسته نباشد .
مسأله 1067 ـ در زمين سراشيب كه سراشيبى آن درست معلوم نيست اگر جاى پيشانى نمازگزار از جاى انگشتهاى پا و سر زانوهاى او بيش از چهار انگشت بسته بلندتر باشد ، اشكال ندارد .
مسأله 1068 ـ اگر پيشانى را اشتباهاً به چيزى بگذارد كه از جاى انگشتهاى پا و سر زانوهاى او بلندتر از چهار انگشت بسته است ، بايد سر را به چيزى كه بلند نيست يا بلنديش به اندازه چهار انگشت بسته يا كمتر است بگذارد ، و بنابر احتياط بايد پيشانى را بر جائى كه بلند نيست يا بر چيزى كه سجده به آن جايز است بكشد .
مسأله 1069 ـ بايد بين پيشانى وآنچه بر آن سجده مى كند ، چيزى نباشد ، پس اگر مهر به قدرى چرك باشد كه پيشانى به خودِ مهر نرسد ، سجده باطل است ، ولى اگر مثلا رنگ مهر تغيير كرده باشد اشكال ندارد .
مسأله 1070 ـ در سجده بايد كف دست را بر زمين بگذارد ، ولى در حال ناچارى پشت دست هم مانعى ندارد ، و اگر پشت دست ممكن نباشد بنابر احتياط بايد مچ دست را به زمين بگذارد ، وچنانچه آن را هم نتواند ، تا آرنج هر جا را كه مى تواند به زمين بگذارد ، و اگر آن هم ممكن نيست گذاشتن بازو كافى است .
مسأله 1071 ـ در سجده بايد دو انگشت بزرگ پاها را به زمين بگذارد ، و اگر انگشتهاى ديگر پا يا روى پا را به زمين بگذارد ، يا بواسطه بلند بودن ناخن ، شست به زمين نرسد نماز باطل است ، و كسى كه از روى تقصير بواسطه ندانستن مسأله نمازهاى خود را همينطور خوانده ، بايد دوباره بخواند ، و اگر روى شست يا باطن آن را به زمين بگذارد كافى است .
مسأله 1072 ـ كسى كه مقدارى از شست پايش بريده ، بايد بقيه آن را به زمين بگذارد ، و اگر چيزى از آن نمانده ، يا اگر مانده خيلى كوتاه است ، بنابر احتياط بايد بقيه انگشتان را بگذارد ، و اگر هيچ انگشت ندارد ، هر مقدارى از پا باقى مانده به زمين بگذارد .
مسأله 1073 ـ اگر به طور غير معمول سجده كند ، مثلا سينه و شكم را به زمين بچسباند ، يا پاها را دراز كند اگرچه هفت عضوى كه گفته شد به زمين برسد ، بنابر احتياط مستحب بايد نماز را دوباره بخواند ، ولى اگر طورى دراز بكشد كه سجده صدق ننمايد نماز او باطل است .
مسأله 1074 ـ مهر يا چيز ديگرى كه بر آن سجده مى كند ، بايد پاك باشد ، ولى اگر مثلا مهر را روى فرش نجس بگذارد ،يا يك طرف مهر نجس باشد و پيشانى را به طرف پاك آن بگذارد ، اشكال ندارد .
مسأله 1075 ـ اگر در پيشانى دمل و مانند آن باشد ، چنانچه ممكن است بايد با جاى سالم پيشانى سجده كند ، و اگر ممكن نيست بايد زمين را گود كند و دمل را در گودال و جاى سالم را به مقدارى كه براى سجده كافى باشد بر زمين بگذارد .
مسأله 1076 ـ اگر دمل يا زخم تمام پيشانى را فرا گرفته باشد ، بنابر احتياط بايد به يكى از دو طرف پيشانى و چانه اگرچه به تكرار نماز باشد سجده كند ، و اگر ممكن نيست فقط به چانه ، و اگر به چانه هم ممكن نيست ، بايد براى سجده اشاره كند و موى چانه حايل حساب نمى شود .
مسأله 1077 ـ كسى كه نمى تواند پيشانى را به زمين برساند ، بايد به قدرى كه مى تواند خم شود ، و مهر يا چيز ديگرى را كه سجده بر آن صحيح است ، روى چيز بلندى گذاشته و طورى پيشانى را بر آن بگذارد كه بگويند سجده كرده است ، ولى بايد كف دستها و زانوها و انگشتان پا را به طور معمول به زمين بگذارد .
مسأله 1078 ـ اگر چيز بلندى نباشد كه مهر يا چيز ديگرى كه سجده بر آن صحيح است بگذارد ، لازم است كه مهر يا چيز ديگر را با دست بلند كرده و بر آن سجده نمايد .
مسأله 1079 ـ كسى كه هيچ نمى تواند سجده نمايد بايد براى سجده با سر اشاره كند ، و اگر نتواند ، بايد با چشمها اشاره نمايد ، و اگر با چشمها هم نمى تواند اشاره كند بنابر احتياط مستحب با دست و مانند آن براى سجده اشاره كند و در قلب نيز نيّت سجده نمايد .
مسأله 1080 ـ اگر پيشانى بى اختيار از جاى سجده بلند شود ، چنانچه ممكن باشد بايد نگذارد دوباره بجاى سجده برسد ، واين يك سجده حساب مى شود ، چه ذكر سجده را گفته باشد يانه ، واگر نتواند سر را نگهدارد و بى اختيار دوباره بجاى سجده برسد ، روى هم يك سجده حساب مى شود ، و اگر ذكر نگفته باشد بنابر احتياط بايد بگويد .
مسأله 1081 ـ جائى كه انسان بايد تقيّه كند ، مى تواند بر فرش و مانند آن سجده نمايد و لازم نيست براى نماز بجاى ديگر برود ، ولى اگر بتواند بر حصير يا چيزى كه سجده بر آن صحيح مى باشد ، طورى سجده كند كه به زحمت نيفتد ، نبايد بر فرش و مانند آن سجده نمايد .
مسأله 1082 ـ اگر روى تشك پر و مانند آن سجده كند ، در صورتى كه بدن روى آن آرام نگيرد ، باطل است .
مسأله 1083 ـ اگرانسان ناچار شود كه در زمين گل نماز بخواند ، چنانچه آلوده شدن بدن و لباس براى او مشقّت ندارد ، بايد سجده و تشهّد را به طور معمول بجا آورد ، و اگر مشقّت دارد ، در حالى كه ايستاده ، براى سجده با سر اشاره كند و تشهّد را ايستاده بخواند و نمازش صحيح است .
مسأله 1084 ـ در ركعت اول و ركعت سومى كه تشهّد ندارد ، مثل ركعت سوم نماز ظهر و عصر و عشا ، بنابر احتياط مستحب بعد از سجده دوم قدرى بى حركت بنشيند و بعد برخيزد .

چيزهائى كه سجده بر آنها صحيح است :
مسأله 1085 ـ بايد بر زمين و چيزهاى غير خوراكى و پوشاكى كه از زمين مى رويد مانند چوب و برگ درخت سجده كرد ، و سجده بر چيزهاى خوراكى و پوشاكى مانند گندم و جو و پنبه و آنچه كه از اجزاء زمين شمرده نشود مانند طلا و نقره و قير و نفت و امثال اينها صحيح نيست .
مسأله 1086 ـ احتياط واجب آن است كه بر برگ مو قبل از خشك شدنش سجده نكنند .
مسأله 1087 ـ سجده بر چيزهائى كه از زمين مى رويد و خوراك حيوان است مثل علف و كاه صحيح است .
مسأله 1088 ـ سجده بر گلهائى كه خوراكى نيستند ، صحيح است ، بلكه سجده بر دواهاى خوراكى كه از زمين مى رويد ، مانند گل بنفشه و گل گاو زبان نيز صحيح است .
مسأله 1089 ـ سجده بر گياهى كه خوردن آن در بعضى از شهرها معمول است و در شهرهاى ديگر معمول نيست ، و نيز سجده بر ميوه نارس صحيح نيست .
مسأله 1090 ـ سجده بر سنگ آهك و سنگ گچ صحيح است ، واحتياط مستحب آن است كه در حال اختيار به گچ و آهك پخته و آجر و كوزه گلى و مانند آن سجده نكنند .
مسأله 1091 ـ سجده بر كاغذ اگرچه از پنبه و مانند آن ساخته شده باشد صحيح است .
مسأله 1092 ـ براى سجده بهتر از هر چيز تربت حضرت سيدالشهداء (عليه السلام) مى باشد ، بعد از آن خاك ، بعد از خاك سنگ و بعد از سنگ گياه است .
مسأله 1093 ـ اگر چيزى كه سجده بر آن صحيح است ندارد ، يا اگر دارد بواسطه سرما يا گرماى زياد و مانند اينها نمى تواند بر آن سجده كند بايد بر لباسش سجده كند ، و اگر فراهم نباشد بايد بر پشت دست يا چيز ديگر كه در حال اختيار سجده بر او جايز نيست سجده نمايد ، ولى احتياط مستحب آن است كه تا سجده بر پشت دست ممكن است بر آن چيز سجده نكند .
مسأله 1094 ـ سجده بر گل و خاك سستى كه پيشانى روى آن آرام نمى گيرد باطل است .
مسأله 1095 ـ اگر در سجده اول ، مهر به پيشانى بچسبد ، بايد براى سجده دوم مهر را بردارد .
مسأله 1096 ـ اگر در بين نماز چيزى كه بر آن سجده مى كند گم شود و چيزى كه سجده بر آن صحيح است نداشته باشد ، چنانكه وقت وسعت دارد بايد نماز را بشكند ، و اگر وقت تنگ است بايد به ترتيبى كه در مسأله ( 1093 ) گفته شد عمل نمايد .
مسأله 1097 ـ هرگاه در حال سجده بفهمد پيشانى را بر چيزى گذاشته كه سجده بر آن باطل است ، بايد پيشانى را بر چيزى كه سجده بر آن صحيح است بكشد و اگر ممكن نباشد ، چنانچه وقت نماز وسعت دارد بايد نماز را بشكند ، و اگر وقت تنگ است به ترتيبى كه در مسأله ( 1093 ) گفته شد عمل نمايد .
مسأله 1098 ـ اگر بعد از سجده بفهمد پيشانى را روى چيزى گذاشته كه سجده بر آن باطل است ، عيبى ندارد ، و بنابر احتياط مستحب نماز را دوباره بجا آورد ، و همچنين است اگر در دو سجده از يك ركعت اتفاق افتاد .
مسأله 1099 ـ سجده كردن براى غير خداوند متعال حرام مى باشد ، و بعضى از مردم عوام كه مقابل قبر امامان (عليهم السلام) پيشانى را به زمين مى گذارند اگر براى شكر خداوند متعال باشد ، اشكال ندارد و گرنه حرام است .

مستحبّات و مكروهات سجده :
مسأله 1100 ـ در سجده چند چيز مستحب است :
1 ـ كسى كه ايستاده نماز مى خواند بعد از آنكه سر از ركوع برداشت و كاملا ايستاد ، و كسى كه نشسته نماز مى خواند بعد از آنكه كاملا نشست ، براى رفتن به سجده تكبير بگويد .
2 ـ موقعى كه مى خواهد به سجده برود ، مرد اول دستها را و زن اول زانوها را به زمين بگذارد .
3 ـ بينى را به مهر يا چيزى كه سجده بر آن صحيح است بگذارد .
4 ـ در حال سجده انگشتان دست را به هم بچسباند و برابر گوش بگذارد به طورى كه سر آنها رو به قبله باشد .
5 ـ در سجده دعا كند و از خدا حاجت بخواهد و اين دعا را بخواند « يا خَيْرَ المَسْؤُلِينَ وَيا خَيْرَ المُعْطِينَ ، ارْزُقْنِي وَارْزُقْ عِيالِي مِنْ فَضْلِكَ فَاِنَّكَ ذُو الفَضْلِ العَظِيمِ » يعنى : اى بهترين كسى كه از او سؤال مى كنند و اى بهترين عطا كنندگان ، از فضل خودت روزى بده به من و عيال من ، پس بدرستى كه تو داراى فضل بزرگى .
6 ـ بعد از سجده ، بر ران چپ بنشيند و روى پاى راست را بر كف پاى چپ بگذارد .
7 ـ بعد از هر سجده ، وقتى نشست و بدنش آرام گرفت تكبير بگويد .
8 ـ بعد از سجده اول بدنش كه آرام گرفت « أستغفر الله ربى وأتوب اليه » بگويد .
9 ـ سجده را طول بدهد و در موقع نشستن ، دستها را روى رانها بگذارد .
10 ـ براى رفتن به سجده دوم ، در حال آرامى بدن الله اكبر بگويد .
11 ـ در سجده ها صلوات بفرستد .
12 ـ در موقع بلند شدن ، دستها را بعد از زانوها از زمين بردارد .
13 ـ مردها آرنجها و شكم را به زمين نچسبانند و بازوها را از پهلو جدا نگاه دارند ، و زنها آرنجها و شكم را بر زمين بگذارند و اعضاء آن را به يكديگر بچسبانند .
و مستحبّات ديگر سجده در كتابهاى مفصّل گفته شده است .
مسأله 1101 ـ قرآن خواندن در سجده مكروه است ، و نيز مكروه است براى برطرف كردن گرد و غبار ، جاى سجده را فوت كند ، و اگر در اثر فوت كردن ، حرفى از دهان عمداً بيرون آيد بنابر احتياط نماز باطل است . و غير از اينها مكروهات ديگرى هم در كتابهاى مفصّل گفته شده است .

سجده واجب قرآن :
مسأله 1102 ـ در هر يك از چهار سوره والنجم و اقرأ و الم تنزيل و حم سجده يك آيه سجده است ، كه اگر انسان بخواند يا گوش دهد ، بعد از تمام شدن آن آيه بايد فوراً سجده كند ، واگر فراموش كرد ، هر وقت يادش آمد بايد سجده نمايد ، و ظاهر اين است كه در شنيدن بدون اختيار سجده واجب نيست اگرچه بهتر سجده نمودن است .
مسأله 1103 ـ اگر انسان موقعى كه آيه سجده را گوش مى دهد خودش نيز بخواند ، بنابر احتياط واجب بايد دو سجده نمايد .
مسأله 1104 ـ در غير نماز اگر در حال سجده ، آيه سجده را بخواند يا گوش كند ، بايد سر از سجده بردارد و دوباره سجده كند .
مسأله 1105 ـ اگر انسان از گرامافون يا از بچه غير مميّز كه خوب و بد را نمى فهمد ، يا از كسى كه قصد خواندن قرآن ندارد ، آيه سجده را بشنود يا گوش دهد ، سجده واجب نيست ، و همچنين است راديو اگر به طور نوار و ضبط صوت باشد ، ولى اگر شخصى در ايستگاه راديو آيه سجده را به قصد اينكه از قرآن است بخواند و انسان بوسيله راديو گوش دهد ، سجده واجب است .
مسأله 1106 ـ در سجده واجب قرآن بايد جاى انسان غصبى نباشد و جاى پيشانى او از جاى سر انگشتان بيش از چهار انگشت بسته بلندتر نباشد ، ولى لازم نيست با وضو يا غسل و رو به قبله باشد و عورت خود را بپوشاند و بدن و پيشانى او پاك باشد ، و نيز چيزهائى كه در لباس نمازگزار شرط مى باشد ، در لباس او شرط نيست .
مسأله 1107 ـ بايد در سجده واجب قرآن ، پيشانى را بر مهر يا چيز ديگرى كه سجده بر آن صحيح است گذاشته و جاهاى ديگر بدن را به دستورى كه در سجده نماز گفته شد بر زمين بگذارد .
مسأله 1108 ـ هرگاه در سجده واجب قرآن پيشانى را به قصد سجده به زمين بگذارد اگرچه ذكر نگويد كافى است ، و گفتن ذكر ، مستحب است و بهتر است بگويد « لا اِلهَ اِلاَّ اللهُ حَقّاً حَقّاً لا اِلهَ اِلاَّ اللهُ اِيماناً وَتَصْدِيقاً لا اِلهَ اِلاَّ اللهُ عُبُودِيَّةً وَرِقّاً سَجَدْتُ لَكَ يا رَبِّ تَعَبُّداً وَرِقّاً لا مُسْتَنْكِفاً وَلا مُسْتَكْبِراً بَلْ اَنا عَبْدٌ ذَلِيلٌ ضَعِيفٌ خائِفٌ مُسْتَجِيرٌ » .

تشهّد
مسأله 1109 ـ در ركعت دوم تمام نمازهاى واجب و ركعت سوم نماز مغرب و ركعت چهارم نماز ظهر و عصر و عشا ، بايد انسان بعد از سجده دوم بنشيند و در حال آرام بودن بدن ، تشهّد بخواند يعنى بگويد « أَشْهَدُ اَنْ لا اِلهَ اِلاَّ اللهُ وَحْدَهُ لا شَرِيكَ لَهُ وَأَشْهَدُ اَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ اللّهُمَّ صَلِّ عَلى مُحَمَّد وَآلِ مُحَمَّد » ، و احتياط واجب آن است كه به غير اين ترتيب نگويد .
مسأله 1110 ـ كلمات تشهّد بايد به عربى صحيح و به طورى كه معمول است پشت سر هم گفته شود .
مسأله 1111 ـ اگر تشهّد را فراموش كند و بايستد و پيش از ركوع يادش بيايد كه تشهّد را نخوانده ، بايد بنشيند و تشهّد را بخواند و دوباره بايستد و آنچه بايد در آن ركعت خوانده شود بخواند و نماز را تمام كند ، و بنابر احتياط واجب بعد از نماز براى ايستادن بيجا ، دو سجده سهو بجا آورد ، و اگر در ركوع يا بعد از آن يادش بيايد ، بايد نماز را تمام كند و بعد از سلام نماز بنابر احتياط واجب تشهّد را قضا كند و براى تشهّد فراموش شده دو سجده سهو بجا آورد .
مسأله 1112 ـ مستحب است در حال تشهّد بر ران چپ بنشيند و روى پاى راست را به كف پاى چپ بگذارد و پيش از تشهّد بگويد « اَلْحَمْدُ للهِ » ، يا بگويد « بِسْمِ اللهِ وَبِاللهِ وَالحَمْدُ للهِ وَخَيْرُ الاَسْماءِ للهِ » و نيز مستحب است دستها را بر رانها بگذارد و انگشتها را به يكديگر بچسباند و به دامان خود نگاه كند و بعد از صلوات در تشهّد بگويد « وَتَقَبَّلْ شَفاعَتَهُ وَارْفَعْ دَرَجَتَهُ » .
مسأله 1113 ـ مستحب است زنها در وقت خواندن تشهّد ، رانها را بهم بچسبانند .

سلام نماز
مسأله 1114 ـ بعد از تشهّد ركعت آخر نماز ، مستحب است در حالى كه نشسته و بدن آرام است بگويد « السَّلامُ عَلَيكَ اَ يُّهَا النَّبِيُّ وَرَحْمَةُ اللهِ وَبَرَكاتُهُ » و بعد از آن بايد بگويد : « السَّلامُ عَلَيْنا وَعَلى عِبادِ اللهِ الصّالِحِينَ » و يا بگويد « السَّلامُ عَلَيْكُمْ » و مستحب است كه به جمله « السَّلامُ عَلَيْكُمْ » جمله « وَرَحْمَةُ اللهِ وَبَرَكاتُهُ » را اضافه نمايد و هر دو صيغه را بگويد .
مسأله 1115 ـ اگر سلام نماز را فراموش كند و موقعى يادش بيايد كه صورت نماز بهم نخورده و كارى هم كه عمدى و سهوى آن نماز را باطل مى كند مثل پشت به قبله كردن ، انجام نداده ، بايد سلام را بگويد و نمازش صحيح است .
مسأله 1116 ـ اگر سلام نماز را فراموش كند و موقعى يادش بيايد كه صورت نماز بهم خورده است ، يا آنكه كارى كه عمدى و سهوى آن نماز را باطل مى كند مثل پشت به قبله كردن ، انجام داده باشد ، نمازش صحيح است .

ترتيب
مسأله 1117 ـ اگر عمداً ترتيب نماز را بهم بزند ، مثلا سوره را پيش از حمد بخواند ، يا سجود را پيش از ركوع بجا آورد ، نماز باطل مى شود .
مسأله 1118 ـ اگر ركنى از نماز را فراموش كند و ركن بعد از آن را بجا آورد ، مثلا پيش از آنكه ركوع كند دو سجده نمايد ، نماز باطل است .
مسأله 1119 ـ اگر ركنى را فراموش كند و چيزى را كه بعد از آن است و ركن نيست بجا آورد ، مثلا پيش از آنكه دو سجده كند تشهّد بخواند ، بايد ركن را بجا آورد و آنچه را اشتباهاً پيش از آن خوانده دوباره بخواند .
مسأله 1120 ـ اگر چيزى را كه ركن نيست فراموش كند و ركن بعد از آن را بجا آورد ،مثلا حمد را فراموش كند و مشغول ركوع شود ، نمازش صحيح است .
مسأله 1121 ـ اگر چيزى را كه ركن نيست فراموش كند و چيزى را كه بعد از آن است و آن هم ركن نيست بجا آورد ، مثلا حمد را فراموش كند و سوره را بخواند ، بايد آنچه را فراموش كرده بجا آورد و بعد از آن ، چيزى را كه اشتباهاً جلوتر خوانده دوباره بخواند .
مسأله 1122 ـ اگر سجده اول را به خيال اينكه سجده دوم است ، يا سجده دوم را به خيال اينكه سجده اول است بجا آورد ، نماز صحيح است و سجده اول او سجده اول و سجده دوم او سجده دوم حساب مى شود .

موالات
مسأله 1123 ـ انسان بايد بنابر احتياط لازم نماز را با موالات بخواند ، يعنى كارهاى نماز مانند ركوع و سجود و تشهّد را پشت سر هم بجا آورد و چيزهائى را كه در نماز مى خواند به طورى كه معمول است پشت سر هم بخواند ، و اگر به قدرى بين آنها فاصله بيندازد كه نگويند نماز مى خواند ، نمازش اشكال دارد .
مسأله 1124 ـ اگر در نماز سهواً بين حرفها يا كلمات فاصله بيندازد و فاصله به قدرى نباشد كه صورت نماز از بين برود ، چنانچه مشغول ركن بعد نشده باشد ، بايد آن حرفها يا كلمات را به طور معمول بخواند ، و در صورتى كه چيزى بعد از آن خوانده شده لازم است تكرار نمايد ، و اگر مشغول ركن بعد شده باشد ، نمازش صحيح است .
مسأله 1125 ـ طول دادن ركوع و سجود و خواندن سوره هاى بزرگ ، موالات را بهم نمى زند .

قنوت
مسأله 1126 ـ در تمام نمازهاى واجب و مستحب ، پيش از ركوع ركعت دوم مستحب است قنوت بخواند ، و در نماز وتر با آنكه يك ركعت مى باشد ، خواندن قنوت پيش از ركوع مستحب است ، و نماز جمعه در هر ركعت يك قنوت دارد ، و نماز آيات پنج قنوت ، و نماز عيد فطر و قربان در ركعت اول پنج قنوت ، و در ركعت دوم چهار قنوت دارد .
مسأله 1127 ـ مستحب است در قنوت دستها را مقابل صورت ، و كف آنها را رو به آسمان و پهلوى هم نگهدارد ، و غير شست ، انگشتهاى ديگر را به هم بچسباند و به كف دستها نگاه كند .
مسأله 1128 ـ در قنوت هر ذكرى بگويد اگرچه يك « سُبْحانَ اللهِ » باشد ، كافى است ، و بهتر است بگويد « لا اِلهَ اِلاَّ اللهُ الحَلِيمُ الكَرِيمُ لا اِلهَ اِلاَّ اللهُ العَلِيُّ العَظِيمُ سُبْحانَ اللهِ رَبِّ السَّمواتِ السَّبْعِ وَرَبِّ الاَرَضِينَ السَّبْعِ وَما فِيهِنَّ وَما بَيْنَهُنَّ وَرَبِّ العَرْشِ العَظِيمِ وَالْحَمْدُ للهِ رَبِّ العالَمِينَ » .
مسأله 1129 ـ مستحب است انسان قنوت را بلند بخواند ، ولى براى كسى كه نماز را به جماعت مى خواند ، اگر امام جماعت صداى او را بشنود ، بلند خواندن قنوت مستحب نيست .
مسأله 1130 ـ اگر عمداً قنوت نخواند ، قضا ندارد ، و اگر فراموش كند و پيش از آنكه به اندازه ركوع خم شود يادش بيايد ، مستحب است بايستد و بخواند ، و اگر در ركوع يادش بيايد ، مستحب است بعد از ركوع قضا كند ، و اگر در سجده يادش بيايد ، مستحب است بعد از سلام آن را قضا نمايد .

ترجمه نماز

1 ـ ترجمه سوره حمد :
« بِسْمِ اللهِ » يعنى ابتدا مى كنم به نام خدا ، ذاتى كه جامع جميع كمالات و از هر گونه نقص منزّه است .
« الرَّحْمن » رحمتش واسع و بى نهايت است .
« الرَّحِيم » رحمتش ذاتى و ازلى و ابدى است .
« اَلْحَمْدُ للهِ رَبِّ العالَمِينَ » يعنى ثنا مخصوص خداوندى است كه پرورش دهنده همه موجودات است .
« الرَّحْمن الرَّحِيمِ » معناى آن گذشت .
« مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ » يعنى ذات توانائى كه حكمرانى روز جزا با او است .
« اِيّاكَ نَعْبُدُ وَاِيّاكَ نَسْتَعِينُ » يعنى فقط تو را عبادت مى كنيم ، و فقط از تو كمك مى خواهيم .
« اِهْدِنَا الصِّراطَ المُسْتَقِيمَ » يعنى هدايت كن ما را به راه راست كه آن دين اسلام است .
« صِراطَ الَّذِينَ اَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ » يعنى به راه كسانى كه به آنان نعمت داده اى ، كه آنان پيغمبران و جانشينان پيغمبران هستند .
« غَيْرِ المَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلاَ الضّالِّينَ » يعنى نه به راه كسانى كه غضب كرده اى بر ايشان ، و نه آن كسانى كه گمراهند .

2 ـ ترجمه سوره قل هو الله احد :
« بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ » معناى آن گذشت .
«قُلْ هُوَ اللهُ اَحَدٌ » يعنى بگو اى محمد (صلى الله عليه وآله وسلم) كه خداوند ، خدائى است يگانه .
« اللهُ الصَّمَدُ » يعنى خدائى كه از تمام موجودات بى نياز است .
« لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ » فرزند ندارد و فرزند كسى نيست .
« وَلَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُواً اَحَدٌ » يعنى هيچ كس از مخلوقات مثل او نيست .

3 ـ ترجمه ذكر ركوع و سجود و ذكرهائى كه بعد از آنها مستحب است :
« سُبْحانَ رَبِّيَ العَظِيمِ وَبِحَمْدِهِ » يعنى پروردگار بزرگ من از هر عيب و نقصى پاك و منزّه است ، و من مشغول ستايش او هستم .
« سُبْحانَ رَبِّيَ الأَعْلى وَبِحَمْدِهِ » يعنى پروردگارمن كه از همه كس بالاتر مى باشد از هر عيب و نقصى پاك و منزّه است ، و من مشغول ستايش او هستم .
« سَمِعَ اللهُ لِمَنْ حَمِدَهُ » يعنى خدا بشنود و بپذيرد ثناى كسى كه او را ستايش مى كند .
« اَسْتَغْفِرُ اللهُ رَبِّي وَاَتُوبُ اِلَيْهِ » يعنى طلب آمرزش مى كنم از خداوندى كه پرورش دهنده من است و من به طرف او بازگشت مى نمايم .
« بِحَوْلِ اللهِ وَقُوَّتِهِ اَقُومُ وَاَقْعُد » يعنى به يارى خداى متعال و قوّه او بر مى خيزم و مى نشينم .

4 ـ ترجمه قنوت :
« لا اِلهَ اِلاَّ اللهُ الحَلِيمُ الكَرِيمُ » يعنى نيست خدائى سزاوار پرستش مگر خداى يكتاى بى همتائى كه صاحب حلم و كرم است .
« لا اِلهَ اِلاَّ اللهُ العَلِيُّ العَظِيمُ » يعنى نيست خدائى سزاوار پرستش مگر خداى يكتاى بى همتائى كه بلند مرتبه و بزرگ است .
« سُبْحانَ اللهِ رَبِّ السَّمواتِ السَّبْعِ وَرَبِّ الاَرَضِينَ السَّبْعِ » يعنى پاك و منزه است خداوندى كه پروردگار هفت آسمان و پروردگار هفت زمين است .
« وَما فِيهِنَّ وَما بَيْنَهُنَّ وَرَبِّ العَرْشِ العَظِيمِ » يعنى پروردگار هر چيزى است كه در آسمانها و زمينها و مابين آنها است ، و پروردگار عرش بزرگ است .
« وَالحَمْدُ للهِ رَبِّ العالَمِينَ » يعنى حمد و ثنا مخصوص خداوندى است كه پرورش دهنده تمام موجودات است .

5 ـ ترجمه تسبيحات اربعه :
« سُبْحانَ اللهِ وَالحَمْدُ للهِ وَلا اِلهَ اِلاَّ اللهُ وَاللهُ اَكْبَرُ » يعنى خداوند متعال پاك و منزّه است ، و ثنا مخصوص او است ، و نيست خدائى سزاوار پرستش مگر خداى بى همتا و بزرگتر است از اينكه او را وصف كنند .

6 ـ ترجمه تشهّد و سلام كامل :
« اَلْحَمْدُ للهِ اَشْهَدُ اَنْ لا اِلهَ اِلاَّ اللهُ وَحْدَهُ لا شَرِيكَ لَهُ » يعنى ستايش مخصوص پروردگار است ، و شهادت مى دهم كه خدائى سزاوار پرستش نيست مگر خدائى كه يگانه است و شريك ندارد .
« وَاَشْهَدُ اَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ » يعنى شهادت مى دهم كه محمد (صلى الله عليه وآله وسلم) بنده خدا و فرستاده او است .
« اللّهُمَّ صَلِّ عَلى مُحَمَّد وَآلِ مُحَمَّد » يعنى خدايا رحمت بفرست بر محمد و آل محمد .
« وَتَقَبَّلْ شَفاعَتَهُ وَارْفَعْ دَرَجَتَهُ » يعنى قبول كن شفاعت پيغمبر را ، و درجه آن حضرت را نزد خود بلند كن .
« السَّلامُ عَلَيْكَ اَ يُّهَا النَّبِيُّ وَرَحْمَةُ اللهِ وَبَرَكاتُهُ » يعنى سلام بر تو اى پيغمبر ، و رحمت و بركات خدا بر تو باد .
« السَّلامُ عَلَيْنا وَعَلى عِبادِ اللهِ الصّالِحِينَ » يعنى سلام از خداوند عالم بر ما نمازگزاران و تمام بندگان خوب او .
« السَّلامُ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَةُ اللهِ وَبَرَكاتُهُ » يعنى سلام و رحمت و بركات خداوند بر شما مؤمنين باد .

تعقيب نماز
مسأله 1131 ـ مستحب است انسان بعد از نماز مقدارى مشغول تعقيب ، يعنى خواندن ذكر و دعا وقرآن شود ، وبهتر است پيش از آنكه از جاى خود حركت كند و وضو و غسل وتيمّم او باطل شود ، رو به قبله تعقيب را بخواند . و لازم نيست تعقيب به عربى باشد ، ولى بهتر است چيزهائى را كه در كتابهاى دعا دستور داده اند بخواند . و از تعقيبهائى كه خيلى به آن سفارش شده است ، تسبيح حضرت زهرا سلام الله عليها است كه بايد به اين ترتيب گفته شود : 34 مرتبه الله اكبر ، بعد از آن 33 مرتبه الحمد لله ، بعد از آن 33 مرتبه سبحان الله ، و مى شود سبحان الله را پيش از الحمد لله گفت ولى بهتر است بعد از الحمد لله گفته شود .
مسأله 1132 ـ مستحب است بعد از نماز ، سجده شكر نمايد وهمين قدر كه پيشانى را به قصد شكر بر زمين بگذارد كافى است ، ولى بهتر است صد مرتبه يا سه مرتبه يا يك مرتبه شكراً لله يا عفواً بگويد . ونيز مستحب است هر وقت نعمتى به انسان مى رسد يا بلائى از او دور مى شود سجده شكر بجاآورد .

صلوات بر پيغمبر
مسأله 1133 ـ هر وقت انسان اسم مبارك حضرت رسول (صلى الله عليه وآله وسلم) را مانند محمد و احمد ، يا لقب و كنيه آن جناب را مثل مصطفى و ابو القاسم بگويد يا بشنود ، اگرچه در نماز باشد ، مستحب است صلوات بفرستد .
مسأله 1134 ـ موقع نوشتن اسم مبارك حضرت رسول (صلى الله عليه وآله وسلم) مستحب است صلوات را هم بنويسند . و نيز بهتر است هر وقت آن حضرت را يا مى كنند صلوات بفرستند .

مبطلات نماز

مسأله 1135 ـ دوازده چيز نماز را باطل مى كند و آنها را مبطلات مى گويند :
اول ـ آنكه در بين نماز يكى از شرطهاى آن از بين برود ، مثلا در بين نماز بفهمد لباسش كه ساتر است غصبى است .
دوم ـ آنكه در بين نماز عمداً يا سهواً يا از روى ناچارى ، چيزى كه وضو يا غسل را باطل مى كند پيش آيد ، مثلا بول از او بيرون آيد ، ولى كسى كه نمى تواند از بيرون آمدن بول و غائط خوددارى كند ، اگر در بين نماز بول يا غائط از او خارج شود ، چنانچه به دستورى كه در احكام وضو گفته شد ، رفتار نمايد نمازش باطل نمى شود ، و نيز اگر در بين نماز از زن مستحاضه خون خارج شود ، در صورتى كه به دستور استحاضه رفتار كرده باشد ، نمازش صحيح است .
مسأله 1136 ـ كسى كه بى اختيار خوابش برده ، اگر نداند كه در بين نماز خوابش برده يا بعد از آن ، بايد نمازش را دوباره بخواند .
مسأله 1137 ـ اگر بداند به اختيار خودش خوابيده و شك كند كه بعد از نماز بوده ، يا در بين نماز يادش رفته كه مشغول نماز است و خوابيده ، نمازش صحيح است ، و اگر احتمال دهد خوابش در اثناء نماز عمداً و با التفات به نماز بوده ، بايد دوباره بخواند .
مسأله 1138 ـ اگر در حال سجده از خواب بيدار شود وشك كند كه در سجده آخر نماز است يا در سجده شكر ، چنانچه بداند كه بى اختيار خوابش برده بايد آن نماز را دوباره بخواند ، واگر بداند به اختيار خودش خوابيده و احتمال دهد كه از روى غفلت در سجده نماز خوابيده نمازش صحيح است .
سوم از مبطلات نماز آن است كه دستها را به قصد اينكه جزو نماز باشد روى هم بگذارد ، و اگر به اين قصد نباشد بلكه به عنوان ادب در نماز باشد نمازش صحيح است و لكن كار حرام كرده است .
مسأله 1139 ـ  هرگاه از روى فراموشى يا ناچارى يا تقيّه يا براى كار ديگر مثل خاراندن دست و مانند آن ، دستها را روى هم بگذارد اشكال ندارد .
چهارم از مبطلات نماز آن است كه بعد از خواندن حمد در صورتى كه قصد دعا ننمايد و يا به قصد اينكه جزو نماز باشد ، آمين بگويد ، ولى اگر فقط به قصد دعا يا اشتباهاً يا از روى تقيّه بگويد ، نمازش باطل نمى شود .
پنجم از مبطلات نماز آن است كه عمداً يا از روى فراموشى پشت به قبله كند ، يا بطرف راست يا چپ قبله برگردد ، بلكه اگر عمداً به قدرى برگردد كه نگويند رو به قبله است ، اگرچه به طرف راست يا چپ نرسد ، نمازش باطل است .
مسأله 1140 ـ اگر عمداً يا سهواً سر را به قدرى بگرداند كه مواجه طرف راست يا چپ قبله يا بيشتر باشد ، نمازش باطل است ، ولى اگر سر را كمى بگرداند كه نگويند روى خودرا از قبله گردانده ، عمداً باشد يا اشتباهاً ، نمازش باطل نمى شود ، و اگر به مقدارى برگرداند كه بگويند روى خود را از قبله برگردانده است ولى به حدّ راست يا چپ قبله نرسيده باشد ، در اين صورت چنانچه روگرداندن عمدى باشد نماز باطل است ، و اگر سهوى باشد نماز صحيح است .
ششم از مبطلات نماز آن است كه عمداً كلمه اى بگويد كه يك حرف يا بيشتر باشد ، اگرچه معنى هم نداشته باشد .
مسأله 1141 ـ اگر سهواً كلمه اى بگويد كه يك حرف يابيشتر دارد ،اگرچه آن كلمه معنى داشته باشد نمازش باطل نمى شود ، ولى لازم است بعد از نماز سجده سهو بجا آورد چنانكه خواهد آمد .
مسأله 1142 ـ سرفه كردن ، آروغ زدن و آه كشيدن يا اشاره كردن در نماز اشكال ندارد ، ولى گفتن آخ و آه و مانند اينها اگر عمدى باشد ، نماز را باطل مى كند .
مسأله 1143 ـ اگر كلمه اى را به قصد ذكر بگويد مثلا به قصد ذكر بگويد « الله اكبر » و در موقع گفتن آن ، صدا را بلند كند كه چيزى را به ديگرى بفهماند ، اشكال ندارد ، بلكه اگر به قصد اينكه چيزى به كسى بفهماند كلمه اى را به قصد ذكر بگويد اشكال ندارد .
مسأله 1144 ـ خواندن قرآن در نماز ، غير از چهار آيه اى كه سجده واجب دارد و در احكام جنابت گفته شد ، و نيز دعا كردن در نماز اشكال ندارد ، ولى احتياط مستحب آن است كه به غير عربى دعا نكند .
مسأله 1145 ـ اگر چيزى از حمد و سوره و ذكرهاى نماز را عمداً يا احتياطاً چند مرتبه بگويد اشكال ندارد .
مسأله 1146 ـ در حال نماز ، انسان نبايد به ديگرى سلام كند ، واگر ديگرى به او سلام كند ، بنابر احتياط واجب بايد همانطور كه او سلام كرده ، جواب دهد ، مثلا اگر گفته « سلام عليكم » جواب بگويد « سلام عليكم » ولى در جواب « عليكم السلام » هر صيغه اى كه مى خواهد مى تواند بگويد .
مسأله 1147 ـ انسان بايد جواب سلام را چه در نماز يا در غير نماز فوراً بگويد ، و اگر عمداً يا از روى فراموشى جواب سلام را به قدرى طول دهد كه اگر جواب بگويد ، جواب آن سلام حساب نشود ، چنانچه در نماز باشد ، نبايد جواب بدهد و اگر در نماز نباشد ، جواب دادن واجب نيست .
مسأله 1148 ـ بايد جواب سلام را طورى بگويد كه سلام كننده بشنود ، ولى اگر سلام كننده كر باشد يا سلام داده و تند رد شود چنانچه انسان به طور معمول جواب او را بدهد كافى است ، و چنانچه سلام را در نامه يا با سفارش شخصى بفرستد جواب واجب نيست .
مسأله 1149 ـ واجب نيست كه نمازگزار جواب سلام را به قصد دعا بگويد يعنى از خداوند عالم براى كسى كه سلام كرده سلامتى بخواهد ، بلكه به قصد تحيّت نيز بگويد مانعى ندارد .
مسأله 1150 ـ اگر زن يا مرد نامحرم يا بچه مميّز يعنى بچّه اى كه خوب و بد را مى فهمد به نمازگزار سلام كند ، نمازگزار بايد جواب او را بدهد ، ولى در سلام زن كه « سلام عليك » بگويد بايد بگويد « سلام عليك » و كاف را زير و زبر و پيش ندهد ، و بعيد نيست در صورتى كه كاف را زن با زبر گفته در جواب با زير بگويد عيبى نداشته باشد .
مسأله 1151 ـ اگر نمازگزار جواب سلام را ندهد ، معصيت كرده ولى نمازش صحيح است .
مسأله 1152 ـ اگر كسى به نمازگزار غلط سلام كند ، به طورى كه سلام حساب نشود ، جواب او واجب نيست .
مسأله 1153 ـ جواب سلام كسى كه از روى مسخره يا شوخى سلام مى كند ، و جواب سلام مرد و زن غير مسلمان در صورتى كه ذمّى نباشند ، واجب نيست ، واگر ذمّى باشند بنابر احتياط واجب به كلمه « عليك » اكتفا شود .
مسأله 1154 ـ اگر كسى به عدّه اى سلام كند ، جواب سلام او بر همه آنان واجب است ، ولى اگر يكى از آنان جواب دهد كافى است .
مسأله 1155 ـ اگر كسى به عدّه اى سلام كند و كسى كه سلام كننده قصد سلام دادن به او را نداشته جواب دهد ، باز هم جواب سلام او بر آن عدّه واجب است .
مسأله 1156 ـ اگر به عدّه اى سلام كند و كسى كه بين آنها مشغول نماز است شك كند كه سلام كننده قصد سلام كردن به او را هم داشته يا نه ، نبايد جواب بدهد ، و همچنين است اگر بداند قصد او را هم داشته ولى ديگرى جواب سلام را بدهد ، امّا اگر بداند قصد او را هم داشته و ديگرى جواب ندهد ، بايد جواب او را بگويد ، و قبل از آنكه ديگرى جواب دهد او جواب بگويد مانعى ندارد .
مسأله 1157 ـ سلام كردن مستحب است و خيلى سفارش شده است كه سواره به پياده و ايستاده به نشسته و كوچكتر به بزرگتر سلام كند .
مسأله 1158 ـ اگر دو نفر با هم  به يكديگر سلام كنند ، بنابر احتياط واجب بايد هر يك جواب سلام ديگرى را بدهد .
مسأله 1159 ـ در غير نماز ، مستحب است جواب سلام را بهتر از سلام بگويد ، مثلا اگر كسى گفت « سلام عليكم » در جواب بگويد « سلام عليكم ورحمة الله » .
هفتم از مبطلات نماز ، خنده با صدا و عمدى است ، و چنانچه عمداً بى صدا يا سهواً با صدا بخندد ، ظاهر اين است كه نمازش اشكال ندارد .
مسأله 1160 ـ اگر براى جلوگيرى از صداى خنده حالش تغيير كند ، مثلا رنگش سرخ شود ، بهتر آن است كه نمازش را دوباره بخواند .
هشتم از مبطلات نماز بنابر احتياط آن است كه براى كار دنيا عمداً با صدا گريه كند ، و احتياط واجب آن است كه براى كار دنيا بى صدا هم گريه نكند ، ولى اگر از ترس خدا يا براى آخرت گريه كند ، آهسته باشد يا بلند اشكال ندارد بلكه از بهترين اعمال است .
نهم از مبطلات نماز ، كارى است كه صورت نماز را بهم بزند ، مثل دست زدن و به هوا پريدن و مانند اينها ، عمداً باشد يا از روى فراموشى ، ولى كارى كه صورت نماز را بهم نزند ، مثل اشاره كردن با دست اشكال ندارد .
مسأله 1161 ـ اگر در بين نماز به قدرى ساكت بماند كه نگويند نماز مى خواند ، بنابر احتياط نمازش را بعد از تمام كردن اعاده كند .
مسأله 1162 ـ اگر در بين نماز كارى انجام دهد ، يا مدّتى ساكت شود و شك كند كه نماز بهم خورده يا نه ، بنابر احتياط نماز را تمام كرده و دوباره بخواند .
دهم از مبطلات نماز ، خوردن و آشاميدن است كه اگر در نماز طورى بخورد يا بياشامد كه نگويند نماز مى خواند ، عمداً باشد يا از روى فراموشى ، نمازش باطل مى شود ، ولى كسى كه مى خواهد روزه بگيرد ، اگر پيش از اذان صبح ، نماز مستحبّى بخواند و تشنه باشد ، چنانچه بترسد كه اگر نماز را تمام كند صبح شود ، در صورتى كه آب روبروى او در دو سه قدمى باشد مى تواند در بين نماز آب بياشامد ، امّا بايد كارى كه نماز را باطل مى كند ، مثل رو گرداندن از قبله انجام ندهد .
مسأله 1163 ـ اگر بواسطه عملى ، موالات نماز بهم بخورد ، يعنى طورى شود كه نگويند نماز را پشت سر هم مى خواند ، بنابر احتياط واجب بايد نماز را بعد از تمام كردن دوباره بخواند .
مسأله 1164 ـ اگر در بين نماز ، غذائى را كه در دهان يا لاى دندانها مانده فرو ببرد ، نمازش باطل نمى شود ، و نيز اگر قند يا شكر و مانند اينها در دهان مانده باشد و در حال نماز كم كم آب شود و فرو رود اشكال ندارد .
يازدهم از مبطلات نماز ، شك در ركعتهاى نماز دو ركعتى يا سه ركعتى ، يا در دو ركعت اول نمازهاى چهار ركعتى است ، در صورتى كه نمازگزار در حال شك باقى باشد ، يا مقدارى از نماز را در حال شك بجا آورد .
دوازدهم از مبطلات نماز آن است كه ركن نماز را عمداً يا سهواً كم يا زياد كند ، يا چيزى را كه ركن نيست عمداً كم يا زياد نمايد ، و در مسأله ( 951 ) گذشت كه زيادى تكبيرة الاحرام سهواً مبطل نماز نيست .
مسأله 1165 ـ اگر بعد از نماز شك كند كه در بين نماز كارى كه نماز را باطل مى كند انجام داده يا نه ، نمازش صحيح است .

چيزهائى كه در نماز مكروه است
مسأله 1166 ـ مكروه است در نماز صورت را كمى به طرف راست يا چپ بگرداند به طورى كه نگويند روى خود را از قبله گردانده ، و الاّ نماز باطل است چنانكه گذشت . و نيز مكروه است در نماز چشمها را هم بگذارد يابه طرف راست وچپ بگرداند ، و با ريش و دست خود بازى كند ، وانگشتها را داخل هم نمايد ، و آب دهن بيندازد ، و به خط قرآن يا كتاب يا خط انگشتر نگاه كند . و نيز مكروه است ، موقع خواندن حمد و سوره و گفتن ذكر براى شنيدن حرف كسى ساكت شود ، بلكه هر كارى كه خضوع و خشوع را از بين ببرد مكروه مى باشد .
مسأله 1167 ـ موقعى كه انسان خوابش مى آيد و نيز موقع خوددارى كردن از بول و غائط ، مكروه است نماز بخواند ، و همچنين پوشيدن جوراب تنگ كه پا را فشار دهد مكروه مى باشد . و غير از اينها مكروهات ديگرى هم در كتابهاى مفصّل گفته شده است .

مواردى كه مى شود نماز واجب را شكست
مسأله 1168 ـ شكستن نماز واجب از روى اختيار بنابر احتياط واجب حرام است ، ولى براى حفظ مال و جلوگيرى از ضرر مالى يا بدنى مانعى ندارد .
مسأله 1169 ـ اگر حفظ جان خود انسان يا كسى كه حفظ جان او واجب است ، يا حفظ مالى كه نگهدارى آن واجب مى باشد ، بدون شكستن نماز ممكن نباشد ، بايد نماز را بشكند .
مسأله 1170 ـ اگر در وسعت وقت مشغول نماز باشد و طلبكار طلب خود را از او مطالبه كند ، چنانچه بتواند در بين نماز طلب او را بدهد ، بايد در همان حال بپردازد ، و اگر بدون شكستن نماز ، دادن طلب او ممكن نيست ، بايد نماز را بشكند و طلب او را بدهد ، بعد نماز را بخواند .
مسأله 1171 ـ اگر در بين نماز بفهمد كه مسجد نجس است ، چنانچه وقت تنگ باشد ، بايد نماز را تمام كند ، و اگر وقت وسعت دارد و تطهير مسجد ، نماز را بهم نمى زند ، بايد در بين نماز تطهير كند ، بعد بقيه نماز را بخواند ، و اگر نماز را بهم مى زند ، در صورتى كه بعد از نماز تطهير مسجد ممكن باشد ، شكستن نماز براى تطهير جايز است و اگر بعد از نماز تطهير مسجد ممكن نباشد ، بايد نماز را بشكند و مسجد را تطهير نمايد ، بعد نماز را بخواند .
مسأله 1172 ـ كسى كه بايد نماز را بشكند ، اگر نماز را تمام كند معصيت كرده ولى نماز او صحيح است ، اگرچه احتياط مستحب آن است كه دوباره بخواند .
مسأله 1173 ـ اگر پيش از آنكه به اندازه ركوع خم شود ، يادش بيايد كه اذان و اقامه را فراموش كرده ، چنانچه وقت نماز وسعت دارد ، مستحب است براى گفتن آنها نماز را بشكند ، و همچنين است اگر پيش از قرائت يادش بيايد كه اقامه را فراموش كرده است .

شكّيّات

شكّيّات نماز « 23 » قسم است : هشت قسم آن شكهائى است كه نماز را باطل مى كند ، و به شش قسم آن نبايد اعتنا كرد ، و نُه قسم ديگر آن صحيح است .

شكهاى باطل
مسأله 1174 ـ شكهائى كه نماز را باطل مى كند از اين قرار است :
اول ـ شك در شماره ركعتهاى نماز دو ركعتى مثل نماز صبح و نماز مسافر ، ولى شك در شماره ركعتهاى نماز مستحب و نماز احتياط نماز را باطل نمى كند .
دوم ـ شك در شماره ركعتهاى نماز سه ركعتى .
سوم ـ آنكه در نماز چهار ركعتى شك كند كه يك ركعت خوانده يا بيشتر .
چهارم ـ آنكه در نماز چهار ركعتى پيش از تمام شدن ذكر واجب سجده دوم ، شك كند كه دو ركعت خوانده يا بيشتر .
پنجم ـ شك بين دو و پنچ يا دو و بيشتر از پنج .
ششم ـ شك بين سه و شش يا سه و بيشتر از شش .
هفتم ـ شك در ركعتهاى نماز كه نداند چند ركعت خوانده است .
هشتم ـ شك بين چهار و شش يا چهار و بيشتر از شش ، و شك بين چهار و پنج بعد از ركوع و قبل از تمام شدن سجدتين .
مسأله 1175 ـ اگر يكى از شكهاى باطل براى انسان پيش آيد ، بهتر آن است كه نماز را بهم نزدند بلكه به قدرى فكر كند كه صورت نماز بهم بخورد يا از پيدا شدن يقين يا گمان نا اميد شود .

شكهائى كه نبايد به آنها اعتنا كرد
مسأله 1176 ـ شكهائى كه نبايد به آنها اعتنا كرد از اين قرار است :
« اول » شك در چيزى كه محل بجا آوردن آن گذشته است : مثل آنكه در ركوع شك كند كه حمد را خوانده يا نه .
« دوم » شك بعد از سلام نماز .
« سوم » شك بعد از گذشتن وقت نماز .
« چهارم » شك كثير الشك ، يعنى كسى كه زياد شك مى كند .
« پنجم » شك امام در شماره ركعتهاى نماز در صورتى كه مأموم شماره آنها را بداند ، و همچنين شك مأموم در صورتى كه امام شماره ركعتهاى نماز را بداند .
« ششم » شك در نمازهاى مستحبّى و نماز احتياط .

1 ـ شك در چيزى كه محل آن گذشته است :
مسأله 1177 ـ اگر در بين نماز شك كند كه يكى از كارهاى واجب آن را انجام داده يا نه ، مثلا شك كند كه حمد خوانده يا نه ، چنانچه مشغول كارى كه بايد بعد از آن انجام دهد نشده ، بايد آنچه را كه در انجام آن شك كرده بجا آورد ، و اگر به كارى كه بايد بعد از آن انجام دهد مشغول شده ، به شك خود اعتنا نكند .
مسأله 1178 ـ اگر در بين خواندن آيه اى شك كند كه آيه پيش را خوانده يا نه ، يا وقتى كه آخر آيه را مى خواند شك كند كه اول آن را خوانده يا نه ، به شك خود اعتنا نكند .
مسأله 1179 ـ اگر بعد از ركوع يا سجود شك كند كه كارهاى واجب آن ، مانند ذكر و آرام بودن بدن را انجام داده يا نه ، بايد به شك خود اعتنا نكند .
مسأله 1180 ـ اگر در حالى كه به سجده مى رود شك كند كه ركوع كرده يانه ، لازم است برگشته وركوع را بجا آورد ، واگر شك كند كه بعد از ركوع ايستاده يانه ،بايد به شك خود اعتنا كند .
مسأله 1181 ـ اگر در حال برخاستن شك كند كه سجده يا تشهّد را بجا آورده يا نه ، بايد برگردد و بجا آورد .
مسأله 1182 ـ كسى كه نشسته يا خوابيده نماز مى خواند ، اگر موقعى كه حمد يا تسبيحات مى خواند ، شك كند كه سجده يا تشهّد را بجا آورده يا نه ، بايد به شك خود اعتنا نكند . و اگر پيش از آنكه مشغول حمد يا تسبيحات شود شك كند كه سجده يا تشهّد را بجا آورده يا نه ، بايد بجا آورد .
مسأله 1183 ـ اگر شك كند كه يكى از ركنهاى نماز را بجا آورده يا نه ، چنانچه مشغول كارى كه بعد از آن است نشده بايد آن را بجا آورد ، مثلا اگر پيش از خواندن تشهّد شك كند كه دو سجده را بجا آورده يا نه بايد بجا آورد ، و چنانچه بعد يادش بيايد كه آن ركن را بجا آورده بود ، چون ركن زياد شده نمازش باطل است .
مسأله 1184 ـ اگر شك كند عملى را كه ركن نيست بجا آورده يا نه ، چنانچه مشغول كارى كه بعد از آن است نشده ، بايد آن را بجا آورد ، مثلا اگر پيش از خواندن سوره شك كند كه حمد را خوانده يانه ، بايد حمد را بخواند ، و اگر بعد از انجام آن يادش بيايد كه آن را بجا آورده بود ، چون ركن زياد نشده نمازش صحيح است .
مسأله 1185 ـ اگر شك كند كه ركنى را بجا آورده يا نه ، مثلا مشغول تشهّد است اگر شك كند كه دو سجده را بجا آورده يا نه ، و به شك خود اعتنا نكند و بعداً يادش بيايد كه آن ركن را بجا نياورده ، در صورتى كه مشغول ركن بعد نشده ، بايد آن را بجا آورد ، و اگر مشغول ركن بعد شده نمازش باطل است ، مثلا اگر پيش از ركوع ركعت بعد يادش بيايد كه دو سجده را بجا نياورده ، بايد بجا آورد ، و اگر در ركوع يا بعد از آن يادش بيايد نمازش باطل است .
مسأله 1186 ـ اگر شك كند عملى را كه ركن نيست بجا آورده يا نه ، چنانچه مشغول كارى كه بعد از آن است شده ، بايد به شك خود اعتنا نكند ، مثلا موقعى كه مشغول خواندن سوره است ، اگر شك كند كه حمد را خوانده يا نه ، بايد به شك خود اعتنا نكند ، و اگر بعد يادش بيايد كه آن را بجا نياورده ، در صورتى كه مشغول ركن بعد نشده ، بايد بجا آورد ، و اگر مشغول ركن بعد شده ، نمازش صحيح است ، بنابر اين اگر مثلا در قنوت يادش بيايد كه حمد را نخوانده ، بايد بخواند ، و اگر در ركوع يادش بيايد نماز او صحيح است .
مسأله 1187 ـ اگر شك كند كه سلام نماز را گفته يا نه ، چنانچه مشغول نماز ديگر شده ، يا بواسطه انجام كارى كه نماز را بهم مى زند ، از حال نمازگزار بيرون رفته ، بايد به شك خود اعتنا نكند و اگر پيش از اينها شك كند ، بايد سلام را بگويد اگرچه مشغول تعقيب باشد . و اگر شك كند كه سلام را درست گفته يا نه ، به شك خود اعتنا نكند هرچند مشغول تعقيب هم نشده باشد .

2 ـ شك بعد از سلام :
مسأله 1188 ـ اگر بعد از سلام نماز شك كند كه نمازش صحيح بوده يا نه ، مثلا شك كند ركوع كرده يا نه ، يا بعد از سلام نماز چهار ركعتى شك كند كه چهار ركعت خوانده يا پنج ركعت ، به شك خود اعتنا نكند ، ولى اگر هر دو طرف شك او باطل باشد ، مثلا بعد از سلام نماز چهار ركعتى شك كند كه سه ركعت خوانده يا پنج ركعت ، نمازش باطل است .

3 ـ شك بعد از وقت :
مسأله 1189 ـ اگر بعد از گذشتن وقت نماز ، شك كند كه نماز خوانده يا نه يا گمان كند كه نخوانده ، خواندن آن لازم نيست ، ولى اگر پيش از گذشتن وقت شك كند كه نماز خوانده يا نه اگرچه گمان كند كه خوانده است ، بايد آن نماز را بخواند .
مسأله 1190 ـ اگر بعد از گذشتن وقت شك كند كه نماز را درست خوانده يا نه ، به شك خود اعتنا نكند .
مسأله 1191 ـ اگر بعد از گذشتن وقت نماز ظهر و عصر بداند چهار ركعت نماز خوانده ولى نداند به نيّت ظهر خوانده يا به نيّت عصر ، بنابر احتياط چهار ركعت نماز قضا به نيّت نمازى كه بر او واجب است بخواند .
مسأله 1192 ـ اگر بعد از گذشتن وقت نماز مغرب و عشا ، بداند يك نماز خوانده ولى نداند سه ركعتى خوانده يا چهار ركعتى ، بايد قضاى نماز مغرب و عشا را بخواند .

4 ـ كثير الشك ( كسى كه زياد شك مى كند ) :
مسأله 1193 ـ كثير الشك كسى است كه عرفاً بگويند زيادشك مى كند يا اينكه حال او به نحوى باشد كه در هر سه نماز لا اقل يك مرتبه شك كند ، و چنين شخصى به شك خود اعتنا نكند و لكن معتبر است زيادى شك از جهت عارضه موقتى مانند پريشانى خاطر از غضب و ترس نباشد .
مسأله 1194 ـ كثير الشك اگر در بجا آوردن چيزى از اجزاء نماز شك كند ، بايد بنا بگذارد كه آن را بجا آورده ، مثلا اگر شك كند كه ركوع كرده يا نه ، بايد بنا بگذارد كه ركوع كرده است ، و اگر در بجا آوردن چيزى شك كند كه نماز را باطل مى كند ، مثل اينكه شك كند كه نماز صبح را دو ركعت خوانده يا سه ركعت ، بنا را بر صحّت مى گذارد .
مسأله 1195 ـ كسى كه در يك چيز نماز زياد شك مى كند ، چنانچه در چيزهاى ديگر نماز شك كند ، بايد به دستور آن عمل نمايد ، مثلا كسى كه زياد شك مى كند سجده كرده يا نه ، اگر در بجا آوردن ركوع شك كند بايد به دستور آن رفتار نمايد ، يعنى اگر به سجده نرفته ركوع را بجا آورد ، و اگر به سجده رفته اعتنا نكند .
مسأله 1196 ـ كسى كه در نماز مخصوصى مثلا در نماز ظهر زياد شك مى كند اگر در نماز ديگر مثلا در نماز عصر شك كند ، بايد به دستور شك رفتار نمايد .
مسأله 1197 ـ كسى كه وقتى در جاى مخصوصى نماز مى خواند ، زياد شك مى كند ، اگر در غير آنجا نماز بخواند و شكى براى او پيش آيد ، بايد به دستور شك عمل نمايد .
مسأله 1198 ـ اگر انسان شك كند كه كثير الشك شده يا نه ، بايد به دستور شك عمل نمايد . و كثير الشك تا وقتى يقين نكند كه به حال معمولى مردم برگشته ، بايد به شك خود اعتنا نكند .
مسأله 1199 ـ كسى كه زياد شك مى كند ، اگر شك كند ركنى را بجا آورده يا نه ، و اعتنا نكند بعد يادش بيايد كه آن را بجا نياورده ، چنانچه مشغول ركن بعد نشده ، بايد آن را بجا آورد ، و اگر مشغول ركن بعد شده نمازش باطل است ، مثلا اگر شك كند ركوع كرده يا نه و اعتنا نكند ، چنانچه پيش از سجده دوم يادش بيايد كه ركوع نكرده است بايد ركوع كند ، و اگر در سجده دوم يادش بيايد ، نمازش باطل است .
مسأله 1200 ـ كسى كه زياد شك مى كند ، اگر شك كند چيزى را كه ركن نيست بجا آورده يا نه و اعتنا نكند و بعد يادش بيايد كه آن را بجا نياورده ، چنانچه از محل بجا آوردن آن نگذاشته ، بايد آن را بجا آورد ، و اگر از محل آن گذشته نمازش صحيح است ، مثلا اگر شك كند كه حمد خوانده يا نه و اعتنا نكند ، چنانچه در قنوت يادش بيايد كه حمد نخوانده ، بايد بخواند ، و اگر در ركوع يادش بيايد ، نماز او صحيح است .

5 ـ شك امام و مأموم :
مسأله 1201 ـ اگر امام جماعت در شماره ركعتهاى نماز شك كند ، مثلا شك كند كه سه ركعت خوانده يا چهار ركعت ، چنانچه مأموم يقين يا گمان داشته باشد كه چهار ركعت خوانده و به امام بفهماند كه چهار ركعت خوانده است ، امام بايد نماز را تمام كند و خواندن نماز احتياط لازم نيست . و نيز اگر امام يقين يا گمان داشته باشد كه چند ركعت خوانده است و مأموم در شماره ركعتهاى نماز شك كند ، بايد به شك خود اعتنا نكند ، و بلكه در افعال نماز نيز شك امام با حفظ مأموم به طور يقين و بالعكس اعتبار ندارد .

6 ـ شك در نماز مستحبّى :
مسأله 1202 ـ اگر در شماره ركعتهاى نماز مستحبّى شك كند ، چنانچه طرف بيشتر شك نماز را باطل مى كند ، بايد بنا را بر كمتر بگذارد ، مثلا اگر در نافله صبح شك كند كه دو ركعت خوانده يا سه ركعت ، بايد بنا بگذارد كه دو ركعت خوانده است ، و اگر طرف بيشتر شك نماز را باطل نمى كند ، مثلا شك كند كه دو ركعت خوانده يا يك ركعت ، به هر طرف شك عمل كند ، نمازش صحيح است .
مسأله 1203 ـ كم شدن ركن نافله را باطل مى كند ، ولى زياد شدن ركن آن را باطل نمى كند ، پس اگر يكى از كارهاى نافله را فراموش كند و موقعى يادش بيايد كه مشغول ركن بعد از آن شده ، بايد آن كار را انجام دهد و دوباره آن ركن را بجا آورد ، مثلا اگر در بين ركوع يادش بيايد كه سوره حمد را نخوانده ، بايد برگردد و حمد را بخواند و دوباره به ركوع رود .
مسأله 1204 ـ اگر در يكى از كارهاى نافله شك كند ، خواه ركن باشد يا غير ركن ، چنانچه محل آن نگذشته ، بايد بجا آورد ، و اگر محل آن گذشته به شك خود اعتنا نكند .
مسأله 1205 ـ اگر در نماز مستحبّى دو ركعتى گمانش به سه ركعت يا بيشتر برود ، بايد اعتنا نكند و نمازش صحيح است . و اگر گمانش به دو ركعت يا كمتر برود ، بايد به همان گمان عمل كند ، مثلا اگر گمانش به يك ركعت مى رود بايد يك ركعت ديگر بخواند .
مسأله 1206 ـ اگر در نماز نافله كارى كند كه براى آن در نماز واجب سجده سهو واجب مى شود ، يا يك سجده يا تشهّد را فراموش نمايد ، لازم نيست بعد از نماز سجده سهو يا قضاى سجده و تشهّد را بجا آورد .
مسأله 1207 ـ اگر شك كند كه نماز مستحبّى را خوانده يا نه ، چنانچه آن نماز مثل نماز جعفر طيّار وقت معيّن نداشته باشد ، بنا بگذارد كه نخوانده است . و همچنين است اگر مثل نافله يوميّه وقت معيّن داشته باشد و پيش از گذشتن وقت شك كند كه آن را بجا آورده يا نه ، ولى اگر بعد از گذشتن وقت شك كند كه خوانده است يا نه ، به شك خود اعتنا نكند .

شكهاى صحيح
مسأله 1208 ـ در نُه صورت اگر در شماره ركعتهاى نماز چهار ركعتى شك كند ، بنابر احتياط مستحب بايد فوراً فكر نمايد ، پس اگر يقين يا گمان به يك طرف شك پيدا كرد ، همان طرف را بگيرد ونماز را تمام كند ، و گرنه به دستورهائى كه گفته مى شود عمل نمايد ، و آن نُه صورت از اين قرار است :
اول ـ آنكه بعد از تمامى ذكر سجده دوم شك كند كه دو ركعت خوانده است يا سه ركعت ، بايد بنا بگذارد كه سه ركعت خوانده است و يك ركعت ديگر بخواند و نماز را تمام كند ، و بعد از نماز بنابر احتياط واجب يك ركعت نماز احتياط ايستاده بجا آورد .
دوم ـ شك بين دو و چهار بعد از تمامى ذكر از سجده دوم كه بايد بنا بگذارد چهار ركعت خوانده و نماز را تمام كند ، و بعد از نماز دو ركعت نماز احتياط ايستاده بخواند .
سوم ـ شك بين دو و سه و چهار بعد از تمامى ذكر از سجده دوم كه بايد بنا را بر چهار بگذارد و بعد از نماز دو ركعت نماز احتياط ايستاده و بعد دو ركعت نشسته بجا آورد .
چهارم ـ شك بين چهار و پنج بعد از تمام كردن ذكر از سجده دوم كه بايد بنا را بر چهار بگذارد و نماز را تمام كند و بعد از نماز دو سجده سهو بجا آورد . ولى اگر بعد از سجده اول ، يا پيش از تمامى ذكر از سجده دوم ، يكى از اين چهار شك براى او پيش آيد ، نمازش باطل است .
پنجم ـ شك بين سه و چهار ، كه در هر جاى نماز باشد ، بايد بنا را بر چهار بگذارد و نماز را تمام كند و بعد از نماز يك ركعت نماز احتياط ايستاده يا دو ركعت نشسته بجا آورد .
ششم ـ شك بين چهار و پنج در حال ايستاده ، كه بايد بنشيند و تشهّد بخواند و نماز را سلام دهد و يك ركعت نماز احتياط ايستاده يا دو ركعت نشسته بجا آورد .
هفتم ـ شك بين سه و پنج در حال ايستاده ، كه بايد بنشيند و تشهّد بخواند و نماز را سلام دهد و دو ركعت نماز احتياط ايستاده بجا آورد .
هشتم ـ شك بين سه و چهار و پنج در حال ايستاده ، كه بايد بنشيند و تشهّد بخواند و بعد از سلام نماز ، دو ركعت نماز احتياط ايستاده و بعد دو ركعت نشسته بجا آورد .
نهم ـ شك بين پنج و شش در حال ايستاده ، كه بايد بنشيند و تشهّد بخواند و نماز را سلام دهد و دو سجده سهو بحا آورد . و نيز بنابر احتياط واجب دو سجده سهو براى ايستادن بى جا در اين چهار صورت بجا آورد .
مسأله 1209 ـ اگر يكى از شكهاى صحيح براى انسان پيش آيد ، بنابر احتياط واجب نبايد نماز را بشكند و بايستى بدستورى كه گفته شد عمل نمايد .
مسأله 1210 ـ اگر يكى از شكهائى كه نماز احتياط براى آنها واجب است ، در نماز پيش آيد ، چنانچه انسان نماز را تمام كند احتياط واجب آن است كه نماز احتياط را بخواند و بدون خواندن نماز احتياط ، نماز را از سر نگيرد ، و اگر پيش از انجام كارى كه نماز را باطل مى كند نماز را از سر بگيرد ، نماز دومش هم باطل است ، ولى اگر بعد از انجام كارى كه نماز را باطل مى كند ، مشغول نماز شود نماز دومش صحيح است .
مسأله 1211 ـ وقتى يكى از شكهاى باطل براى انسان پيش آيد و بداند كه اگر به حالت بعدى منتقل شود براى او يقين يا گمان پيدا مى شود ، جايز نيست با حالت شك نماز را ادامه دهد ، مثلا اگر در حال ايستادن شك كند كه يك ركعت خوانده يا بيشتر و بداند كه اگر به ركوع رود به يك طرف ، يقين يا گمان پيدا مى كند ، جايز نيست با اين حال ركوع كند .
مسأله 1212 ـ اگر اول ، گمانش به يك طرف بيشتر باشد ، بعد دو طرف در نظر او مساوى شود ، بايد به دستور شك عمل نمايد ، و اگر اول دو طرف در نظر او مساوى باشد و به طرفى كه وظيفه او است بنا بگذارد ، بعد گمانش به طرف ديگر برود ، بايد همان طرف را بگيرد و نماز را تمام كند .
مسأله 1213 ـ كسى كه نمى داند گمانش به يك طرف بيشتر است يا هر دو طرف در نظر او مساوى است ، بايد به دستور شك عمل كند .
مسأله 1214 ـ اگر بعد از نماز بداند كه در بين نماز حال ترديدى داشته كه مثلا دو ركعت خوانده يا سه ركعت و بنا را بر سه گذاشته ولى نداند كه گمانش به خواندن سه ركعت بوده يا هر دو طرف در نظر او مساوى بوده ، بايد نماز احتياط را بخواند .
مسأله 1215 ـ اگر موقعى كه تشهّد مى خواند يا بعد از ايستادن شك كند كه دو سجده را بجا آورده يا نه ، و در همان موقع يكى از شكهائى كه اگر بعد از تمام شدن دو سجده اتفاق بيفتد صحيح مى باشد ، براى او پيش آيد ، مثلا شك كند كه دو ركعت خوانده يا سه ركعت ، چنانچه به دستور آن شك عمل كند ، نماز صحيح است .
مسأله 1216 ـ اگر پيش از آنكه مشغول تشهّد شود يا پيش از ايستادن ، شك كند كه يك يا دو سجده را بجا آورده يا نه ، و در همان موقع يكى از شكهائى كه بعد از تمام شدن دو سجده صحيح است ، برايش پيش آيد نمازش باطل است .
مسأله 1217 ـ اگر موقعى كه ايستاده بين سه و چهار يا بين سه و چهار و پنح شك كند و يادش بيايد كه يك يا دو سجده از ركعت پيش را بجا نياورده ، نمازش باطل است .
مسأله 1218 ـ اگر شك او از بين برود و شك ديگرى برايش پيش آيد ، مثلا اول شك كند كه دو ركعت خوانده يا سه ركعت ، بعد شك كند كه سه ركعت خوانده يا چهار ركعت ، بايد به دستور شك دوم عمل نمايد .
مسأله 1219 ـ اگر بعد از نماز شك كند كه در حال نماز مثلا بين دو و چهار شك كرده ، يا بين سه و چهار ، بهتر آن است كه به دستور هر دو عمل كند و نماز را دوباره بخواند ، و جايز است كه نماز را بهم زده و دوباره بخواند .
مسأله 1220 ـ اگر بعد از نماز بفهمد كه در حال نماز شكى براى او پيش آمده ولى نداند از شكهاى باطل يا صحيح بوده ، و اگر از شكهاى صحيح بوده نداند كدام قسم آن بوده است ، بهتر آن است كه دو ركعت نماز احتياط ايستاده و يك ركعت ايستاده و دو ركعت نشسته و دو سجده سهو بجا آورد و نماز را هم دوباره بخواند ، و جايز است نماز را بهم زده و دوباره بخواند .
مسأله 1221 ـ كسى كه نشسته نماز مى خواند ، اگر شكى كند كه بايد براى آن يك ركعت نماز احتياط ايستاده يا دو ركعت نشسته بخواند ، بايد يك ركعت نشسته بجا آورد ، و اگر شكى كند كه بايد براى آن دو ركعت نماز احتياط ايستاده بخواند ، بايد دو ركعت نشسته بجا آورد .
مسأله 1222 ـ كسى كه ايستاده نماز مى خواند ، اگر موقع خواندن نماز احتياط از ايستادن عاجز شود ، بايد مثل كسى كه نماز را نشسته مى خواند كه حكم آن در مسأله پيش گفته شد ، نماز احتياط را بجا آورد .
مسأله 1223 ـ كسى كه نشسته نماز مى خواند ، اگر موقع خواندن نماز احتياط بتواند بايستد ، بايد به وظيفه كسى كه نماز را ايستاده مى خواند عمل كند .

دستور نماز احتياط
مسأله 1224 ـ كسى كه نماز احتياط بر او واجب است ، بعد از سلام نماز بايد فوراً نيّت نماز احتياط كند و تكبير بگويد و حمد را بخواند و به ركوع رود و دو سجده نمايد ، پس اگر يك ركعت نماز احتياط بر او واجب است ، بعد از دو سجده تشهّد بخواند و سلام دهد ، و اگر دو ركعت نماز احتياط بر او واجب است بعد از دو سجده يك ركعت ديگر مثل ركعت اول بجا آورد و بعد از تشهّد سلام دهد .
مسأله 1225 ـ نماز احتياط سوره و قنوت ندارد و بايد آن را آهسته بخوانند و نيّت آن را به زبان نياورند ، و احتياط واجب آن است كه « بسم الله » آن را هم آهسته بگويند .
مسأله 1226 ـ اگر پيش از خواندن نماز احتياط بفهمد نمازى كه خوانده درست بوده ، لازم نيست نماز احتياط را بخواند ، و اگر در بين نماز احتياط بفهمد لازم نيست آن را تمام نمايد .
مسأله 1227 ـ اگر پيش از خواندن نماز احتياط بفهمد كه ركعتهاى نمازش كم بوده ، چنانچه كارى كه نماز را باطل مى كند انجام نداده ، بايد آنچه را از نماز نخوانده بخواند و براى سلام بى جا دو سجده سهو بنمايد ، و اگر كارى كه نماز را باطل مى كند انجام داده مثلا پشت به قبله كرده ، بايد نماز را دوباره بجا آورد .
مسأله 1228 ـ اگر بعد از نماز احتياط بفهمد كسرى نمازش به مقدار نماز احتياط بوده ، مثلا در شك بين سه و چهار يك ركعت نماز احتياط بخواند ، بعد بفهمد نماز را سه ركعت خوانده ، نمازش صحيح است .
مسأله 1229 ـ اگر بعد از خواندن نماز احتياط بفهمد كسرى نماز كمتر از نماز احتياط بوده ، مثلا در شك بين دو و چهار ، دو ركعت نماز احتياط بخواند ، بعد بفهمد نماز را سه ركعت خوانده ، بايد نماز را دوباره بخواند .
مسأله 1230 ـ اگر بعد از خواندن نماز احتياط بفهمد كسرى نمازش بيشتر از نماز احتياط بوده ، مثلا در شك بين سه و چهار يك ركعت نماز احتياط بخواند ، بعد بفهمد نماز را دو ركعت خوانده ، چنانچه بعد از نماز احتياط كارى كه نماز را باطل مى كند انجام داده ، مثلا پشت به قبله كرده بايد نماز را دوباره بخواند ، و اگر كارى كه نماز را باطل مى كند انجام نداده ، نماز احتياطش محسوب است و يك ركعت كسرى نمازش را بجا آورد و نمازش صحيح است ، و براى زيادى هر يك از سلام در اصل نماز و نماز احتياط دو سجده سهو بجا آورد .
مسأله 1231 ـ اگر بين دو وسه وچهار شك كند وبعد از خواندن دو ركعت نماز احتياط ايستاده ، يادش بيايد كه نماز را دو ركعت خوانده ، لازم نيست دو ركعت نماز احتياط نشسته را بخواند .
مسأله 1232 ـ اگر بين سه و چهار شك كند و موقعى كه يك ركعت نماز احتياط ايستاده را مى خواند يادش بيايد كه نماز را سه ركعت خوانده ، بايد نماز احتياط را تمام كند ونمازش صحيح است و براى سلام زيادى سجده سهو مى نمايد ، و اگر موقعى كه دو ركعت نماز احتياط نشسته مى خواند يادش بيايد ، پس اگر قبل از ركوع اول يادش بيايد ، بايستد و نماز را مطابق كسرى كه دارد تمام نمايد ، و اگر بعد از ركوع يادش بيايد نمازش باطل است .
مسأله 1233 ـ اگر بين دو و سه و چهار شك كند ، و موقعى كه دو ركعت نماز احتياط ايستاده را مى خواند ، پيش از ركوع دوم يادش بيايد كه نماز را سه ركعت خوانده ، بايد بنشيند و نماز احتياط را يك ركعتى تمام كند ، و بهتر آن است كه نماز را دوباره بخواند .
مسأله 1234 ـ اگر در بين نماز احتياط بفهمد كسرى نمازش بيشتر يا كمتر از نماز احتياط بوده ، چنانچه نتواند نماز احتياط را مطابق كسرى نمازش تمام كند ، بايد آن را رها كند ، و در اين صورت اگر ممكن باشد كسرى نماز را بجا آورد و اگر ممكن نباشد ، نماز را دوباره بخواند ، مثلا در شك بين سه و چهار اگر موقعى كه دو ركعت نماز احتياط نشسته را مى خواند يادش بيايد كه نماز را دو ركعت خوانده چون نمى تواند دو ركعت نشسته را بجاى دو ركعت ايستاده حساب كند ، بايد نماز احتياط نشسته را رها كند ، پس اگر قبل از ركوع اول نماز احتياط يادش آمده بود بايد كسرى نمازش را بخواند ، و اگر بعد از آن بوده بايد نماز را دوباره بجا آورد .
مسأله 1235 ـ اگر شك كند نماز احتياطى را كه بر او واجب بوده بجا آورده يا نه ، چنانچه وقت نماز گذشته به شك خود اعتنا نكند ، و اگر وقت دارد ، در صورتى كه بين شك و نماز زياد طول نكشيده و كارى هم مثل رو گرداندن از قبله كه نماز را باطل مى كند انجام نداده ، بايد نماز احتياط را بخواند ، و اگر كارى كه نماز را باطل مى كند بجا آورده ، يا بين نماز و شك او زياد طول كشيده ، اعتنا به شك ننمايد .
مسأله 1236 ـ اگر در نماز احتياط ، ركنى را زياد كند ، يا مثلا بجاى يك ركعت دو ركعت بخواند ، نماز احتياط باطل مى شود ، و بايد دوباره اصل نماز را بخواند .
مسأله 1237 ـ موقعى كه مشغول نماز احتياط است اگر در يكى از كارهاى آن شك كند ، چنانچه محل آن نگذشته بايد بجا آورد ، و اگر محلّش گذشته بايد به شك خود اعتنا نكند ، مثلا اگر شك كند كه حمد خوانده يا نه ، چنانچه به ركوع نرفته بايد بخواند ، و اگر به ركوع رفته بايد به شك خود اعتنا نكند .
مسأله 1238 ـ اگر در شماره ركعتهاى نماز احتياط شك كند ، چنانچه طرف بيشتر شك نماز را باطل مى كند ، بايد بنا را بر كمتر بگذارد ، و اگر طرف بيشتر شك نماز را باطل نمى كند ، بايد بنا را بر بيشتر بگذارد ، مثلا موقعى كه مشغول خواندن دو ركعت نماز احتياط است ، اگر شك كند كه دو ركعت خوانده يا سه ركعت ، چون طرف بيشتر شك نماز را باطل مى كند ، بايد بنا بگذارد كه دو ركعت خوانده ، و اگر شك كند كه يك ركعت خوانده يا دو ركعت ، چون طرف بيشتر شك نماز را باطل نمى كند ، بايد بنا بگذارد كه دو ركعت خوانده است .
مسأله 1239 ـ اگر در نماز احتياط چيزى كه ركن نيست سهواً كم يا زياد شود ، سجده سهو ندارد .
مسأله 1240 ـ اگر بعد از سلام نماز احتياط شك كند كه يكى از اجزاء يا شرائط آن را بجا آورده يا نه ، به شك خود اعتنا نكند .
مسأله 1241 ـ اگر در نماز احتياط ، تشهّد يا يك سجده را فراموش كند ، و در جاى خود تداركش ممكن نباشد ، احتياط واجب آن است كه بعد از سلام نماز ، آن را قضا نمايد .
مسأله 1242 ـ اگر نماز احتياط و قضاى يك سجده يا قضاى يك تشهّد يا دو سجده سهو بر او واجب شود ، بايد اول نماز احتياط را بجا آورد .
مسأله 1243 ـ حكم گمان در نماز نسبت به ركعات مثل حكم يقين است ، مثلا اگر نداند كه يك ركعت خوانده يا دو ركعت وگمان داشته باشد كه دو ركعت خوانده ، بنا مى گذارد كه دو ركعت است ، و اگر در نماز چهار ركعتى گمان دارد كه چهار ركعت خوانده ، نبايد نماز احتياط بخواند . و امّا نسبت به افعال ، گمان حكم شك را دارد ، پس اگر گمان دارد ركوع كرده ، در صورتى كه داخل سجده نشده است بايد آن را بجا آورد ، و اگر گمان دارد حمد را نخوانده ، چنانچه در سوره داخل شده باشد اعتنا به گمان ننمايد و نمازش صحيح است .
مسأله 1244 ـ حكم شك و سهو و گمان در نمازهاى واجب يوميّه و نمازهاى واجب ديگر فرق ندارد ، مثلا اگر در نماز آيات شك كند كه يك ركعت خوانده يا دو ركعت ، چون شك او در نماز دو ركعتى است ، نمازش باطل مى شود ، و اگر گمان داشته باشد كه دو ركعت يا يك ركعت است ، بر طبق گمان خود نماز را تمام مى نمايد .

سجده سهو
مسأله 1245 ـ براى پنج چيز بعد از سلام نماز ، انسان بايد دو سجده سهو به دستورى كه بعداً گفته مى شود بجا آورد :
اول ـ آنكه در بين نماز ، سهواً حرف بزند .
دوم ـ جائى كه نبايد نماز را سلام دهد ، مثلا در ركعت اول سهواً سلام بدهد .
سوم ـ آنكه تشهّد را فراموش كند .
چهارم ـ آنكه در نماز چهار ركعتى بعد از تمامى ذكر سجده دوم شك كند كه چهار ركعت خوانده يا پنج ركعت .
پنجم ـ آنكه يك سجده را فراموش كند يا اينكه در جائى كه بايد بايستد مثلا موقع خواندن حمد و سوره اشتباهاً بنشيند ، يا در جائى كه بايد بنشيند مثلا موقع خواندن تشهّد اشتباهاً بايستد ، در همه اين صور ، بنابر احتياط واجب ، بايد دو سجده سهو بجا آورد ، و در غير اينها براى هر چيزى كه در نماز اشتباهاً كم يا زياد كند ، احتياط مستحب آن است كه دو سجده سهو بنمايد . و احكام اين چند صورت در مسائلى گفته مى شود .
مسأله 1246 ـ اگر انسان اشتباهاً يا به خيال اينكه نمازش تمام شده حرف بزند ، بايد دو سجده سهو بجا آورد .
مسأله 1247 ـ براى صدائى كه از آه كشيدن و سرفه كردن پيدا مى شود ، سجده سهو واجب نيست ، ولى اگر مثلا سهواً آخ يا آه بگويد ، بايد سجده سهو نمايد .
مسأله 1248 ـ اگر چيزى را كه غلط خوانده دوباره به طور صحيح بخواند ، براى دوباره خواندن آن سجده سهو واجب نيست .
مسأله 1249 ـ اگر در نماز سهواً مدّتى حرف بزند و تمام آنها عرفاً يك مرتبه حساب شود ، دو سجده سهو بعد از سلام نماز كافى است .
مسأله 1250 ـ اگر سهواً تسبيحات اربعه را نگويد ، احتياط مستحب آن است كه بعد از نماز دو سجده سهو بجا آورد .
مسأله 1251 ـ اگر در جائى كه نبايد سلام نماز را بگويد ، سهواً بگويد « السَّلامُ عَلَيْنا وَعَلى عِبادِ اللهِ الصّالِحِينَ » يا بگويد « السَّلامُ عَلَيْكُمْ » اگرچه « وَرَحْمَةُ اللهِ وَبَرَكاتُهُ » را نگفته باشد ، بايد دو سجده سهو بنمايد ، ولى اگر اشتباهاً بگويد « السَّلامُ عَلَيْكَ اَيُّهَا النَّبِيُّ وَرَحْمَةُ اللهِ وَبَرَكاتُهُ » ، احتياط مستحب آن است كه دو سجده سهو بجا آورد .
مسأله 1252 ـ اگر در جائى كه نبايد سلام دهد ، اشتباهاً هر سه سلام را بگويد ، دو سجده سهو كافى است .
مسأله 1253 ـ اگر يك سجده يا تشهّد را فراموش كند و پيش از ركوع ركعت بعد يادش بيايد ، بايد برگردد و بجا آورد ، و بعد از نماز بنابر احتياط واجب براى ايستادن بى جا دو سجده سهو بنمايد .
مسأله 1254 ـ اگر در ركوع يا بعد از آن يادش بيايد كه يك سجده يا تشهّد را از ركعت پيش فراموش كرده ، بايد بعد از سلام نماز بنابر احتياط سجده يا تشهّد را قضا نمايد و بعد از آن دو سجده سهو نيز بجا آورد .
مسأله 1255 ـ اگر سجده سهو را بعد از سلام نماز عمداً بجا نياورد ، معصيت كرده و واجب است هرچه زودتر آن را انجام دهد ، و چنانچه سهواً بجا نياورد ، هر وقت يادش آمد بنابر احتياط بايد فوراً انجام دهد و لازم نيست نماز را دوباره بخواند .
مسأله 1256 ـ اگر شك دارد مثلا دو سجده سهو بر او واجب شده يا نه ، لازم نيست بجا آورد .
مسأله 1257 ـ كسى كه شك دارد مثلا دو سجده سهو بر او واجب شده يا چهارتا ، اگر دو سجده بنمايد كافى است .
مسأله 1258 ـ اگر بداند يكى از دو سجده سهو را بجا نياورده ، و تدارك ممكن نباشد ، بايد دو سجده سهو بجا آورد ، و اگر بداند سهواً سه سجده كرده احتياط واجب آن است كه دوباره دو سجده سهو بنمايد .

دستور سجده سهو :
مسأله 1259 ـ دستور سجده سهو اين است كه بعد از سلام نماز فوراً نيّت سجده سهو كند و پيشانى را به چيزى كه سجده بر آن صحيح است بگذارد ، و احوط اين است كه بگويد « بِسْمِ اللهِ وَبِاللهِ السَّلامُ عَلَيْكَ اَ يُّهَا النَّبِيُّ وَرَحْمَةُ اللهِ وَبَرَكاتُهُ » . بعد بايد بنشيند و دوباره به سجده رود و ذكرى را كه گفته شد بگويد و بنشيند ، و بعد از خواندن تشهّد سلام دهد ، و اگر در سجده عوض ذكر سابق بگويد « بِسْمِ اللهِ وَبِاللهِ اللّهُمَّ صَلِّ عَلى مُحَمَّد وَآلِ مُحَمَّد » كافى است .

قضاى سجده و تشهّد فراموش شده
مسأله 1260 ـ سجده و تشهّدى را كه انسان فراموش كرده و بعد از نماز ، قضاى آن را بجا مى آورد ، بايد تمام شرائط نماز مانند پاك بودن بدن و لباس و رو به قبله بودن و شرطهاى ديگر را داشته باشد .
مسأله 1261 ـ اگر سجده را چند دفعه فراموش كند ، مثلا يك سجده از ركعت اول و يك سجده از ركعت دوم فراموش نمايد ، بايد بعد از نماز ، قضاى هر دو را با سجده هاى سهوى كه احتياطاً براى آنها لازم است بجا آورد .
مسأله 1262 ـ اگر يك سجده و تشهّد را فراموش كند ، مى تواند هر يكى را كه بخواهد اول قضا نمايد ، اگرچه بداند كدام اول فراموش شده است .
مسأله 1263 ـ اگر دو سجده از دو ركعت فراموش نمايد ، لازم نيست هنگام قضا مراعات ترتيب نمايد .
مسأله 1264 ـ اگر بين سلام نماز و قضاى سجده يا تشهّد كارى كند كه اگر عمداً يا سهواً در نماز اتفاق بيفتد نماز باطل مى شود ، مثلا پشت به قبله نمايد ، احتياط واجب آن است كه بعد از قضاى سجده و تشهّد دوباره نماز را بخواند .
مسأله 1265 ـ اگر بعد از سلام نماز يادش بيايد كه يك سجده يا تشهّد را از ركعت آخر فراموش كرده ، بايد برگشته و نماز را تمام نموده و دو سجده سهو براى سلام بى جا بجا آورد .
مسأله 1266 ـ اگر بين سلام نماز و قضاى سجده يا تشهّد كارى كند كه براى آن سجده سهو واجب مى شود ، مثل آنكه سهواً حرف بزند ، بنابر احتياط واجب بايد سجده يا تشهّد را قضا كند و غير از سجده سهوى كه براى قضاى سجده يا تشهّد مى نمايد دو سجده سهو ديگر بنمايد .
مسأله 1267 ـ اگر نداند كه در نماز سجده را فراموش كرده يا تشهّد را ، بايد سجده را قضا نمايد و دو سجده سهو بجا آورد و احتياطاً تشهّد را نيز قضا نمايد .
مسأله 1268 ـ اگر شك دارد كه سجده يا تشهّد را فراموش كرده يا نه ، واجب نيست قضا يا سجده سهو نمايد .
مسأله 1269 ـ اگر بداند سجده يا تشهّد را فراموش كرده و شك كند كه پيش از ركوع ركعت بعد بجا آورده يا نه ، احتياط واجب آن است كه آن را قضا نمايد .
مسأله 1270 ـ كسى كه بايد سجده يا تشهّد را قضا نمايد ، اگر براى كار ديگر هم سجده سهو بر او واجب شود ، بايد بعد از نماز سجده يا تشهّد را قضا نمايد ، بعد سجده سهو را بجا آورد .
مسأله 1271 ـ اگر شك دارد كه بعد از نماز ، قضاى سجده يا تشهّد فراموش شده را بجا آورده يا نه ، چنانچه وقت نماز نگذشته ، بايد سجده يا تشهّد را قضا نمايد ، و اگر وقت نماز گذشته ، قضاى آن مستحب است .

كم و زياد كردن اجزاء و شرائط نماز
مسأله 1272 ـ هرگاه چيزى از واجبات نماز را عمداً كم يا زياد كند اگرچه يك حرف آن باشد ، نماز باطل است .
مسأله 1273 ـ اگر بواسطه ندانستن مسأله ، از روى تقصير چيزى از واجبات نماز را كم يا زياد كند ، نماز باطل است ، ولى چنانچه بواسطه ندانستن مسأله حمد و سوره نماز صبح و مغرب و عشا را آهسته بخواند ، يا حمد و سوره نماز ظهر و عصر را بلند بخواند ، يا در مسافرت نماز ظهر و عصر و عشا را چهار ركعتى بخواند ، نمازش صحيح است البته به تفصيلى كه در نماز مسافر ذكر مى شود .
مسأله 1274 ـ اگر در بين نماز بفهمد وضو يا غسلش باطل بوده ، يا بدون وضو يا غسل مشغول نماز شده ، بايد نماز را بهم بزند و دوباره نماز را با وضو يا غسل بخواند ، و اگر بعد از نماز بفهمد ، بايد دوباره نماز را با وضو يا غسل بجا آورد ، و اگر وقت گذشته قضا نمايد .
مسأله 1275 ـ اگر بعد از رسيدن به ركوع يادش بيايد كه دو سجده از ركعت پيش فراموش كرده ، نمازش باطل است . و اگر پيش از رسيدن به ركوع يادش بيايد ، بايد برگردد و دو سجده را بجا آورد و برخيزد و حمد و سوره يا تسبيحات را بخواند و نماز را تمام كند و بعد از نماز بنابر احتياط واجب ، براى ايستادن بى جا دو سجده سهو بنمايد .
مسأله 1276 ـ اگر پيش از گفتن « السلام علينا » و « السلام عليكم » يادش بيايد كه دو سجده ركعت آخر را بجا نياورده ، بايد دو سجده را بجا آورد و دوباره تشهّد بخواند و نماز را سلام دهد .
مسأله 1277 ـ اگر پيش از سلام نماز يادش بيايد كه يك ركعت يا بيشتر از آخر نماز نخوانده ، بايد مقدارى را كه فراموش كرده بجا آورد .
مسأله 1278 ـ اگر بعد از سلام نماز يادش بيايد كه يك ركعت يا بيشتر از آخر نماز را نخوانده ، چنانچه كارى انجام داده كه اگر در نماز عمداً يا سهواً اتفاق بيفتد نماز را باطل مى كند ، مثلا پشت به قبله كرده ، نمازش باطل است . و اگر كارى كه عمدى و سهوى آن ، نماز را باطل مى كند انجام نداده بايد فوراً مقدارى را كه فراموش كرده بجا آورد .
مسأله 1279 ـ هرگاه بعد از سلام نماز عملى انجام دهد كه اگر در نماز عمداً يا سهواً اتفاق بيفتد نماز را باطل مى كند ، مثلا پشت به قبله نمايد و بعد يادش بيايد كه دو سجده آخر را بجا نياورده ، نمازش باطل است . و اگر پيش از انجام كارى كه نماز را باطل مى كند ، يادش بيايد بايد دو سجده اى را كه فراموش كرده بجا آورد و دوباره تشهّد بخواند و نماز را سلام دهد و دو سجده سهو براى سلامى كه اول گفته است بنمايد .
مسأله 1280 ـ اگر بفهمد نماز را پيش از وقت خوانده يا پشت به قبله خوانده بايد دوباره بخواند ، و اگر وقت گذشته ، قضا نمايد ، و امّا اگر بفهمد كه به طرف راست يا به طرف چپ قبله بجا آورده ، در صورتى كه پيش از گذشتن وقت باشد دوباره بخواند ، ولى اگر بعد از گذشتن وقت باشد بعيد نيست قضا نداشته باشد مگر اينكه اين عمل به جهت ندانستن حكم شرعى بوده باشد .

نماز مسافر
مسافر بايد نماز ظهر و عصر و عشا را با هشت شرط شكسته بجا آورد يعنى دو ركعت بخواند :
شرط اول ـ آنكه سفر او كمتر از هشت فرسخ شرعى نباشد ، و فرسخ شرعى مقدارى كمتر از پنج كيلو متر و نيم است .
مسأله 1281 ـ كسى كه رفتن و برگشتن او هشت فرسخ است ، چنانچه رفتن او و همچنين برگشتنش كمتر از چهار فرسخ نباشد ، بايد نماز را شكسته بخواند . و نيز اگر رفتن سه فرسخ و برگشتن پنج فرسخ ، يا به عكس باشد ، بايد نماز را شكسته بخواند .
مسأله 1282 ـ اگر رفتن و برگشتن هشت فرسخ باشد اگرچه روزى كه مى رود ، همان روز يا شب آن برنگردد ، بايد نماز را شكسته بخواند اگرچه بهتر آن است كه تمام نيز بخواند .
مسأله 1283 ـ اگر سفر مختصرى از هشت فرسخ كمتر باشد ، يا انسان نداند كه سفر او هشت فرسخ است يا نه ، نبايد نماز را شكسته بخواند ، و چنانچه شك كند كه سفر او هشت فرسخ است يا نه ، تحقيق كردن برايش لازم نيست و بايد نمازش را تمام بخواند .
مسأله 1284 ـ اگر دو عادل يا شخص موثّقى خبر دهد كه سفر انسان هشت فرسخ است ، بايد نماز را شكسته بخواند .
مسأله 1285 ـ كسى كه يقين دارد سفر او هشت فرسخ است ، اگر نماز را شكسته بخواند و بعد بفهمد كه هشت فرسخ نبوده ، بايد آن را چهار ركعتى بجا آورد ، و اگر وقت گذشته ، قضا نمايد .
مسأله 1286 ـ كسى كه يقين دارد سفرش هشت فرسخ نيست ، يا شك دارد كه هشت فرسخ هست يا نه ، چنانچه در بين راه بفهمد كه سفر او هشت فرسخ بوده ، اگرچه كمى از راه باقى باشد ، بايد نماز را شكسته بخواند ، و اگر تمام خوانده دوباره شكسته بجا آورد .
مسأله 1287 ـ اگر بين دو محلّى كه فاصله آنها كمتر از چهار فرسخ است ، چند مرتبه رفت و آمد كند ، اگرچه روى هم رفته هشت فرسخ شود بايد نماز را تمام بخواند .
مسأله 1288 ـ اگر محلّى دو راه داشته باشد ، يك راه آن كمتر از هشت فرسخ و راه ديگر آن هشت فرسخ يا بيشتر باشد ، چنانچه انسان از راهى كه هشت فرسخ است به آنجا برود ، بايد نماز را شكسته بخواند ، و اگر از راهى كه هشت فرسخ نيست برود ، بايد تمام بخواند .
مسأله 1289 ـ اگر شهر ديوار دارد ، بايد ابتداى هشت فرسخ را از ديوار شهر حساب كند ، و اگر ديوار ندارد ، بايد از خانه هاى آخر شهر حساب نمايد .
شرط دوم ـ آنكه از اول مسافرت قصد هشت فرسخ را داشته باشد ، پس اگر بجائى كه كمتر از هشت فرسخ است مسافرت كند و بعد از رسيدن به آنجا قصد كند جائى برود كه با مقدارى كه آمده هشت فرسخ شود ، چون از اول قصد هشت فرسخ را نداشته ، بايد نماز را تمام بخواند . ولى اگر بخواهد از آنجا هشت فرسخ برود ، يا چهار فرسخ برود ، و چهار فرسخ ديگر به وطنش يا محلّى كه مى خواهد ده روز در آنجا بماند برگردد ، بايد نماز را شكسته بخواند .
مسأله 1290 ـ كسى كه نمى داند سفرش چند فرسخ است ، مثلا براى پيدا كردن گمشده اى مسافرت مى كند ، و نمى داند كه چه مقدار بايد برود تا آن را پيدا كند ، بايد نماز را تمام بخواند . ولى در برگشتن چنانچه تا وطنش يا جائى كه مى خواهد ده روز در آنجا بماند ، هشت فرسخ يا بيشتر باشد ، بايد نماز را شكسته بخواند . و نيز اگر در بين رفتن قصد كند كه چهار فرسخ برود و چهار فرسخ برگردد ، بايد نماز را شكسته بخواند .
مسأله 1291 ـ مسافر در صورتى بايد نماز را شكسته بخواند كه تصميم داشته باشد هشت فرسخ برود ، پس كسى كه از شهر بيرون مى رود و مثلا قصدش اين است كه اگر رفيق پيدا كند ، سفر هشت فرسخى برود ، چنانچه اطمينان دارد كه رفيق پيدا مى كند ، بايد نماز را شكسته بخواند ، و اگر اطمينان ندارد ، بايد تمام بخواند .
مسأله 1292 ـ كسى كه قصد هشت فرسخ دارد ، اگرچه در هر روز مقدار كمى راه برود ، وقتى به جائى برسد كه اذان شهر را نشنود و اهل شهر او را نبينند و نشانه آن اين است كه او اهل شهر را نبيند ، بايد نماز را شكسته بخواند . ولى اگر در هر روز مقدار خيلى كمى راه برود كه عرفاً نگويند مسافر است ، بايد نمازش را تمام بخواند ، واحتياط مستحب آن است كه هم شكسته و هم تمام بخواند .
مسأله 1293 ـ كسى كه در سفر در اختيار ديگرى است ، مانند نوكرى كه با آقاى خود مسافرت مى كند ، چنانچه بداند سفر او هشت فرسخ است بايد نماز را شكسته بخواند ، و اگر نداند ، نماز را تمام بجا آورد و پرسيدن لازم نيست .
مسأله 1294 ـ كسى كه در سفر در اختيار ديگرى است ، اگر بداند يا گمان داشته باشد كه پيش از رسيدن به چهار فرسخ از او جدا مى شود ، بايد نماز را تمام بخواند .
مسأله 1295 ـ كسى كه در سفر در اختيار ديگرى است ، اگر شك دارد كه پيش از رسيدن به چهار فرسخ از او جدا مى شود يا نه ، بايد نماز را تمام بخواند ، ولى چنانچه احتمال جدا شدن او در نظر مردم بجا نباشد ، بايد نماز را شكسته بخواند .
شرط سوم ـ آنكه در بين راه از قصد خود برنگردد ، پس اگر پيش از رسيدن به چهار فرسخ از قصد خود برگردد ، يا مردّد شود ، بايد نماز را تمام بخواند .
مسأله 1296 ـ اگر بعد از رسيدن به چهار فرسخ از مسافرت منصرف شود ، چنانچه تصميم داشته باشد كه همانجا بماند يا بعد از ده روز برگردد يا در برگشتن و ماندن مردّد باشد ، بايد نماز را تمام بخواند .
مسأله 1297 ـ اگر بعد از رسيدن به چهار فرسخ از مسافرت منصرف شود و تصميم داشته باشد كه برگردد ، بايد نماز را شكسته بخواند اگرچه بخواهد كمتر از ده روز در آنجا بماند .
مسأله 1298 ـ اگر براى رفتن به محلّى كه هشت فرسخ است حركت كند و بعد از رفتن مقدارى از راه بخواهد جاى ديگرى برود ، چنانچه از محل اولى كه حركت كرده تا جائى كه مى خواهد برود ، هشت فرسخ باشد ، بايد نماز را شكسته بخواند .
مسأله 1299 ـ اگر بعد از آنكه چهار فرسخ رفت مردّد شود كه بقيه هشت فرسخ را برود يا بدون اينكه ده روز در جائى بماند به محل خود برگردد چه در موقعى كه مردّد است راه برود يا نرود ، بايد نماز را شكسته بخواند ، چه آنكه بعداً تصميم بگيرد كه بقيه راه را برود يا اينكه برگردد .
مسأله 1300 ـ اگر بعد از آنكه چهار فرسخ برود ، مردّد شود كه بقيه هشت فرسخ را برود يا اينكه به محل خود برگردد ولى احتمال اين را بدهد كه در محل ترديد يا جاى ديگر ده روز توقف مى نمايد و بعد تصميم بگيرد كه بدون ماندن ده روز بقيّه را برود ، در اين صورت لازم است نماز را تمام كند چه در حال ترديد راه برود چه نرود ، ولى اگر تصميمش اين باشد كه هشت فرسخ ديگر برود يا چهار فرسخ برود و چهار فرسخ برگردد ، از وقتى كه شروع به رفتن نمايد نمازش شكسته است .
مسأله 1301 ـ اگر پيش از آنكه چهار فرسخ برود ، مردّد شود كه بقيه راه را برود يا نه ، و بعد تصميم بگيرد كه بقيه راه را برود ، چنانچه باقيمانده سفر او هشت فرسخ باشد يا اينكه بخواهد مثلا چهار فرسخ رفته و چهار فرسخ ديگر برگردد ، از وقتى كه شروع به راه رفتن بعد از تصميمش نمايد نماز را شكسته مى خواند و الاّ بايد نماز را تمام بخواند ، و در اين صورت نيز فرقى نيست كه در حال ترديد راه برود يا نرود .
شرط چهارم ـ آنكه نخواهد پيش از رسيدن به هشت فرسخ از وطن خود بگذرد ، يا ده روز يا بيشتر در جائى بماند ، پس كسى كه مى خواهد پيش از رسيدن به هشت فرسخ از وطنش بگذرد ، يا ده روز در محلّى بماند ، بايد نماز را تمام بخواند .
مسأله 1302 ـ كسى كه نمى داند پيش از رسيدن به هشت فرسخ از وطنش مى گذرد يا نه ، يا ده روز در محلّى قصد اقامت مى نمايد يا نه ، بايد نماز را تمام بخواند .
مسأله 1303 ـ كسى كه مى خواهد پيش از رسيدن به هشت فرسخ از وطنش بگذرد ، يا ده روز در محلّى بماند ، و نيز كسى كه مردّد است كه از وطنش بگذرد ، يا ده روز در محلّى بماند ، اگر از ماندن ده روز يا گذشتن از وطن منصرف شود ، باز هم بايد نماز را تمام بخواند . ولى اگر باقيمانده راه هشت فرسخ باشد يا چهار فرسخ باشد و بخواهد برود و برگردد ، وبرگشتن نيز چهار فرسخ باشد ، بايد نماز را شكسته بخواند .
شرط پنجم ـ آنكه براى كار حرام سفر نكند ، و اگر براى كار حرامى مانند دزدى سفر كند ، بايد نماز را تمام بخواند . و همچنين است اگر خود سفر حرام باشد مثل آنكه براى او ضررى كه اقدام بر آن شرعاً حرام است داشته باشد ، يا زن بدون اجازه شوهر ، و فرزند با نهى پدر و مادر كه موجب عقوقش باشد سفرى بروند كه بر آنان واجب نباشد ، ولى اگر مثل سفر حج واجب باشد ، بايد نماز را شكسته بخوانند .
مسأله 1304 ـ سفرى كه واجب نيست اگر سبب اذيت پدر و مادر باشد حرام است ، و انسان بايد در آن سفر نماز را تمام بخواند و روزه هم بگيرد .
مسأله 1305 ـ كسى كه سفر او حرام نيست و براى كار حرام هم سفر نمى كند ، اگرچه در سفر ، معصيتى انجام دهد ، مثلا غيبت كند يا شراب بخورد ، بايد نماز را شكسته بخواند .
مسأله 1306 ـ اگر براى آنكه كار واجبى را ترك كند ، مسافرت نمايد ، چه غرض ديگرى در سفر داشته باشد يا نه ، نمازش تمام است ، پس كسى كه بدهكار است ، اگر بتواند بدهى خود  را بدهد و طلبكار هم مطالبه كند ، چنانچه در سفر نتواند بدهى خود را بدهد و براى فرار از دادن قرض مسافرت نمايد ، بايد نماز را تمام بخواند ، ولى اگر سفرش براى كار ديگرى است اگرچه در سفر ترك واجب نيز بنمايد بايد نماز را شكسته بخواند .
مسأله 1307 ـ اگر سفر او سفر حرام نباشد ولى حيوان سوارى او يا مركب ديگرى كه سوار او است غصبى باشد ، يا در زمين غصبى مسافرت كند ، بايد نماز را شكسته بخواند .
مسأله 1308 ـ كسى كه با ظالم مسافرت مى كند اگر ناچار نباشد و مسافرت او كمك به ظالم باشد ، بايد نماز را تمام بخواند ، و اگر ناچار باشد يا مثلا براى نجات دادن مظلومى با او مسافرت كند ، نمازش شكسته است .
مسأله 1309 ـ اگر به قصد تفريح و گردش مسافرت كند ، سفر او حرام نيست و بايد نماز را شكسته بخواند .
مسأله 1310 ـ اگر براى لهو و خوش گذرانى به شكار رود ، حرام نيست ولى نمازش تمام است ، و چنانچه براى تهيه معاش به شكار رود ، نمازش شكسته است ، و همچنين است اگر براى كسب و زياد كردن مال برود .
مسأله 1311 ـ كسى كه براى معصيت سفر كرده ، موقعى كه از سفر برمى گردد چنانچه قبل از برگشتن قصد اقامت كرده يا سى روز با تردّد در مقصد مانده يا توبه كرده و برگشتن به تنهائى هشت فرسخ است ، بايد نماز را شكسته بخواند ، و احتياط واجب آن است كه در صورتى كه توبه نكرده هم شكسته و هم تمام بخواند ، و اگر براى شكار لهوى باشد و برگشتن به حدّ مسافت باشد بايد در مراجعت قبل از اقامه يا سى روز با تردّد در مقصدْ ماندن ، جمع بين قصر و تمام نمايد .
مسأله 1312 ـ كسى كه سفر او سفر معصيت است ، اگر در بين راه از قصد معصيت برگردد ، چنانچه باقيمانده راه هشت فرسخ باشد ، يا چهار فرسخ باشد وبخواهد برود و چهار فرسخ برگردد ، بايد نماز را شكسته بخواند .
مسأله 1313 ـ كسى كه براى معصيت سفر نكرده ، اگر در بين راه قصد كند كه بقيه راه را براى معصيت برود ، بايد نماز را تمام بخواند ، ولى نمازهائى كه شكسته خوانده در صورتى كه مقدار گذشته به قدر مسافت بوده صحيح است و الاّ احتياط واجب آن است كه آن نمازها را اعاده نمايد .
شرط ششم ـ آنكه از صحرانشينهائى نباشد كه در بيابانها گردش مى كنند و هر جا آب و خوراك براى خود و حشمشان پيدا كنند مى مانند و بعد از چندى به جاى ديگر مى روند ، و صحرانشينها در اين مسافرتها بايد نماز را تمام بخوانند .
مسأله 1314 ـ اگر يكى از صحرانشينها براى پيدا كردن منزل و چراگاه حيواناتشان سفر كند ، چنانچه با بنه و دستگاه باشد ، نماز را تمام بخواند و الاّ چنانچه سفر او هشت فرسخ باشد ، نماز را شكسته بخواند .
مسأله 1315 ـ اگر صحرانشين براى زيارت يا حج يا تجارت و مانند اينها مسافرت كند ، بايد نماز را شكسته بخواند .
شرط هفتم ـ آنكه شغل او مسافرت نباشد . بنابر اين شتردار و راننده و چوبدار و كشتيبان و مانند اينها ، اگرچه براى بردن اثاثيه منزل خود مسافرت كنند ، بايد نماز را تمام بخوانند ، و ملحق مى شود به كسى كه عملش سفر است كسى كه عملش در جاى معيّنى است ولى بيشتر روزها به آنجا سفر نموده و برمى گردد مانند كسى كه اقامتش در جائى است و كارش در جاى ديگر مانند رفتن براى تجارت و تدريس .
مسأله 1316 ـ كسى كه شغلش مسافرت است اگر براى كار ديگرى مثلا براى زيارت يا حج مسافرت كند ، بايد نماز را شكسته بخواند . ولى اگر مثلا شوفر اتومبيل خود را براى زيارت كرايه بدهد و در ضمن خودش هم زيارت كند ، بايد نماز را تمام بخواند .
مسأله 1317 ـ حمله دار ( يعنى كسى كه براى رساندن حاجيها به مكّه مسافرت مى كند ) چنانچه شغلش مسافرت باشد ، بايد نماز را تمام بخواند ، و اگر شغلش مسافرت نباشد و فقط در ايّام حج براى حمله دارى سفر مى كند اگرچه مدّت سفرش كم باشد مانند اين زمان كه سفر با هواپيما است بنابر احتياط تمام و شكسته بخواند .
مسأله 1318 ـ كسى كه شغل او حمله دارى است و حاجيها را از راه دور به مكّه مى برد ، چنانچه چند ماه از سال را در راه باشد ، بايد نماز را تمام بخواند .
مسأله 1319 ـ كسى كه در مقدارى از سال شغلش مسافرت است ، مثل شوفرى كه فقط در تابستان يا زمستان اتومبيل خود را كرايه مى دهد ، بايد در آن سفر نماز را تمام بخواند .
مسأله 1320 ـ راننده و دوره گردى كه در دو سه فرسخى شهر رفت و آمد مى كند ، چنانچه اتفاقاً سفر هشت فرسخى برود ، بايد نماز را شكسته بخواند .
مسأله 1321 ـ چهار وادارى كه شغلش مسافرت است اگر ده روز يا بيشتر در وطن خود بماند ، چه از اول قصد ماندن ده روز را داشته باشد ، چه بدون قصد بماند ، بايد در سفر اولى كه بعد از ده روز مى رود ، نماز را شكسته بخواند ، و همچنين است اگر در غير وطن خود با قصد ماندن ، ده روز بماند .
مسأله 1322 ـ كسى كه شغلش مسافرت است غير از چهار وادار اگر در غير وطن خود با قصد ده روز بماند يا در وطن خود هرچند بدون قصد باشد ده روز بماند ، در سفر اولى كه بعد از ده روز مى رود احتياط واجب آن است كه بين نماز تمام و شكسته جمع نمايد .
مسأله 1323 ـ كسى كه شغلش مسافرت است اگر شك كند كه در وطن خود يا جاى ديگر ده روز مانده يا نه ، بايد نماز را تمام بخواند .
مسأله 1324 ـ كسى كه در شهرها سياحت مى كند و براى خود وطنى اختيار نكرده ، بايد نماز را تمام بخواند .
مسأله 1325 ـ كسى كه شغلش مسافرت نيست اگر مثلا در شهرى يا در دهى جنسى دارد كه براى حمل آن مسافرتهاى پى در پى مى كند ، بايد نماز را شكسته بخواند .
مسأله 1326 ـ كسى كه از وطنش صرف نظر كرده و مى خواهد وطن ديگرى براى خود اختيار كند ، اگر شغلش مسافرت نباشد ، بايد در مسافرت خود نماز را شكسته بخواند .
شرط هشتم ـ آنكه به حدّ ترخّص برسد ، و معنى حدّ ترخّص در مسأله ( 1292 ) گذشت ، و امّا در غير وطن ، اعتبارى به حدّ ترخّص نيست وهمين كه از محل اقامت خارج شود ،نمازش قصر است .
مسأله 1327 ـ كسى كه به سفر مى رود اگر به جائى برسد كه اذان را نشنود ولى اهل شهر را ببيند ، يا اهل شهر را نبيند و صداى اذان را بشنود ، چنانچه بخواهد در آنجا نماز بخواند ، بنابر احتياط واجب بايد هم شكسته و هم تمام بخواند .
مسأله 1328 ـ مسافرى كه به وطنش برمى گردد ، وقتى كه اهل وطن خود را ببيند و صداى اذان آن را بشنود بايد نماز را تمام بخواند . ولى مسافرى كه مى خواهد ده روز در محلّى بماند ، مادامى كه به آن محل نرسيده نمازش قصر است .
مسأله 1329 ـ هرگاه شهر در بلندى باشد كه از دور اهل آن ديده شود ، يا به قدرى گود باشد كه اگر انسان كمى دور شود اهل آن را نبيند ، كسى كه از اهالى آن شهر مسافرت مى كند ، وقتى به اندازه اى دور شود كه اگر آن شهر در زمين هموار بود ، اهلش از آنجا ديده نمى شد ، بايد نماز خود را شكسته بخواند . و نيز اگر پستى وبلندى راه بيشتر از معمول باشد ، بايد ملاحظه معمول را بنمايد .
مسأله 1330 ـ اگر از محلّى مسافرت كند كه اهل ندارد ، وقتى به جائى برسد كه اگر آن محل اهل داشت از آنجا ديده نمى شد ، بايد نماز را شكسته بخواند .
مسأله 1331 ـ اگر به قدرى دور شود كه نداند صدائى را كه مى شنود صداى اذان است يا صداى ديگر ، بايد نماز را شكسته بخواند ، ولى اگر بفهمد اذان مى گويند و كلمات آن را تشخيص ندهد ، بايد تمام بخواند .
مسأله 1332 ـ اگر به قدرى دور شود كه اذان خانه ها نشنود و اذان شهر را كه معمولا در جاى بلند مى گويند بشنود ، نبايد نماز را  شكسته بخواند .
مسأله 1333 ـ اگر به جائى برسد كه اذان شهر را كه معمولا در جاى بلند مى گويند نشنود ولى اذانى را كه در جاى خيلى بلند مى گويند بشنود ، بايد نماز را شكسته بخواند .
مسأله 1334 ـ اگر چشم يا گوش او يا صداى اذان غير معمولى باشد در محلّى بايد نماز را شكسته بخواند كه چشم متوسط اهل شهر را نبيند و گوش متوسط صداى اذان معمولى را نشنود .
مسأله 1335 ـ اگر موقعى كه سفر مى رود شك كند كه به حدّ ترخّص رسيده يا نه ، بايد نماز را تمام بخواند . و مسافرى كه از سفر برمى گردد اگر شك كند كه به حدّ ترخّص رسيده يا نه ، بايد شكسته بخواند .
مسأله 1336 ـ مسافرى كه در سفر از وطن خود عبور مى كند ، وقتى به جائى برسد كه اهل وطن خود را ببيند و صداى اذان آن را بشنود ، بايد نماز را تمام بخواند .
مسأله 1337 ـ مسافرى كه در بين مسافرت به وطنش رسيده ، تا وقتى در آنجا هست بايد نماز را تمام بخواند ، ولى اگر بخواهد از آنجا هشت فرسخ برود ، يا چهار فرسخ برود و چهار فرسخ برگردد ، وقتى به حدّ ترخّص برسد ، بايد نماز را شكسته بخواند .
مسأله 1338 ـ محلّى را كه انسان براى اقامت و زندگى خود اختيار كرده وطن او است ، چه در آنجا به دنيا آمده و وطن پدر و مادرش باشد يا خودش آنجا را براى زندگى اختيار كرده باشد .
مسأله 1339 ـ اگر قصد دارد در محلّى كه وطن اصليش نيست مدّتى بماند و بعد به جاى ديگر رود ، آنجا وطن او حساب نمى شود .
مسأله 1340 ـ جائى را كه انسان محل زندگى خود قرار داده و مثل كسى كه آنجا وطن او است در آنجا زندگى مى كند مانند اكثر طلاّبى كه در حوزه هاى علميّه هستند كه اگر مسافرتى براى او پيش آيد ، دوباره به همانجا برمى گردد ، اگرچه قصد نداشته باشد كه هميشه در آنجا بماند ، در حكم وطن او حساب مى شود .
مسأله 1341 ـ كسى كه در دو محل زندگى مى كند ، مثلا شش ماه در شهرى و شش ماه در شهر ديگر مى ماند ، هر دو محل ، وطن او است . و نيز اگر بيشتر از دو محل را براى زندگى خود اختيار كرده باشد ، همه آنها وطن او حساب مى شود .
مسأله 1342 ـ كسى كه در محلّى مالك منزل مسكونى است و شش ماه متصل با قصد در آنجا بماند ، و بعد اعراض كند ، وطن حساب نمى شود .
مسأله 1343 ـ اگر به جائى برسد كه وطن او بوده و از آنجا صرف نظر كرده ، نبايد نماز را تمام بخواند ، اگرچه وطن ديگرى هم براى خود اختيار نكرده باشد .
مسأله 1344 ـ مسافرى كه قصد دارد ده روز پشت سر هم در محلّى بماند ، يا مى داند كه بدون اختيار ده روز در محلّى مى ماند ، در آن محل بايد نماز را تمام بخواند .
مسأله 1345 ـ مسافرى كه مى خواهد ده روز در محلّى بماند ، لازم نيست قصد ماندن شب اول يا شب يازدهم را داشته باشد ، و همين كه قصد كند كه از طلوع آفتاب روز اول تا غروب روز دهم بماند ، بايد نماز را تمام بخواند . و همچنين است اگر مثلا قصدش اين باشد كه از ظهر روز اول تا ظهر روز يازدهم بماند .
مسأله 1346 ـ مسافرى كه مى خواهد ده روز در محلّى بماند ، در صورتى بايد نماز را تمام بخواند كه بخواهد ده روز را در يك جا بماند ، پس اگر بخواهد مثلا ده روز در نجف و كوفه يا در تهران و شميران بماند بايد نماز را شكسته بخواند .
مسأله 1347 ـ مسافرى كه مى خواهد ده روز در محلّى بماند ، اگر از اول ، قصد داشته باشد كه در بين ده روز به اطراف آنجا كه به قدر حدّ ترخّص يا بيشتر باشد برود ، اگر مدّت رفتن و آمدنش مثلا به اندازه يك يا دو ساعت است كه در نظر عرف با اقامت ده روز منافات ندارد ، نماز را تمام بخواند ، و اگر مدّت از اين بيشتر باشد احتياطاً بين شكسته و تمام جمع نمايد ، و اگر تمام يا بيشتر روز باشد نمازش شكسته است .
مسأله 1348 ـ مسافرى كه تصميم ندارد ده روز در محلّى بماند ، مثلا قصدش اين است كه اگر رفيقش بيايد يا منزل خوبى پيدا كند ، ده روز بماند ، بايد نماز را شكسته بخواند .
مسأله 1349 ـ كسى كه تصميم دارد ، ده روز در محلّى بماند ، اگر احتمال بدهد كه براى ماندن او مانعى برسد و احتمال او عقلائى باشد ، بايد نماز را شكسته بخواند .
مسأله 1350 ـ اگر مسافر بداند كه مثلا ده روز يا بيشتر به آخر ماه مانده و قصد كند كه تا آخر ماه در جائى بماند ، بايد نماز را تمام بخواند ، بلكه اگر نداند تا آخر ماه چقدر مانده و قصد كند كه تا آخر ماه بماند ، در صورتى كه آخر ماه معلوم باشد مثلا روز جمعه است ولى مسافر نمى داند كه روز اول قصدش پنجشنبه است تا مدّت اقامتش نُه روز باشد يا چهارشنبه است تا ده روز باشد ، در اين صورت نيز اگر بعداً معلوم شود كه روز اول قصدش چهارشنبه بوده نمازش تمام است . و نيز اگر اعتقاد كند كه آخر ماه فلان روز است پس ده روز تمام در محلّى مى ماند و بعد از خواندن نماز چهار ركعتى در آن محل معلوم شود آن روز اول ماه بعدى و اين ماه سى كم است و در آن روز از محل خارج مى شود بايد تا خارج شدن نماز را تمام بخواند ، و در غير اين صورت كه آخر ماه را نداند بايد نماز را شكسته بخواند اگرچه از موقعى كه قصد كرده تا روز آخر ماه ده روز باشد .
مسأله 1351 ـ اگر مسافر قصد كند ده روز در محلّى بماند ، چنانچه پيش از خواندن يك نماز چهار ركعتى از ماندن منصرف شود ، يا مردّد شود كه در آنجا بماند يا به جاى ديگر برود ، بايد نماز را شكسته بخواند . و اگر بعد از خواندن يك نماز چهار ركعتى ، از ماندن منصرف شود يا مردّد شود ، تا وقتى كه در آنجا هست ، بايد نماز را تمام بخواند .
مسأله 1352 ـ مسافرى كه قصد كرده ده روز در محلّى بماند ، اگر روزه بگيرد و بعد از ظهر از ماندن در آنجا منصرف شود ، چنانچه يك نماز چهار ركعتى خوانده باشد ، تا وقتى كه در آنجا هست روزه هايش صحيح است و بايد نمازهاى خود را تمام بخواند . و اگر نماز چهار ركعتى نخوانده باشد ، روزه آن روزش صحيح است ، امّا نمازهاى خود را بايد شكسته بخواند و روزهاى بعد هم نمى تواند روزه بگيرد .
مسأله 1353 ـ مسافرى كه قصد كرده ده روز در محلّى بماند ، اگر از ماندن منصرف شود و شك كند پيش از آنكه از قصد ماندن برگردد ، يك نماز چهار ركعتى خوانده يا نه ، بايد نمازهاى خود را شكسته بخواند .
مسأله 1354 ـ اگر مسافر به نيّت اينكه نماز را شكسته بخواند ، مشغول نماز شود و در بين نماز تصميم بگيرد كه ده روز يا بيشتر بماند ، بايد نماز را چهار ركعتى تمام نمايد .
مسأله 1355 ـ مسافرى كه قصد كرده ده روز در محلّى بماند ، اگر در بين نماز چهار ركعتى از قصد خود برگردد ، چنانچه مشغول ركعت سوم نشده ، بايد نماز را دو ركعتى تمام نمايد و بقيه نمازهاى خود را شكسته بخواند . و همچنين است اگر مشغول ركعت سوم شده و به ركوع نرفته باشد كه بايد بنشيند و نماز را شكسته به آخر برساند ، و اگر به ركوع رفته باشد نمازش باطل است و بايد آن را شكسته اعاده نمايد ، و تا وقتى در آنجا هست نماز را شكسته بخواند .
مسأله 1356 ـ مسافرى كه قصد كرده ده روز در محلّى بماند ، اگر بيشتر از ده روز در آنجا بماند ، تا وقتى مسافرت نكرده بايد نمازش را تمام بخواند ، و لازم نيست دوباره قصد ماندن ده روز كند .
مسأله 1357 ـ مسافرى كه قصد كرده ده روز در محلّى بماند ، بايد روزه واجب را بگيرد و مى تواند روزه مستحبّى را هم بجا آورد و نماز جمعه و نافله ظهر وعصر و عشا را هم بخواند .
مسأله 1358 ـ مسافرى كه قصد كرده ده روز در محلّى بماند ، اگر بعد از خواندن يك نماز چهار ركعتى يا بعد از ماندن ده روز اگرچه يك نماز تمام هم نخوانده باشد بخواهد به جائى كه كمتر از چهار فرسخ است برود و برگردد و دوباره در جاى اول خود ده روز بماند يا در ماندن ده روز مردّد باشد ، از وقتى كه مى رود تا وقتى كه برمى گردد و بعد از برگشتن ، بايد نماز را تمام بخواند ، ولى اگر بداند كه ده روز نمى ماند و برگشتن به محل اقامتش فقط از اين جهت باشد كه در طريق سفرش واقع شده است و سفر او مسافت شرعيّه باشد ، لازم است موقع رفتن و برگشتن نماز را شكسته بخواند .
مسأله 1359 ـ مسافرى كه قصد كرده ده روز در محلّى بماند ، اگر بعد از خواندن يك نماز چهار ركعت ادائى بخواهد به جاى ديگرى كه كمتر از هشت فرسخ است برود و ده روز در آنجا بماند ، در رفتن و در محلّى كه قصد ماندن ده روز دارد بايد نمازهاى خود را تمام بخواند ، ولى اگر محلّى كه مى خواهد برود هشت فرسخ يا بيشتر باشد و نخواهد ده روز در آنجا بماند ، بايد موقع رفتن و مدّتى كه در آنجا مى ماند نمازهاى خود را شكسته بخواند .
مسأله 1360 ـ مسافرى كه قصد كرده ده روز در محلّى بماند ، اگر بعد از خواندن يك نماز چهار ركعت ادائى بخواهد به جائى كه كمتر از چهار فرسخ است برود ، چنانچه مردّد باشد كه به محل اولش برگردد يا نه يا به كلّى از برگشتن به آنجا غافل باشد ، يا بخواهد برگردد ولى مردّد باشد كه ده روز آنجا بماند يا نه ، يا آنكه از ده روز ماندن در آنجا و مسافرت از آنجا غافل باشد ، بايد از وقتى كه مى رود تا وقتى كه برمى گردد و بعد از برگشتن ، نمازهاى خود را تمام بخواند .
مسأله 1361 ـ اگر به خيال اينكه رفقايش مى خواهند ده روز در محلّى بمانند ، قصد كند كه ده روز در آنجا بماند ، و بعد از خواندن يك نماز چهار ركعت ادائى بفهمد كه آنها قصد نكرده اند ، اگرچه خودش هم از ماندن منصرف شود ، تا مدّتى كه در آنجا هست بايد نماز را تمام بخواند .
مسأله 1362 ـ اگر مسافر اتفاقاً سى روز در محلّى بماند ، مثلا در تمام سى روز در رفتن و ماندن مردّد باشد ، بعد از گذشتن سى روز اگرچه مقدار كمى در آنجا بماند ، بايد نماز را تمام بخواند .
مسأله 1363 ـ مسافرى كه مى خواهد نُه روز يا كمتر در محلّى بماند ، اگر بعد از آنكه نُه روز يا كمتر در آنجا ماند ، بخواهد دوباره نُه روز ديگر يا كمتر بماند و همينطور تا سى روز ، روز سى و يكم بايد نماز را تمام بخواند .
مسأله 1364 ـ مسافر بعد از سى روز ، در صورتى بايد نماز را تمام بخواند كه سى روز را در يك جا بماند ، پس اگر مقدارى از آن را در جائى و مقدارى را در جاى ديگر بماند ، بعد از سى روز هم بايد نماز را شكسته بخواند .

مسائل متفرقه
مسأله 1365 ـ مسافر مى تواند در مسجد الحرام و مسجد پيغمبر (صلى الله عليه وآله وسلم) بلكه در تمام شهر مكّه ومدينه ومسجد كوفه نمازش را تمام بخواند ، و نيز مسافر مى تواند در حرم حضرت سيدالشهداء (عليه السلام)نماز را تمام بخواند اگرچه دورتر از اطراف ضريح مقدّس نماز بخواند .
مسأله 1366 ـ كسى كه مى داند مسافر است و بايد نماز را شكسته بخواند ، اگر در غير چهار جائى كه در مسأله پيش گفته شد عمداً تمام بخواند ، نمازش باطل است ، و همچنين است اگر فراموش كند كه نماز مسافر شكسته است و تمام بخواند ، ولى در صورت فراموشى اگر بعد از وقت يادش بيايد قضا لازم نيست .
مسأله 1367 ـ كسى كه مى داند مسافر است و بايد نماز را شكسته بخواند ، اگر سهواً تمام بخواند نمازش باطل است .
مسأله 1368 ـ مسافرى كه نمى داند بايد نماز را شكسته بخواند ، اگر تمام بخواند نمازش صحيح است .
مسأله 1369 ـ مسافرى كه مى داند بايد نماز را شكسته بخواند ، اگر بعضى از خصوصيات آن را نداند ، مثلا نداند كه در سفر هشت فرسخى بايد شكسته بخواند ، چنانچه تمام بخواند نمازش باطل است ، ولى اگر در خارج وقت بفهمد قضا ندارد .
مسأله 1370 ـ مسافرى كه مى داند بايد نماز را شكسته بخواند اگر به گمان اينكه سفر او كمتر از هشت فرسخ است تمام بخواند ، وقتى كه بفهمد سفرش هشت فرسخ بوده ، نمازى را كه تمام خوانده بايد دوباره شكسته بخواند ، و اگر بعد از اينكه وقت گذشته بفهمد قضا لازم نيست .
مسأله 1371 ـ اگر فراموش كند كه مسافر است و نماز را تمام بخواند چنانچه در وقت يادش بيايد ، بايد شكسته بجا آورد ، و اگر بعد از وقت يادش بيايد ، قضاى آن نماز بر او واجب نيست .
مسأله 1372 ـ كسى كه بايد نماز را تمام بخواند ، اگر شكسته بجا آورد در هر صورت نمازش باطل است ، مگر مسافرى كه قصد ماندن ده روز در جائى داشته باشد و به جهت ندانستن حكم مسأله نماز را شكسته بخواند .
مسأله 1373 ـ اگر مشغول نماز چهار ركعتى شود و در بين نماز يادش بيايد كه مسافر است ، يا ملتفت شود كه سفر او هشت فرسخ است ، چنانچه به ركوع ركعت سوم نرفته ، بايد نماز را دو ركعتى تمام كند ، و اگر به ركوع ركعت سوم رفته نمازش باطل است . و در صورتى كه به مقدار خواندن يك ركعت هم وقت داشته باشد ، بايد نماز را از سر شكسته بخواند .
مسأله 1374 ـ اگر مسافر بعضى از خصوصيّات نماز مسافر را نداند ، مثلا نداند كه اگر چهار فرسخ برود و چهار فرسخ برگردد بايد شكسته بخواند ، چنانچه به نيّت نماز چهار ركعتى مشغول نماز شود و پيش از ركوع ركعت سوم مسأله را بفهمد ، بايد نماز را دو ركعتى تمام كند ، و چنانچه بعد از قيام به ركعت سوم و قبل از ركوع بفهمد بنابر احتياط نماز را دوباره اعاده كند ، و اگر در ركوع ملتفت شود نمازش باطل است ، و در صورتى كه به مقدار يك ركعت هم از وقت مانده باشد بايد نماز را از سر شكسته بخواند .
مسأله 1375 ـ مسافرى كه بايد نماز را تمام بخواند اگر بواسطه ندانستن مسأله به نيّت نماز دو ركعتى مشغول نماز شود و در بين نماز مسأله را بفهمد ، بايد نماز را چهار ركعتى تمام كند .
مسأله 1376 ـ مسافرى كه نماز نخوانده ، اگر پيش از تمام شدن وقت به وطنش برسد يا به جائى برسد كه مى خواهد ده روز در آنجا بماند ، بايد نماز را تمام بخواند ، و كسى كه مسافر نيست ، اگر در اول وقت نماز نخواند و مسافرت كند ، در سفر بايد نماز را شكسته بخواند .
مسأله 1377 ـ اگر مسافرى كه بايد نماز را شكسته بخواند نماز ظهر يا عصر يا عشاى او قضا شود ، بايد آن را دو ركعتى قضا نمايد اگرچه در غير سفر بخواهد قضاى آن را بجا آورد . و اگر از كسى كه مسافر نيست يكى از اين سه نماز قضا شود ، بايد چهار ركعتى قضا نمايد اگرچه در سفر بخواهد آن را قضا نمايد .
مسأله 1378 ـ مستحب است مسافر بعد از هر نماز سى مرتبه بگويد « سُبْحانَ اللهِ وَالحَمْدُ للهِ وَلا اِلهَ اِلاَّ اللهُ وَاللهُ اَكْبَرُ » و در تعقيب نماز ظهر و عصر و عشا بيشتر سفارش شده است ، بلكه بهتر است در تعقيب اين سه نماز شصت مرتبه بگويد .

نماز قضا
مسأله 1379 ـ كسى كه نماز واجب خود را در وقت آن نخوانده ، بايد قضاى آن را بجا آورد اگرچه در تمام وقت نماز ، خواب مانده يا بواسطه مستى نماز نخوانده باشد ، ولى نمازهائى را كه زن در حال حيض يا نفاس نخوانده قضا ندارد چه نمازهاى يوميّه باشد چه غير آن ، و نيز كسى كه در تمام وقت نماز بيهوش بوده قضا ندارد چه يوميّه باشد چه غير آن .
مسأله 1380 ـ اگر بعد از وقت نماز بفهمد نمازى را كه خوانده باطل بوده ، بايد قضاى آن را بخواند .
مسأله 1381 ـ كسى كه نماز قضا دارد ، بايد در خواندن آن كوتاهى نكند ولى واجب نيست فوراً آن را بجا آورد .
مسأله 1382 ـ كسى كه نماز قضا دارد ، مى تواند نماز مستحبّى بخواند .
مسأله 1383 ـ اگر انسان احتمال دهد كه نماز قضائى دارد يا نمازهائى را كه خوانده صحيح نبوده ، مستحب است احتياطاً قضاى آنها را بجا آورد .
مسأله 1384 ـ در قضاى نمازهاى يوميّه ترتيب لازم نيست ـ مگر در نمازهائى كه در اداى آنها ترتيب هست مثل نماز ظهر و عصر يا مغرب و عشا از يك روز ـ اگرچه بهتر مراعات ترتيب است .
مسأله 1385 ـ اگر بخواهد قضاى چند نماز غير يوميّه مانند نماز آيات را بخواند ، يا مثلا بخواهد قضاى يك نماز يوميّه و چند نماز غير يوميّه را بخواند ، لازم نيست آنها را به ترتيب بجا آورد .
مسأله 1386 ـ اگر ترتيب نمازهائى را كه نخوانده فراموش كند ، بهتر آن است كه طورى آنها را بخواند كه يقين كند به ترتيبى كه قضا شده بجا آورده ، است مثلا اگر قضاى يك نماز ظهر و يك نماز مغرب بر او واجب است و نمى داند كدام اول قضا شده ، اول يك نماز مغرب و بعد از آن يك نماز ظهر و دوباره نماز مغرب را بخواند ، يا اول يك نماز ظهر و بعد از آن يك نماز مغرب و دوباره نماز ظهر را بخواند ، تا يقين كند هر كدام را كه اول قضا شده اول خوانده است .
مسأله 1387 ـ اگر نماز ظهر يك روز و نماز عصر روز ديگر يا دو نماز ظهر يا دو نماز عصر از او قضا شده و نمى داند كدام اول قضا شده است ، چنانچه دو نماز چهار ركعتى بخواند به نيّت اينكه اولى قضاى نماز روز اول و دومى قضاى نماز روز دوم باشد ، در حاصل شدن ترتيب كافى است .
مسأله 1388 ـ اگر يك نماز ظهر و يك نماز عشا يا يك نماز عصر و يك نماز عشا از او قضا شود و نداند كدام اول قضا شده است ، بهتر آن است كه طورى آنها را بخواند كه يقين كند به ترتيب بجا آورده است ، مثلا اگر يك نماز ظهر و يك نماز عشا از او قضا شده و اولى آنها را نمى داند ، اول يك نماز ظهر ، بعد از آن يك نماز عشا ، دوباره يك نماز ظهر بخواند ، يا اول يك نماز عشا ، بعد يك نماز ظهر ، دوباره يك نماز عشا بخواند .
مسأله 1389 ـ كسى كه مى داند يك نماز چهار ركعتى نخوانده ولى نمى داند نماز ظهر است يا نماز عشا ، اگر يك نماز چهار ركعتى به نيّت قضاى نمازى كه نخوانده بجا آورد كافى است ، و نسبت به جهر و اخفات مخيّر مى باشد .
مسأله 1390 ـ كسى كه پنج نماز پشت سر هم از او قضا شده و نمى داند اولى آنها كدام است ، چنانچه نُه نماز به ترتيب بخواند مثلا از نماز صبح شروع كند و بعد از آنكه ظهر و عصر و مغرب و عشا را خواند دو مرتبه نماز صبح وظهر وعصر ومغرب را بخواند ، يقين به ترتيب حاصل نموده است .
مسأله 1391 ـ كسى كه مى داند نمازهاى پنج گانه او هر كدام از يك روز قضا شده و ترتيب آنها را نمى داند بهتر اين است كه پنج شبانه روز نماز بخواند ، و اگر شش نماز از شش روز او قضا شده شش شبانه روز نماز بخواند ، و همچنين براى هر نمازى كه به نمازهاى قضاى او اضافه شود ، يك شبانه روز بيشتر بخواند تا يقين كند به ترتيبى كه قضا شده بجا آورده است ، مثلا اگر هفت نماز از هفت روز نخوانده باشد هفت شبانه روز قضا نمايد .
مسأله 1392 ـ كسى كه مثلا چند نماز صبح ياچند نماز ظهر از او قضا شده وشماره آنها را نمى داند يا فراموش كرده ، مثلا نمى داند كه سه يا چهار يا پنج نماز بوده ، چنانچه مقدار كمتر را بخواند كافى است ، ولى بهتر اين است كه به قدرى نماز بخواند كه يقين كند تمام آنها را خوانده است ، مثلا اگر فراموش كرده كه چند نماز صبح از او قضا شده است و يقين دارد كه بيشتر از ده تا نبوده ، احتياطاً ده نماز صبح بخواند .
مسأله 1393 ـ كسى كه فقط يك نماز قضا از روزهاى پيش دارد ، بهتر اين است كه اگر ممكن است اول آن را بخواند بعد مشغول نماز آن روز شود ، و نيز اگر از روزهاى پيش نماز قضا ندارد ولى يك نماز يا بيشتر از همان روز از او قضا شده است ، در صورتى كه ممكن باشد بهتر اين است كه نماز قضاى آن روز را پيش از نماز ادا بخواند .
مسأله 1394 ـ اگر در بين نماز يادش بيايد كه يك نماز يا بيشتر از همان روز از او قضا شده ، يا فقط يك نماز قضا از روزهاى پيش دارد ، چنانچه وقت وسعت دارد و ممكن است نيّت را به نماز قضا برگرداند بهتر اين است كه نيّت نماز قضا كند ، مثلا اگر در نماز ظهر پيش از ركوع ركعت سوم يادش بيايد كه نماز صبح آن روز قضا شده ، در صورتى كه وقت نماز ظهر تنگ نباشد ، نيّت را به نماز صبح برگرداند و آن را دو ركعتى تمام كند بعد از آن ظهر را بخواند ، ولى اگر وقت تنگ است يا نمى تواند نيّت را به نماز قضا برگرداند مثلا در ركوع ركعت سوم نماز ظهر يادش بيايد كه نماز صبح را نخوانده ، چون اگر بخواهد نيّت نماز صبح كند يك ركوع كه ركن است زياد مى شود ، نبايد نيّت را به قضاى صبح برگرداند .
مسأله 1395 ـ اگر از روزهاى گذشته نمازهاى قضا دارد و يك نماز يا بيشتر هم از همان روز از او قضا شده ، چنانچه براى قضاى تمام آنها وقت ندارد ، يا نمى خواهد همه را آن روز بخواند ، مستحب است نماز قضاى آن روز را پيش از نماز ادا بخواند ، و بهتر اين است كه بعد از خواندن قضاى نمازهاى سابق دوباره نماز قضائى را كه در آن روز پيش از نماز ادا خوانده بجا آورد .
مسأله 1396 ـ تا انسان زنده است اگرچه از قضاى نمازهاى خود عاجز باشد ، ديگرى نمى تواند نمازهاى او را قضا نمايد .
مسأله 1397 ـ نماز قضا را با جماعت مى شود خواند ، چه نماز امام جماعت ادا باشد يا قضا ، و لازم نيست هر دو يك نماز را بخوانند ، مثلا اگر نماز قضاى صبح را با نماز ظهر يا عصر امام بخواند اشكال ندارد .
مسأله 1398 ـ مستحب است بچه مميّز را ( يعنى بچّه اى كه خوب وبد را مى فهمد ) به نمازخواندن و عبادتهاى ديگر عادت دهند ، بلكه مستحب است او را به قضاى نمازها هم وادار نمايند .

نماز قضاى پدر كه بر پسر بزرگتر واجب است :
مسأله 1399 ـ اگر پدر نماز خود را بجا نياورده باشد و مى توانسته است قضا كند ، و بنابر احتياط هرچند از روى نافرمانى ترك كرده باشد ، بر پسر بزرگترش تا مقدارى كه حرجى نباشد واجب است كه بعد از مرگش بجا آورد ، يا براى او اجير بگيرد . و قضاى نمازهاى مادر بر او واجب نيست هرچند بهتر است .
مسأله 1400 ـ اگر پسر بزرگتر شك دارد كه پدرش نماز قضا داشته يا نه ، چيزى بر او واجب نيست .
مسأله 1401 ـ اگر پسر بزرگتر بداند كه پدرش نماز قضا داشته و شك كند كه بجا آورده يا نه ، بنابر احتياط واجب بايد قضا نمايد .
مسأله 1402 ـ اگر معلوم نباشد كه پسر بزرگتر كدام است ، قضاى نماز پدر بر هيچ كدام از پسرها واجب نيست ، ولى احتياط مستحب آن است كه نماز او را بين خودشان قسمت كنند ، يا براى انجام آن قرعه بزنند .
مسأله 1403 ـ اگر ميّت وصيّت كرده باشد كه براى نماز او اجير بگيرند ، بعد از آنكه اجير ، نماز او را به طور صحيح بجا آورد ، بر پسر بزرگتر چيزى واجب نيست .
مسأله 1404 ـ اگر پسر بزرگتر بخواهد نماز مادر را بخواند ، بايد در جهر و اخفات به تكليف خود عمل كند ، پس قضاى نماز صبح و مغرب و عشاء مادرش را بايد بلند بخواند .
مسأله 1405 ـ كسى كه خودش نماز قضا دارد ، اگر نماز پدر و مادر را هم بخواهد قضا كند ، هركدام را اول بجا آورد صحيح است .
مسأله 1406 ـ اگر پسر بزرگتر موقع مرگ پدر نا بالغ يا ديوانه باشد ، وقتى كه بالغ شد يا عاقل گرديد ، بايد نماز پدر را قضا نمايد .
مسأله 1407 ـ اگر پسر بزرگتر پيش از آنكه نماز پدر را قضا كند بميرد ، بر پسر دوم چيزى واجب نيست .

نماز جماعت و احكام آن
مسأله 1408 ـ مستحب است نمازهاى واجب خصوصاً نمازهاى يوميّه را به جماعت بخوانند ، و در نماز صبح ومغرب وعشا ، خصوصاً براى همسايه مسجد وكسى كه صداى اذان مسجد را مى شنود بيشتر سفارش شده است .
مسأله 1409 ـ اگر يك نفر به امام جماعت اقتدا كند ، هر ركعت از نماز آنان ثواب صد وپنجاه نماز دارد ، و اگر دو نفر اقتدا كنند هر ركعتى ثواب ششصد نماز دارد ، و هرچه بيشتر شوند ثواب نمازشان بيشتر مى شود تا به ده نفر برسند ، و عدّه آنان كه از ده گذشت ، اگر تمام آسمانها كاغذ و درياها مركّب و درختها قلم و جن و انس و ملائكه نويسنده شوند نمى توانند ثواب يك ركعت آن را بنويسند .
مسأله 1410 ـ حاضر نشدن به نماز جماعت از روى بى اعتنائى جايز نيست ، و سزاوار نيست كه انسان بدون عذر نماز جماعت را ترك كند .
مسأله 1411 ـ مستحب است انسان صبر كند نماز را به جماعت بخواند و نماز جماعت از نماز اول وقت كه فرادى ـ يعنى تنها خوانده شود ـ بهتر است ، ولى نماز فرادى در وقت فضيلت افضل از نماز جماعت در غير وقت فضيلت است ، و نيز نماز جماعتى را كه مختصر بخوانند از نماز فرادى كه آن را طول بدهند بهتر مى باشد .
مسأله 1412 ـ وقتى كه جماعت برپا مى شود مستحب است كسى كه نمازش را فرادى خوانده دوباره با جماعت بخواند ، و اگر بعد بفهمد كه نماز اولش باطل بوده ، نماز دوم او كافى است .
مسأله 1413 ـ اگر امام يا مأموم بخواهد نمازى را كه به جماعت خوانده دوباره با جماعت بخواند ، چنانچه احتمال فساد آن نماز را ندهد اشكال دارد مگر به طور امامت و در مأمومين كسانى باشند كه نماز واجب را نخوانده باشند .
مسأله 1414 ـ كسى كه در نماز به حدّى وسواس دارد كه موجب بطلان نمازش مى شود و فقط در صورتى كه نماز را با جماعت بخواند ، از وسواس راحت مى شود ، بايد نماز را با جماعت بخواند .
مسأله 1415 ـ اگر پدر يا مادر به فرزند خود امر كند كه نماز را به جماعت بخواند ، در صورتى كه ترك آن موجب عقوقش شود ، نماز جماعت بر او واجب مى شود .
مسأله 1416 ـ نماز مستحب را نمى شود به جماعت خواند ، مگر نماز استسقاء ـ كه براى آمدن باران مى خوانند ـ و نمازى كه واجب بوده و به جهتى مستحب شده است ، مانند نماز عيد فطر و قربان كه در زمان امام (عليه السلام) واجب بوده و بواسطه غائب شدن ايشان مستحب مى باشد .
مسأله 1417 ـ موقعى كه امام جماعت نماز يوميّه مى خواند ، هركدام از نمازهاى يوميّه را مى شود به او اقتدا كرد .
مسأله 1418 ـ اگر امام جماعت قضاى نماز يوميّه خود يا كس ديگر را كه فوت آن يقينى باشد مى خواند ، مى شود به او اقتدا كرد ، ولى اگر نماز خود يا كس ديگرى را احتياطاً قضا مى كند اقتدا به او جايز نيست .
مسأله 1419 ـ اگر انسان نداند نمازى را كه امام مى خواند نماز واجب يوميّه است يا نماز مستحب ، نمى تواند به او اقتدا كند .
مسأله 1420 ـ در صحّت جماعت شرط است كه بين امام و مأموم و همچنين بين مأموم و مأموم ديگر كه واسطه بين مأموم و امام است حائلى نباشد ، و مراد از حائل چيزى است كه مانع از ديدن شود مانند پرده يا ديوار و امثال اينها ، پس اگر در تمام احوال نماز يا بعض آن بين امام و مأموم يا بين مأموم و مأموم ديگر كه واسطه اتصال است چنين حائلى باشد ، جماعت باطل خواهد شد ، و زن از اين حكم مستثنى است چنانكه خواهد آمد .
مسأله 1421 ـ اگر بواسطه درازى صف اول ، كسانى كه دو طرف صف ايستاده اند امام را نبينند ، مى توانند اقتدا كنند . و نيز اگر بواسطه درازى يكى از صفهاى ديگر كسانى كه دو طرف آن ايستاده اند صف جلوى خود را نبينند ، مى توانند اقتدا نمايند .
مسأله 1422 ـ اگر صفهاى جماعت تا در مسجد برسد ، كسى كه مقابل در ، پشت صف ايستاده نمازش صحيح است ، و نيز نماز كسانى كه پشت سر او اقتدا مى كنند صحيح مى باشد ، بلكه نماز كسانى كه در دو طرف ايستاده اند و از جهت مأموم ديگر اتصال به جماعت دارند نيز صحيح است .
مسأله 1423 ـ كسى كه پشت ستون ايستاده ، اگر از طرف راست يا چپ به واسطه مأموم ديگر به امام متصل نباشد ، نمى تواند اقتدا كند .
مسأله 1424 ـ جاى ايستادن امام بايد از جاى مأموم به اندازه يك وجب متعارف بلندتر نباشد ، و اگر كمتر از يك وجب باشد اشكال ندارد ، و نيز اگر زمين سراشيب باشد و امام در طرفى كه بلندتر است بايستد در صورتى كه سراشيبى آن زياد نباشد و طورى باشد كه به آن ، زمين مسطّح بگويند مانعى ندارد .
مسأله 1425 ـ اگر جاى مأموم بلندتر از جاى امام باشد ، اشكال ندارد ، ولى اگر به قدرى بلندتر باشد كه نگويند اجتماع كرده اند ، جماعت صحيح نيست .
مسأله 1426 ـ اگر بين كسانى كه در يك صف ايستاده اند يك نفر كه نمازش باطل است فاصله شود ، مى توانند اقتدا كنند ، و امّا اگر چند نفر كه نمازشان باطل است فاصله شوند يا از جهت ديگر فاصله زيادى باشد ، نمى توانند اقتدا كنند .
مسأله 1427 ـ بعد از تكبير امام اگر صف جلو آماده نماز ، و تكبير گفتن آنان نزديك باشد ، كسى كه در صف بعد ايستاده ، مى تواند تكبير بگويد ، ولى احتياط مستحب آن است كه صبر كند تا تكبير صف جلو تمام شود .
مسأله 1428 ـ اگر بداند نماز يك صف از صفهاى جلو باطل است ، در صفهاى بعد نمى تواند اقتدا كند ، ولى اگر نداند نماز آنان صحيح است يا نه ، مى تواند اقتدا نمايد .
مسأله 1429 ـ هرگاه بداند نماز امام باطل است ، مثلا بداند امام وضو ندارد اگرچه خود امام ملتفت نباشد ، نمى تواند به او اقتدا كند .
مسأله 1430 ـ اگر مأموم بعد از نماز بفهمد كه امام عادل نبوده ، يا كافر بوده ، يا به جهتى نمازش باطل بوده مثلا بىوضو نماز خوانده ، در صورتى كه مثل زياد كردن ركوع از كارهائى كه نماز فرادى را ولو سهواً باطل مى كند ، نكرده باشد ، نمازش صحيح است .
مسأله 1431 ـ اگر در بين نماز شك كند كه اقتدا كرده يا نه ، اگر بنايش بر جماعت خواندن بوده و احتمال دهد كه از روى فراموشى نيّت جماعت نكرده است ، چنانچه در حالى باشد كه وظيفه مأموم است مثلا به حمد و سوره امام گوش مى دهد ، مى تواند نماز را به جماعت تمام كند . و اگر مشغول كارى باشد كه هم وظيفه امام و هم وظيفه مأموم است مثلا در ركوع يا سجده باشد ، بايد نماز را به نيّت فرادى تمام نمايد .
مسأله 1432 ـ اگر مأموم در بين نماز بخواهد قصد انفراد نمايد ، در صورتى كه از اول نماز چنين قصدى نداشته اشكال ندارد ، ولى اگر از اول نماز قصد داشته است مورد اشكال است .
مسأله 1433 ـ اگر مأموم بعد از حمد و سوره امام ، نيّت فرادى كند ، لازم نيست حمد و سوره را بخواند ، و اگر پيش از تمام شدن حمد و سوره نيّت فرادى نمايد بنابر احتياط مقدارى را كه امام خوانده نيز بخواند .
مسأله 1434 ـ اگر در بين نماز جماعت نيّت فرادى نمايد ، نمى تواند دوباره نيّت جماعت كند ، بلكه اگر مردّد شود كه نيّت فرادى كند يا نه و بعد تصميم بگيرد كه نماز را با جماعت تمام كند ، صحّت جماعتش محل اشكال است .
مسأله 1435 ـ اگر شك كند كه نيّت فرادى كرده يا نه ، بايد بنا بگذارد كه نيّت فرادى نكرده است .
مسأله 1436 ـ اگر موقعى كه امام در ركوع است اقتدا كند و به ركوع امام برسد ، اگرچه ذكر امام تمام شده باشد ، نمازش صحيح است و يك ركعت حساب مى شود ، امّا اگر به مقدار ركوع خم شود و به ركوع امام نرسد نمازش باطل است .
مسأله 1437 ـ اگر موقعى كه امام در ركوع است اقتدا كند و به مقدار ركوع خم شود و شك كند كه به ركوع امام رسيده يا نه ، نمازش باطل است .
مسأله 1438 ـ اگر موقعى كه امام در ركوع است اقتدا كند و پيش از آنكه به اندازه ركوع خم شود ، امام سر از ركوع بردارد ، بنابر احتياط واجب بايد قصد فرادى بنمايد .
مسأله 1439 ـ اگر اول نماز يا بين حمد و سوره اقتدا كند و پيش از آنكه به ركوع رود ، امام سر از ركوع بردارد ، نماز او صحيح است .
مسأله 1440 ـ اگر موقعى برسد كه امام مشغول خواندن تشهّد آخر نماز است ، چنانچه بخواهد به ثواب جماعت برسد ، بايد بعد از نيّت و گفتن تكبيرة الاحرام بنشيند و تشهّد را با امام بخواند ولى سلام را نگويد و صبر كند تا امام سلام نماز را بدهد ، بعد بايستد بدون آنكه دوباره نيّت كند و تكبير بگويد ، حمد و سوره را بخواند و آن را ركعت اول نماز خود حساب كند .
مسأله 1441 ـ مأموم نبايد جلوتر از امام بايستد ، و بنابر احتياط اگر مأموم يك مرد باشد قدرى عقب تر در طرف راست امام بايستد ، و بعيد نيست كه جايز باشد با امام برابر بايستد و لو قد او بلندتر از امام باشد ، و اگر متعدّد باشند پشت سر امام بايستند .
مسأله 1442 ـ اگر امام مرد و مأموم زن باشد ، چنانچه بين آن زن و امام يا بين آن زن و مأموم ديگرى كه مرد است و زن بواسطه او به امام متصل شده است ، پرده و مانند آن باشد ، اشكال ندارد .
مسأله 1443 ـ اگر بعد از شروع به نماز ، بين مأموم و امام ، يا بين مأموم و كسى كه مأموم بواسطه او متصل به امام است ، پرده يا چيز ديگرى حائل شود ، جماعت باطل مى شود و لازم است مأموم به وظيفه منفرد عمل نمايد .
مسأله 1444 ـ احتياط واجب آن است كه بين جاى سجده مأموم و جاى ايستادن امام به اندازه يك متر فاصله نباشد ، و همچنين است اگر انسان بواسطه مأمومى كه جلوى او ايستاده به امام متصل باشد ، و احتياط مستحب آن است كه جاى سجده مأموم با جاى كسى كه جلوى او ايستاده ، هيچ فاصله نداشته باشد .
مسأله 1445 ـ اگر مأموم بواسطه كسى كه طرف راست يا چپ او اقتدا كرده به امام متصل باشد و از جلو به امام متصل نباشد ، بنابر احتياط واجب بايد با كسى كه در طرف راست يا چپ او اقتدا كرده ، يك متر فاصله نداشته باشد .
مسأله 1446 ـ اگر در نماز ، بين مأموم و امام ، يا بين مأموم و كسى كه مأموم بواسطه او به امام متصل است ، يك متر فاصله پيدا شود ، بايد قصد انفراد كند و نمازش صحيح است .
مسأله 1447 ـ اگر نماز همه كسانى كه در صف جلو هستند تمام شود ، چنانچه فوراً براى نماز ديگرى به امام اقتدا كنند ، جماعت صف بعد صحيح است .
مسأله 1448 ـ اگر در ركعت دوم اقتدا كند ، لازم نيست حمد و سوره بخواند ولى قنوت و تشهّد را با امام مى خواند ، و احتياط آن است كه موقع خواندن تشهّد انگشتان دست و سينه پا را به زمين بگذارد و زانوها را بلند كند و بايد بعد از تشهّد با امام برخيزد و حمد و سوره را بخواند ، و اگر براى سوره وقت ندارد ، حمد را تمام كند و در ركوع ، خود را به امام برساند ، و اگر در ركوع به امام نرسد ، بنابر احتياط واجب قصد انفراد نمايد .
مسأله 1449 ـ اگر موقعى كه امام در ركعت دوم نماز چهار ركعتى است اقتدا كند ، بايد در ركعت دوم نمازش كه ركعت سوم امام است بعد از دو سجده بنشيند و تشهّد را به مقدار واجب بخواند و برخيزد ، و چنانچه براى گفتن سه مرتبه تسبيحات وقت ندارد ، بايد يك مرتبه بگويد و در ركوع خود را به امام برساند .
مسأله 1450 ـ اگر امام در ركعت سوم يا چهارم باشد و مأموم بداند كه اگر اقتدا كند و حمد را بخواند ، به ركوع امام نمى رسد ، بنابر احتياط واجب بايد صبر كند تا امام به ركوع رود ، بعد اقتدا نمايد .
مسأله 1451 ـ اگر در حال قيام ركعت سوم ياچهارمِ امام اقتدا كند ، بايد حمد وسوره را بخواند ، و اگر براى سوره وقت ندارد ، بايد حمد را تمام كند و در ركوع خود را به امام برساند ، و اگر در ركوع به امام نرسد بنابر احتياط واجب قصد انفراد كند .
مسأله 1452 ـ كسى كه مى داند اگر سوره يا قنوت را تمام كند به ركوع امام نمى رسد ، چنانچه عمداً سوره يا قنوت را بخواند و به ركوع نرسد ، اظهر اين است كه نمازش صحيح است و بايد به وظيفه منفرد عمل نمايد .
مسأله 1453 ـ كسى كه اطمينان دارد كه اگر سوره را شروع كند يا تمام نمايد ، به ركوع امام مى رسد ، در صورتى كه زياد طول نكشد بهتر آن است كه سوره را شروع كند ، يا اگر شروع كرده تمام نمايد ، و اگر زياد طول بكشد احتياط واجب آن است كه شروع نكند ، و چنانچه شروع كرده تمام ننمايد .
مسأله 1454 ـ كسى كه يقين دارد اگر سوره را بخواند به ركوع امام مى رسد ، چنانچه سوره را بخواند و به ركوع نرسد ، جماعتش صحيح است .
مسأله 1455 ـ اگر امام ايستاده باشد ومأموم نداند كه در كدام ركعت است ، مى تواند اقتدا كند ، ولى بايد حمد و سوره را به قصد قربت بخواند اگرچه بعد بفهمد كه امام در ركعت اول يا دوم بوده .
مسأله 1456 ـ اگر به خيال اينكه امام در ركعت اول يا دوم است حمد و سوره نخواند و بعد از ركوع بفهمد كه در ركعت سوم يا چهارم بوده ، نمازش صحيح است ، ولى اگر پيش از ركوع بفهمد ، بايد حمد و سوره را بخواند ، و اگر وقت ندارد ، فقط حمد را بخواند و در ركوع خود را به امام برساند ، و اگر نمى رسد بنابر احتياط واجب قصد انفراد نمايد .
مسأله 1457 ـ اگر به خيال اينكه امام در ركعت سوم يا چهارم است حمد و سوره بخواند و پيش از ركوع يا بعد از آن بفهمد كه در ركعت اول يا دوم بوده ، نمازش صحيح است . و اگر در بين حمد و سوره بفهمد ، لازم نيست آنها را تمام كند .
مسأله 1458 ـ اگر موقعى كه مشغول نماز مستحبّى است جماعت برپا شود ، چنانچه اطمينان ندارد كه اگر نماز را تمام كند به جماعت مى رسد ، مستحب است نماز را رها كند و مشغول نماز جماعت شود ، بلكه اگر اطمينان نداشته باشدكه به ركعت اول برسد مستحب است به همين دستور رفتار نمايد .
مسأله 1459 ـ اگر موقعى كه مشغول نماز سه ركعتى يا چهار ركعتى است جماعت برپا شود ، چنانچه به ركوع ركعت سوم نرفته و اطمينان ندارد كه اگر نماز را تمام كند به جماعت مى رسد ، مستحب است به نيّت نماز مستحبّى نماز را دو ركعتى تمام كند و خود را به جماعت برساند .
مسأله 1460 ـ اگر نماز امام تمام شود و مأموم مشغول تشهّد يا سلام اول باشد ، لازم نيست نيّت فرادى كند .
مسأله 1461 ـ كسى كه يك ركعت از امام عقب مانده بهتر آن است كه وقتى امام تشهّد ركعت آخر را مى خواند ، انگشتان دست و سينه پا را به زمين بگذارد و زانوها را بلند نگهدارد و صبر كند تا امام سلام نماز را بگويد و بعد برخيزد . و اگر در همان جا بخواهد قصد انفراد نمايد مانعى ندارد ، ولى چنانچه از اول قصد انفراد داشته محل اشكال است .

شرائط امام جماعت
مسأله 1462 ـ امام جماعت بايد بالغ و عاقل و شيعه دوازده امامى و عادل و حلال زاده باشد و نماز را به طور صحيح بخواند ، و نيز اگر مأموم مرد است امام او هم بايد مرد باشد ، و اقتدا كردن بچه مميّز كه خوب و بد را مى فهمد به بچه مميّز ديگر مانعى ندارد اگرچه آثار جماعت بر او مترتّب نمى شود .
مسأله 1463 ـ امامى را كه عادل مى دانسته ، اگر شك كند كه به عدالت خود باقى است يا نه ، مى تواند به او اقتدا نمايد .
مسأله 1464 ـ كسى كه ايستاده نماز مى خواند ، نمى تواند به كسى كه نشسته يا خوابيده نماز مى خواند اقتدا كند . و كسى كه نشسته نماز مى خواند ، نمى تواند به كسى كه خوابيده نماز مى خواند اقتدا نمايد .
مسأله 1465 ـ كسى كه نشسته نماز مى خواند ، مى تواند به كسى كه نشسته نماز مى خواند اقتدا كند . و اقتداء كسى كه خوابيده نماز مى خواند به كسى كه نشسته يا خوابيده نماز مى خواند محل اشكال است .
مسأله 1466 ـ اگر امام جماعت بواسطه عذرى با لباس نجس يا با تيمّم يا با وضوى جبيره اى نماز بخواند ، مى شود به او اقتدا كرد .
مسأله 1467 ـ اگر امام مرضى دارد كه نمى تواند از بيرون آمدن بول و غائط خوددارى كند ، مى شود به او اقتدا كرد ، و نيز زنى كه مستحاضه نيست مى تواند به زن مستحاضه اقتدا نمايد .
مسأله 1468 ـ بهتر اين است كه كسى كه مرض خوره يا پيسى دارد ، امام جماعت نشود . و بنابر احتياط واجب به كسى كه حدّ شرعى بر او جارى شده اقتدا ننمايند ، و همچنين اهل شهر ( خانه نشين ) به اعرابى ( صحرانشين ) اقتدا نكند .

احكام جماعت
مسأله 1469 ـ موقعى كه مأموم نيّت مى كند ، بايد امام را معيّن نمايد ، ولى دانستن اسم او لازم نيست ، و اگر نيّت كند اقتدا مى كنم به امام جماعت حاضر ، نمازش صحيح است .
مسأله 1470 ـ مأموم بايد غير از حمد و سوره چيزهاى نماز را خودش بخواند ، ولى اگر ركعت اول يا دوم او ركعت سوم يا چهارم امام باشد ، بايد حمد و سوره را بخواند .
مسأله 1471 ـ اگر مأموم در ركعت اول و دوم نماز صبح ومغرب و عشا صداى حمد وسوره امام را بشنود ، اگرچه كلمات را تشخيص ندهد ، بايد حمد و سوره را نخواند ، و اگر صداى امام را نشنود مستحب است حمد وسوره را بخواند ولى بايد آهسته بخواند وچنانچه سهواً بلند بخواند اشكال ندارد .
مسأله 1472 ـ اگر مأموم بعضى از كلمات حمد و سوره امام را بشنود ، احتياط واجب آن است كه حمد و سوره را نخواند .
مسأله 1473 ـ اگر مأموم سهواً حمد و سوره را بخواند ، يا خيال كند صدائى را كه مى شنود صداى امام نيست و حمد و سوره را بخواند و بعد بفهمد صداى امام بوده ، نمازش صحيح است .
مسأله 1474 ـ اگر شك كند كه صداى امام را مى شنود يا نه ، يا صدائى بشنود و نداند صداى امام است يا صداى كس ديگر ، مى تواند حمد و سوره را بخواند .
مسأله 1475 ـ مأموم در ركعت اول و دوم نماز ظهر و عصر نبايد حمد و سوره را بخواند ، و مستحب است بجاى آن ذكر بگويد .
مسأله 1476 ـ مأموم نبايد تكبيرة الاحرام را پيش از امام بگويد ، بلكه احتياط واجب آن است كه تا تكبير امام تمام نشده تكبير نگويد .
مسأله 1477 ـ اگر مأموم سهواً پيش از امام سلام دهد ،نمازش صحيح است ولازم نيست دوباره با امام سلام دهد ، بلكه ظاهر اين است كه اگر عمداً هم پيش از امام سلام دهد نمازش اشكال ندارد .
مسأله 1478 ـ اگر مأموم غير از تكبيرة الاحرام و سلام ، چيزهاى ديگر نماز را پيش از امام بگويد اشكال ندارد ، ولى اگر آنها را بشنود ، يا بداند امام چه وقت مى گويد ، احتياط مستحب آن است كه پيش از امام نگويد .
مسأله 1479 ـ مأموم بايد غير از آنچه در نماز خوانده مى شود ، كارهاى ديگر آن مانند ركوع و سجود را با امام يا كمى بعد از امام بجا آورد ، و اگر عمداً پيش از امام يا مدّتى بعد از امام انجام دهد ، جماعتش باطل مى شود ، ولى اگر به وظيفه منفرد عمل نمايد نمازش صحيح است .
مسأله 1480 ـ اگر سهواً پيش از امام سر از ركوع بردارد چنانچه امام در ركوع باشد ، بايد به ركوع برگردد وباامام سر بردارد ،ودر اين صورت زياد شدن ركوع كه ركن است نماز را باطل نمى كند ، ولى اگر به ركوع برگردد و پيش از آنكه به ركوع امام برسد ، امام سر بردارد ، نمازش باطل است .
مسأله 1481 ـ اگر اشتباهاً سر بردارد و ببيند امام در سجده است ، بايد به سجده برگردد ، و چنانچه در هر دو سجده اين اتفاق بيفتد ، براى زياد شدن دو سجده كه ركن است نماز باطل نمى شود .
مسأله 1482 ـ كسى كه اشتباهاً پيش از امام سر از سجده برداشته ، هرگاه به سجده برگردد و معلوم شود امام قبلا سر برداشته است ، نمازش صحيح است ، ولى اگر در هر دو سجده اين اتفاق بيفتد نمازش باطل است .
مسأله 1483 ـ اگر اشتباهاً سر از ركوع يا سجده بردارد و سهواً يا به خيال اينكه به امام نمى رسد به ركوع يا سجده نرود ، جماعت و نمازش صحيح است .
مسأله 1484 ـ اگر سر از سجده بردارد و ببيند امام در سجده است ، چنانچه به خيال اينكه سجده اول امام است ، به قصد اينكه با امام سجده كند به سجده رود و بفهمد سجده دوم امام بوده ، سجده دوم او حساب مى شود ، و اگر به خيال اينكه سجده دوم امام است به سجده رود و بفهمد كه سجده اول امام بوده ، بايد به قصد سجده با امام سجده را تمام كند و دوباره با امام به سجده رود .
مسأله 1485 ـ اگر سهواً پيش از امام به ركوع رود و طورى باشد كه اگر سر بردارد به مقدارى از قرائت امام مى رسد ، چنانچه سر بردارد و با امام به ركوع رود ، نمازش صحيح است ، و اگر عمداً برنگردد نمازش باطل است .
مسأله 1486 ـ اگر سهواً پيش از امام به ركوع رود و طورى باشد كه اگر برگردد به چيزى از قرائت امام نمى رسد ، اگر به قصد اينكه با امام نماز بخواند سربردارد و با امام به ركوع رود ، جماعت و نمازش صحيح است ، و اگر عمداً برنگردد نمازش صحيح است و منفرد مى شود .
مسأله 1487 ـ اگر سهواً پيش از امام به سجده رود ، اگر به قصد اينكه با امام نماز بخواند سر بردارد و با امام به سجده رود ، جماعت و نمازش صحيح است ، و اگر عمداً برنگردد نمازش صحيح و منفرد مى گردد .
مسأله 1488 ـ اگر امام در ركعتى كه قنوت ندارد اشتباهاً قنوت بخواند ، يا در ركعتى كه تشهّد ندارد اشتباهاً مشغول خواندن تشهّد شود ، مأموم نبايد قنوت و تشهّد را بخواند ، ولى نمى تواند پيش از امام به ركوع رود ، ياپيش از ايستادن امام بايستد ، بلكه بايد صبر كند تا قنوت و تشهّد امام تمام شود و بقيه نماز را با او بخواند .

وظيفه امام و مأموم در نماز جماعت :
مسأله 1489 ـ بنابر احتياط واجب اگر مأموم يك مرد باشد ، طرف راست امام بايستد ؛ و اگر يك يا چند زن باشد ، پشت سر امام بايستد ؛ و اگر يك مرد و يك زن يا يك مرد و چند زن باشند ، مرد طرف راست امام بايستد و يك يا چند زن پشت سر امام بايستند ؛ و اگر چند مرد و يك يا چند زن باشند ، آنچه مرد است عقب امام و زنها پشت مردها بايستند .
مسأله 1490 ـ اگر امام و مأموم هر دو زن باشند ، واجب است بنابر احتياط رديف يكديگر بايستند و امام جلوتر از ديگران نايستد .
مسأله 1491 ـ مستحب است امام در وسط صف بايستد و اهل علم و كمال و تقوى در صف اول بايستند .
مسأله 1492 ـ مستحب است صفهاى جماعت منظّم باشد ، و بين كسانى كه در يك صف ايستاده اند فاصله نباشد و شانه آنان رديف يكديگر باشد .
مسأله 1493 ـ مستحب است بعد از گفتن « قَدْ قامَتِ الصَّلاةُ » مأمومين برخيزند .
مسأله 1494 ـ مستحب است امام جماعت مأمومى را كه از ديگران ضعيف تر است رعايت كند و قنوت و ركوع و سجود را طول ندهد ، مگر بداند همه كسانى كه به او اقتدا كرده اند مايلند .
مسأله 1495 ـ مستحب است امام جماعت در حمد و سوره و ذكرهائى كه بلند مى خواند ، صداى خود را به قدرى بلند كند كه ديگران بشنوند ، ولى بايد بيش از اندازه صدا را بلند نكند .
مسأله 1496 ـ اگر امام در ركوع بفهمد كسى تازه رسيده و مى خواهد اقتدا كند ، مستحب است ركوع را دو برابر هميشه طول بدهد وبعد برخيزد ، اگرچه بفهمد كس ديگرى هم براى اقتدا وارد شده است .

چيزهائى كه در جماعت مكروه است :
مسأله 1497 ـ اگر در صفهاى جماعت جا باشد ، مكروه است انسان تنها بايستد .
مسأله 1498 ـ مكروه است مأموم ذكرهاى نماز را طورى بگويد كه امام بشنود .
مسأله 1499 ـ مسافرى كه نماز ظهر و عصر و عشا را دو ركعت مى خواند ، مكروه است در اين نمازها به كسى كه مسافر نيست اقتدا كند ، و كسى كه مسافر نيست مكروه است در اين نمازها به مسافر اقتدا نمايد .

نماز آيات
مسأله 1500 ـ نماز آيات كه دستور آن بعداً گفته خواهد شد بواسطه چهار چيز واجب مى شود :
اول ـ گرفتن خورشيد .
دوم ـ گرفتن ماه اگرچه مقدار كمى از آنها گرفته شود و كسى هم از آن نترسد .
سوم ـ زلزله اگرچه كسى هم نترسد .
چهارم ـ رعد و برق و بادهاى سياه و سرخ و مانند اينها از آيات آسمانى در صورتى كه بيشتر مردم بترسند . و امّا در حوادث زمينى مانند فرو رفتن آب دريا و افتادن كوه كه موجب ترس اكثر مردم شود بنابر احتياط نماز آيات خوانده شود ، ولى بعيد نيست كه در حوادث زمينى كه زلزله نباشد نماز آيات واجب نباشد .
مسأله 1501 ـ اگر از چيزهائى كه نماز آيات براى آنها واجب است بيشتر از يكى اتفاق بيفتد ، انسان بايد براى هر يك از آنها يك نماز آيات بخواند ، مثلا اگر خورشيد بگيرد و زلزله هم بشود ، بايد دو نماز آيات بخواند .
مسأله 1502 ـ كسى كه چند نماز آيات بر او واجب است ، چه همه آنها براى يك چيز بر او واجب شده باشد ، مثلا سه مرتبه خورشيد گرفته و نماز آنها را نخوانده است ، چه براى چند چيز باشد مثلا براى آفتاب گرفتن و ماه گرفتن و زلزله ، نمازهائى بر او واجب شده باشد ، موقعى كه قضاى آنها را مى خواند ، لازم نيست معيّن كند كه براى كدام يك آنها باشد .
مسأله 1503 ـ چيزهائى كه نماز آيات براى آنها واجب است ، در هر شهرى اتفاق بيفتد ، فقط مردم همان شهر بايد نماز آيات بخوانند ، و بر مردم جاهاى ديگر واجب نيست .
مسأله 1504 ـ در نماز آيات براى زلزله يا رعد و برق و بادهاى سياه و مانند آنها لازم است مكلّف نماز آيات را فوراً بخواند ، و چنانچه تأخير بيندازد احوط آن است كه به قصد مافى الذّمه بياورد و قصد ادا و قضا نكند .
مسأله 1505 ـ از وقتى كه خورشيد يا ماه شروع به گرفتن مى كند ، انسان بايد نماز آيات را بخواند ، و بهتر اين است كه به قدرى تأخير نيندازد كه شروع به باز شدن كند .
مسأله 1506 ـ اگر خواندن نماز آيات را به قدرى تأخير بيندازد كه آفتاب يا ماه شروع به باز شدن كند ، نيّت ادا مانعى ندارد ، ولى اگر بعد از باز شدن تمام آن ، نماز بخواند بايد نيّت قضا نمايد .
مسأله 1507 ـ اگر مدّت گرفتن خورشيد يا ماه به اندازه خواندن يك ركعت نماز يا كمتر باشد ، وجوب نماز آيات در اين صورت مبنى بر احتياط است ، و اگر مدّت گرفتن آنها بيشتر باشد ولى انسان نماز را نخواند ، تا به اندازه خواندن يك ركعت به آخر وقت آن مانده باشد ، در اين صورت نماز آيات واجب و ادا است .
مسأله 1508 ـ اگر بعد از باز شدن آفتاب يا ماه بفهمد كه تمام آن گرفته بوده ، بايد قضاى نماز آيات را بخواند ، ولى اگر بفهمد مقدارى از آن گرفته بوده قضا بر او واجب نيست .
مسأله 1509 ـ اگر عدّه اى كه اطمينان به گفتار آنها نباشد بگويند كه خورشيد يا ماه گرفته است ، چنانچه انسان از گفته آنان يقين يا اطمينان شخصى پيدا نكند و نماز آيات نخواند و بعد معلوم شود راست گفته اند ، در صورتى كه تمام خورشيد يا ماه گرفته باشد ، بايد نماز آيات را بخواند ، ولى اگر مقدارى از آن گرفته باشد ، خواندن نماز آيات بر او واجب نيست ، و همچنين است اگر دو نفر كه عادل بودن آنان معلوم نيست بگويند خورشيد يا ماه گرفته ، بعد معلوم شود كه عادل بوده اند .
مسأله 1510 ـ اگرانسان به گفته كسانى كه از روى قاعده علمى وقت گرفتن خورشيد و ماه را مى دانند اطمينان پيدا كند كه خورشيد يا ماه گرفته ، بنابر احتياط واجب بايد نماز آيات را بخواند ، و نيز اگر بگويند فلان وقت خورشيد يا ماه مى گيرد و فلان مقدار طول مى كشد و انسان به گفته آنان اطمينان پيدا كند ، بنابر احتياط واجب بايد به حرف آنان عمل نمايد .
مسأله 1511 ـ اگر بفهمد نماز آياتى كه خوانده باطل بوده ، بايد دوباره بخواند ، و اگر وقت گذشته قضا نمايد .
مسأله 1512 ـ اگر در وقت نماز يوميّه نماز آيات هم بر انسان واجب شود ، چنانچه براى هر دو نماز وقت دارد ، هر كدام را اول بخواند اشكال ندارد ، و اگر وقت يكى از آن دو تنگ باشد ، اول آن را بخواند ، و اگر وقت هر دو تنگ باشد ، بايد اول نماز يوميّه را بخواند .
مسأله 1513 ـ اگر در بين نماز يوميّه بفهمد كه وقت نماز آيات تنگ است ، چنانچه وقت نماز يوميّه هم تنگ باشد ، بايد آن را تمام كند بعد نماز آيات را بخواند ، و اگر وقت نماز يوميّه تنگ نباشد ، آن را بشكند و اول نماز آيات و بعد نماز يوميّه را بجا آورد .
مسأله 1514 ـ اگر در بين نماز آيات بفهمد كه وقت نماز يوميّه تنگ است ، بايد نماز آيات را رها كند و مشغول نماز يوميّه شود و بعد از آن كه نماز را تمام كرد پيش از انجام كارى كه نماز را بهم بزند ، بقيه نماز آيات را از همانجا كه رها كرده بخواند .
مسأله 1515 ـ اگر در حال حيض يا نفاس زن ، آفتاب يا ماه بگيرد يا رعد و برق و مانند اينها اتفاق بيفتد ، نماز آيات بر او واجب نيست و قضا هم ندارد .

دستور نماز آيات :
مسأله 1516 ـ نماز آيات دو ركعت است و در هر ركعت پنج ركوع دارد ، و دستور آن اين است كه انسان بعد از نيّت ، تكبير بگويد و يك حمد و يك سوره تمام بخواند و به ركوع رود و سر از ركوع بردارد ، دوباره يك حمد و يك سوره بخواند ، باز به ركوع رود تا پنج مرتبه ، و بعد از بلند شدن از ركوع پنجم دو سجده نمايد و برخيزد و ركعت دوم را هم مثل ركعت اول بجا آورد و تشهّد بخواند و سلام دهد .
مسأله 1517 ـ در نماز آيات ممكن است انسان بعد از نيّت و تكبير و خواندن حمد ، آيه هاى يك سوره را پنج قسمت كند و يك آيه يا كمتر يا بيشتر آن را بخواند و به ركوع رود و سربردارد و بدون اينكه حمد بخواند ، قسمت دوم از همان سوره را بخواند و به ركوع رود ، و همين طور تا پيش از ركوع پنجم سوره را تمام نمايد ، مثلا به قصد سوره « قُلْ هُوَ اللهُ اَحَدٌ » ، « بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ قُلْ هُوَ اللهُ اَحَدٌ » بگويد و به ركوع رود ، بعد بايستد و بگويد « اللهُ الصَّمَدُ » دوباره به ركوع رود و بعد از ركوع بايستد و بگويد « لَمْ يَلِدْ » باز به ركوع رود و بايستد و بگويد « وَلَمْ يُولَدْ » و برود به ركوع باز هم سر بردارد و بگويد « وَلَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُواً اَحَدٌ » و بعد از آن به ركوع پنجم رود و بعد از سر برداشتن ، دو سجده كند ، و ركعت دوم را هم مثل ركعت اول بجا آورد ، و بعد از سجده دوم تشهّد بخواند و نماز را سلام دهد . و نيز جايز است كه به كمتر از پنج قسمت تقسيم نمايد ، لكن هر وقت سوره را تمام كرد لازم است حمد را قبل از ركوع بعدى بخواند ، و بنابر احتياط لازم با بسمله تنها ركوع نكند .
مسأله 1518 ـ اگر در يك ركعت از نماز آيات ، پنج مرتبه حمد و سوره بخواند و در ركعت ديگر يك حمد بخواند و سوره را پنج قسمت كند مانعى ندارد .
مسأله 1519 ـ چيزهائى كه در نمازهاى يوميّه واجب و مستحب است ، در نماز آيات هم واجب و مستحب مى باشد ، ولى در نماز آيات در صورتى كه به جماعت باشد مستحب است بجاى اذان و اقامه سه مرتبه بگويند « الصلاة » و در غير جماعت چيزى نيست .
مسأله 1520 ـ مستحب است پيش از ركوع و بعد از آن تكبير بگويد ، و بعد از ركوع پنجم و دهم قبل از تكبير « سَمِعَ اللهُ لِمَنْ حَمِدَهُ » نيز بگويد .
مسأله 1521 ـ مستحب است پيش از ركوع دوم و چهارم و ششم و هشتم و دهم قنوت بخواند ، و اگر فقط قنوت پيش از ركوع دهم بخواند كافى است .
مسأله 1522 ـ اگر در نماز آيات شك كند كه چند ركعت خوانده و فكرش به جائى نرسد ، نماز باطل است .
مسأله 1523 ـ اگر شك كند كه در ركوع آخر ركعت اول است يا در ركوع اول ركعت دوم و فكرش به جائى نرسد ، نماز باطل است ، ولى اگر مثلا شك كند كه چهار ركوع كرده يا پنج ركوع ، چنانچه شك او پيش از رسيدن به سجده بوده ، ركوعى را كه شك دارد بجا آورده يا نه بايد بجا آورد ، ولى اگر به سجده رسيده باشد بايد به شك خود اعتنا نكند .
مسأله 1524 ـ هر يك از ركوع هاى نماز آيات ركن است كه اگر عمداً يا اشتباهاً كم يا زياد شود نماز باطل است .

نماز عيد فطر و قربان
مسأله 1525 ـ نماز عيد فطر و قربان در زمان حضور امام (عليه السلام) واجب است و بايد به جماعت خوانده شود ، و در زمان ما كه امام (عليه السلام) غائب است مستحب مى باشد و مى شود آن را به جماعت يا فرادى خواند .
مسأله 1526 ـ وقت نماز عيد فطر و قربان از اول آفتاب روز عيد تا ظهر است .
مسأله 1527 ـ مستحب است نماز عيد قربان را بعد از بلند شدن آفتاب بخوانند ، و در عيد فطر مستحب است بعد از بلند شدن آفتاب افطار كنند و زكاة فطره را هم بدهند ، بعد نماز عيد را بخوانند .
مسأله 1528 ـ نماز عيد فطر و قربان دو ركعت است كه در ركعت اول بعد از خواندن حمد وسوره ، بايد پنج تكبير بگويد ، و بعد از هر تكبير يك قنوت بخواند ، و بعد از قنوت پنجم تكبير ديگرى بگويد و به ركوع رود و دو سجده بجا آورد و برخيزد ، و در ركعت دوم چهار تكبير بگويد و بعد از هر تكبير قنوت بخواند و تكبير پنجم را بگويد و به ركوع رود و بعد از ركوع دو سجده كند و تشهّد بخواند و نماز را سلام دهد .
مسأله 1529 ـ در قنوت نماز عيد فطر و قربان هر دعا و ذكرى بخواند كافى است ولى بهتر است اين دعا را بخواند « اللّهُمَّ اَهْلَ الكِبْرِياءِ وَالعَظَمَةِ وَاَهْلَ الجُودِ وَالجَبَرُوتِ وَاَهْلَ العَفْوِ وَالرَّحْمَةِ وَاَهْلَ التَّقْوى وَالمَغْفِرَةِ اَسأَلُكَ بِحَقِّ هذا اليَوْمِ الَّذِي جَعَلْتَهُ لِلْمُسْلِمِينَ عِيداً وَلُِمحَمَّد (صلى الله عليه وآله وسلم) ذُخْراً وَشَرَفاً وَكَرامَةً وَمَزِيداً اَنْ تُصَلِّيَ عَلى مُحَمَّد وَآلِ مُحَمَّد وَاَنْ تُدْخِلَنِي فِي كُلِّ خَيْر اَدْخَلْتَ فِيهِ مُحَمَّداً وَآلَ مُحَمَّد وَاَنْ تُخْرِجَنِي مِنْ كُلِّ سُوء اَخْرَجْتَ مِنْهُ مُحَمَّداً وَآلَ مُحَمَّد صَلَواتُكَ عَلَيْهِ وَعَلَيْهِمْ اللّهُمَّ اِنِّي اَسأَلُكَ خَيْرَ ما سَأَلَكَ بِهِ عِبادُكَ الصّالِحُونَ وَاَعُوذُ بِكَ مِمّا اسْتَعاذَ مِنْهُ عِبادُكَ الُمخْلَصُونَ » .
مسأله 1530 ـ در زمان غائب بودن امام (عليه السلام) مستحب است بعد از نماز عيد فطر و قربان دو خطبه بخوانند . و بهتر است كه در خطبه عيد فطر احكام زكاة فطره ، و در خطبه عيد قربان احكام قربانى را بگويند.
مسأله 1531 ـ نماز عيد سوره مخصوصى ندارد ولى بهتر است كه در ركعت اول آن سوره شمس ( سوره 91 ) و در ركعت دوم سوره غاشيه ( سوره 88 ) را بخوانند ، يا در ركعت اول سوره سبّح اسم ( سوره 87 ) و در ركعت دوم سوره شمس را بخوانند .
مسأله 1532 ـ مستحب است نماز عيد را در صحرا بخوانند ، ولى در مكّه مستحب است در مسجد الحرام خوانده شود .
مسأله 1533 ـ مستحب است پياده و پا برهنه و با وقار به نماز عيد بروند و پيش از نماز غسل كنند و عمامه سفيد بر سر بگذارند .
مسأله 1534 ـ مستحب است در نماز عيد بر زمين سجده كنند ، و در حال گفتن تكبيرها دستها را بلند كنند وكسى كه نماز عيد مى خواند ، اگر امام جماعت است ، يا فرادى نماز مى خواند ، نماز را بلند بخواند .
مسأله 1535 ـ بعد از نماز مغرب و عشا شب عيد فطر و بعد از نماز صبح آن ، و بعد از نماز عيد فطر مستحب است اين تكبيرها را بگويد « اللهُ اَكْبَرُ ، اللهُ اَكْبَرُ ، لا اِلهَ اِلاَّ اللهُ وَاللهُ اَكْبَرُ ، اللهُ اَكْبَرُ وَللهِ الحَمْدُ ، اللهُ اَكْبَرُ عَلى ما هَدانا » .
مسأله 1536 ـ مستحب است انسان در عيد قربان بعد از ده نماز كه اول آنها نماز ظهر روز عيد و آخر آنها نماز صبح روز دوازدهم است ، تكبيرهائى را كه در مسأله پيش گفته شد بگويد ، و بعد از آن بگويد « اللهُ اَكْبَرُ عَلى ما رَزَقَنا مِنْ بَهِيمَةِ الاَنْعامِ وَالحَمْدُ للهِ عَلى ما اَبْلانا » . ولى اگر عيد قربان را در منى باشد مستحب است بعد از پانزده نماز كه اول آنها نماز ظهر روز عيد و آخر آنها نماز صبح روز سيزدهم ذى حجّه است ، اين تكبيرها را بگويد .
مسأله 1537 ـ احتياط مستحب آن است كه زنها از رفتن به نماز عيد خوددارى كنند ، ولى اين احتياط براى زنهاى پير نيست .
مسأله 1538 ـ در نماز عيد هم مثل نمازهاى ديگر ، مأموم بايد غير از حمد و سوره چيزهاى ديگر نماز را خودش بخواند .
مسأله 1539 ـ اگر مأموم موقعى برسد كه امام مقدارى از تكبيرها را گفته ، بعد از آنكه امام به ركوع رفت ، بايد آنچه از تكبيرها و قنوتها را كه با امام نگفته خودش بگويد ، و اگر در هر قنوت يك « سبحان الله » يا يك « الحمد لله » بگويد كافى است .
مسأله 1540 ـ اگر در نماز عيد موقعى برسد كه امام در ركوع است ، مى تواند نيّت كند و تكبير اول نماز را بگويد و به ركوع رود .
مسأله 1541 ـ اگر در نماز عيد يك سجده يا تشهّد را فراموش كند ، احتياط آن است كه بعد از نماز آن را بجا آورد ، ولى اگر كارى كه براى آن در نماز يوميّه سجده سهو لازم است پيش آيد لازم نيست دو سجده سهو بنمايد .

اجير گرفتن براى نماز
مسأله 1542 ـ بعد از مرگ انسان ، مى شود براى نماز و عبادتهاى ديگر او كه در زندگى بجا نياورده ، ديگرى را اجير كنند ، يعنى به او مزد دهند كه آنها را بجا آورد ، و اگر كسى بدون مزد هم آنها را انجام دهد صحيح است .
مسأله 1543 ـ انسان مى تواند براى بعضى از كارهاى مستحبّى مثل حج و عمره و زيارت قبر پيغمبر و امامان (عليهم السلام) ، از طرف زندگان اجير شود ، و نيز مى تواند كار مستحبّى را انجام دهد و ثواب آن را براى مردگان يا زندگان هديه نمايد .
مسأله 1544 ـ كسى كه براى نماز قضاى ميّت اجير شده ، بايد يا مجتهد باشد يا مسائل نماز را از روى تقليد صحيح بداند ، يا آنكه عمل به احتياط كند در صورتى كه موارد احتياط را كاملا بداند .
مسأله 1545 ـ اجير بايد موقع نيّت ، ميّت را معيّن نمايد و لازم نيست اسم او را بداند ، پس اگر نيّت كند از طرف كسى نماز مى خوانم كه براى او اجير شده ام كافى است .
مسأله 1546 ـ اجير بايد عمل را به قصد آنچه در ذمّه ميّت است بجا آورد ، و اگر عملى را انجام دهد و ثواب آن را براى او هديه كند كافى نيست .
مسأله 1547 ـ بايد كسى را اجير كنند كه اطمينان داشته باشند عمل را انجام مى دهد .
مسأله 1548 ـ كسى را كه براى نمازهاى ميّت اجير كرده اند ، اگر بفهمند كه عمل را بجا نياورده يا باطل انجام داده ، بايد دوباره اجير بگيرند .
مسأله 1549 ـ هرگاه شك كند كه اجير عمل را انجام داده يا نه ، و شخص ثقه باشد و بگويد انجام داده ام كافى است ، و اگر شك كند كه عمل او صحيح بوده يا نه ، بنا بر صحّت آن بگذارد .
مسأله 1550 ـ كسى را كه عذرى دارد و مثلا با تيمّم يا نشسته نماز مى خواند ، نمى شود براى نمازهاى ميّت اجير كرد ، اگرچه نماز ميّت هم همان طور قضا شده باشد .
مسأله 1551 ـ مرد براى زن و زن براى مرد مى تواند اجير شود ، و در بلند خواندن و آهسته خواندن نماز بايد اجير به تكليف خود عمل نمايد .
مسأله 1552 ـ در قضاى نمازهاى ميّت ترتيب واجب نيست مگر در نمازهائى كه ادا آنها ترتيب دارد مثل نماز ظهر و عصر يا مغرب و عشا از يك روز چنان كه سابقاً گذشت .
مسأله 1553 ـ اگر با اجير شرط كنند كه عمل را به طور مخصوصى انجام دهد بايد همان طور بجا آورد ، و اگر با او شرط نكنند بايد در آن عمل به تكليف خود رفتار نمايد ، و احتياط مستحب آن است كه از وظيفه خودش و ميّت هركدام كه به احتياط نزديكتر است به آن عمل كند ، مثلا اگر وظيفه ميّت گفتن سه مرتبه تسبيحات اربعه بوده و تكليف او يك مرتبه است ، سه مرتبه بگويد .
مسأله 1554 ـ اگر با اجير شرط نكنند كه نماز را با چه مقدار از مستحبّات آن بخواند ، به مقدار واجب اكتفا كند كافى است .
مسأله 1555 ـ اگر انسان چند نفر را براى نماز قضاى ميّت اجير كند ، بنابر آنچه در مسأله ( 1552 ) گفته شد لازم نيست براى هر كدام آنها وقتى را معيّن نمايد .
مسأله 1556 ـ اگر كسى اجير شود كه مثلا در مدّت يك سال نمازهاى ميّت را بخواند و پيش از تمام شدن سال بميرد ، بايد براى نمازهائى كه مى دانند بجا نياورده ، ديگرى را اجير نمايند . و اگر احتمال مى دهند كه بجا نياورده بنابر احتياط واجب نيز اجير بگيرد .
مسأله 1557 ـ كسى را كه براى نمازهاى ميّت اجير كرده اند ، اگر پيش از تمام كردن نمازها بميرد و اجرت همه آنها را گرفته باشد ، چنانچه شرط كرده باشند كه تمام نمازها را خودش بخواند ، اگر قادر بر عمل بوده اجاره صحيح و اجاره كننده مى تواند اجرة المثل باقيمانده را بگيرد يا آنكه اجاره را فسخ نموده و اجرة المثل مقدارى را كه بجا آورده كسر و مابقى را بگيرد ، و اگر قادر نبوده اجاره نسبت به مابعد فوت اجير باطل است و مى تواند اجرة المسمّـاى باقيمانده را گرفته يا آنكه اجاره مقدار گذشته را فسخ نموده و اجرة المثل او را بدهد ، و اگر شرط نكرده باشند كه خودش بخواند بايد ورثه اش از مال او اجير بگيرند ، امّا اگر مال نداشته باشد بر ورثه او چيزى واجب نيست 
مسأله 1558 ـ اگر اجير پيش از تمام كردن نمازهاى ميّت بميرد و خودش هم نماز قضا داشته باشد ، بعد از عمل به دستورى كه در مسأله قبلى ذكر شد ، اگر چيزى از مال او زياد آمد ، در صورتى كه وصيّت كرده باشد و ورثه اجازه بدهند ، براى تمام نمازهاى او اجير بگيرند ، و اگر اجازه ندهند ، ثلث آن را به مصرف نماز او برسانند .

احكام روزه

روزه آن است كه انسان براى انجام فرمان خداوند عالم از اذان صبح تا مغرب از نُه چيزى كه بعداً گفته مى شود خوددارى نمايد .

نيّت
مسأله 1559 ـ لازم نيست انسان نيّت روزه را از قلب خود بگذراند يا مثلا بگويد فردا را روزه مى گيرم ، بلكه همين قدر كه بنا داشته باشد براى انجام فرمان خداوند عالم از اذان صبح تا مغرب كارى كه روزه را باطل مى كند انجام ندهد كافى است . و براى آنكه يقين كند تمام اين مدّت را روزه بوده ، بايد مقدارى پيش از اذان صبح و مقدارى هم بعد از مغرب از انجام كارى كه روزه را باطل مى كند خوددارى نمايد .
مسأله 1560 ـ انسان مى تواند در هر شب از ماه رمضان براى روزه فرداى آن نيّت كند ، و بهتر آن است كه شب اول ماه هم نيّت روزه همه ماه را بنمايد .
مسأله 1561 ـ وقت نيّت روزه ماه رمضان از اول شب است تا اذان صبح .
مسأله 1562 ـ وقت نيّت روزه مستحبّى از اول شب است تا موقعى كه به اندازه نيّت كردن به مغرب وقت مانده باشد كه اگر تا اين وقت كارى كه روزه را باطل مى كند انجام نداده باشد و نيّت روزه مستحبّى كند روزه او صحيح است .
مسأله 1563 ـ كسى كه پيش از اذان صبح در غير روزه ماه رمضان بدون نيّت روزه خوابيده است ، اگر پيش از ظهر بيدار شود و نيّت كند روزه او صحيح است ، چه روزه واجب باشد چه مستحب ، و اگر بعد از ظهر بيدار شود ، نمى تواند نيّت روزه واجب نمايد . و امّا در ماه رمضان اگر بى نيّت خوابيده باشد اگرچه پيش از ظهر بيدار شود و نيّت كند ، صحّت روزه اش محل اشكال است ، و لازم است آن روز را امساك كرده بعد قضا نمايد .
مسأله 1564 ـ اگر بخواهد غير روزه رمضان روزه ديگرى بگيرد بايد آن را معيّن نمايد ، مثلا نيّت كند كه روزه قضا يا روزه نذر مى گيرم ، ولى در ماه رمضان لازم نيست نيّت كند كه روزه ماه رمضان مى گيرم ، بلكه اگر نداند ماه رمضان است يا فراموش نمايد و روزه ديگرى را نيّت كند ، روزه ماه رمضان حساب مى شود .
مسأله 1565 ـ اگر بداند ماه رمضان است و عمداً نيّت روزه غير رمضان كند ، بنابر احتياط واجب نه روزه رمضان حساب مى شود و نه روزه اى كه قصد كرده است .
مسأله 1566 ـ اگر مثلا به نيّت روز اول ماه روزه بگيرد ، بعد بفهمد دوم يا سوم بوده ، روزه او صحيح است .
مسأله 1567 ـ اگر پيش از اذان صبح نيّت كند و بيهوش شود و در بين روز به هوش آيد ، بنابر احتياط واجب بايد روزه آن روز را تمام نمايد ، و اگر تمام نكرد قضاى آن را بجا آورد .
مسأله 1568 ـ اگر پيش از اذان صبح نيّت كند و مست شود و در بين روز به هوش آيد ، احتياط واجب آن است كه روزه آن روز را تمام كند و قضاى آن را هم بجا آورد .
مسأله 1569 ـ اگر پيش از اذان صبح نيّت كند و بخوابد و بعد از مغرب بيدار شود ، روزه اش صحيح است .
مسأله 1570 ـ اگر نداند يا فراموش كند كه ماه رمضان است و پيش از ظهر ملتفت شود ، چنانچه كارى كه روزه را باطل مى كند انجام داده باشد ، يا بعد از ظهر ملتفت شود كه ماه رمضان است ، روزه او باطل مى باشد ، ولى بايد تا مغرب كارى كه روزه را باطل مى كند انجام ندهد و بعد از رمضان هم آن روزه را قضا نمايد . و همچنين است حكم بنابر احتياط واجب اگر پيش از ظهر ملتفت شود ، و كارى كه روزه را باطل مى كند انجام نداده باشد .
مسأله 1571 ـ اگر بچّه پيش از اذان صبح ماه رمضان بالغ شود ، بايد روزه بگيرد ، و اگر بعد از اذان بالغ شود ، روزه آن روز بر او واجب نيست .
مسأله 1572 ـ كسى كه براى بجا آوردن روزه ميّتى اجير شده ، اگر روزه مستحبّى بگيرد اشكال ندارد ، ولى كسى كه روزه قضا يا روزه واجب ديگرى دارد ، نمى تواند روزه مستحبّى بگيرد ، و چنانچه فراموش كند و روزه مستحب بگيرد در صورتى كه پيش از ظهر يادش بيايد ، روزه مستحبّى او بهم مى خورد و مى تواند نيّت خود را به روزه واجب برگرداند ، و اگر بعد از ظهر ملتفت شود ، روزه او باطل است ، و اگر بعد از مغرب يادش بيايد ، روزه اش صحيح است .
مسأله 1573 ـ اگر غير از روزه ماه رمضان روزه معيّن ديگرى بر انسان واجب باشد ، مثلا نذر كرده باشد كه روز معيّنى را روزه بگيرد ، چنانچه عمداً تا اذان صبح نيّت نكند ، روزه اش باطل است ، و اگر نداند كه روزه آن روز بر او واجب است ، يا فراموش كند وپيش از ظهر يادش بيايد ، چنانچه كارى كه روزه را باطل مى كند انجام نداده باشد ونيّت كند ، روزه او صحيح ، و گرنه باطل مى باشد .
مسأله 1574 ـ اگر براى روزه واجب غير معيّنى مثل روزه كفّاره عمداً تا نزديك ظهر نيّت نكند اشكال ندارد ، بلكه اگر پيش از نيّت تصميم داشته باشد كه روزه نگيرد يا ترديد داشته باشد كه بگيرد يا نه ، چنانچه كارى كه روزه را باطل مى كند انجام نداده باشد و پيش از ظهر نيّت كند ، روزه او صحيح است .
مسأله 1575 ـ اگر در ماه رمضان پيش از ظهر ، كافر مسلمان شود ، بنابر احتياط واجب بايد نيّت روزه كند و روزه را تمام نمايد ، و اگر آن روز را روزه نگيرد ، قضاى آن را بجا آورد .
مسأله 1576 ـ اگر در وسط روز ماه رمضان پيش از ظهر يا بعد از آن مريض خوب شود ، روزه آن روز واجب نيست هر چند تا آن وقت كارى كه روزه را باطل مى كند انجام نداده باشد .
مسأله 1577 ـ روزى را كه انسان شك دارد آخر شعبان است يا اول رمضان ، واجب نيست روزه بگيرد . و اگر بخواهد روزه بگيرد ، نمى تواند نيّت روزه رمضان كند ، يا نيّت كند كه اگر رمضان است روزه رمضان و اگر رمضان نيست روزه قضا يا مانند آن باشد ، بلكه بايد نيّت روزه قضا و مانند آن بنمايد ، وچنانچه بعد معلوم شود رمضان بوده ، از رمضان حساب مى شود . ولى در صورتى كه قصد كند آنچه را كه فعلا خدا از او خواسته است انجام دهد بعد معلوم شود رمضان بوده نيز كافى است .
مسأله 1578 ـ اگر روزى را كه شك دارد آخر شعبان است يا اول رمضان ، به نيّت روزه قضا يا روزه مستحبّى و مانند آن روزه بگيرد و در بين روز بفهمد كه ماه رمضان است ، بايد نيّت روزه ماه رمضان كند .
مسأله 1579 ـ اگر در روزه واجب معيّنى مثل روزه رمضان مردّد شود كه روزه خود را باطل كند يا نه ، يا قصد كند كه روزه را باطل كند ، روزه اش باطل مى شود ، اگرچه از قصدى كه كرده توبه نمايد و كارى هم كه روزه را باطل مى كند انجام ندهد .
مسأله 1580 ـ در روزه مستحب و روزه واجبى كه وقت آن معيّن نيست مثل روزه كفّاره ، اگر قصد كند كارى كه روزه را باطل مى كند انجام دهد يا مردّد شود كه بجا آورد يا نه ، چنانچه بجا نياورد و پيش از ظهر دوباره نيّت روزه كند ، روزه او صحيح است .

چيزهائى كه روزه را باطل مى كند
مسأله 1581 ـ نُه چيز روزه را باطل مى كند :
اول : خوردن و آشاميدن .
دوم : جماع .
سوم : استمناء ، و استمناء آن است كه انسان با خود يا ديگرى غير از جماع ، كارى كند كه منى از او بيرون آيد .
چهارم : دروغ بستن به خدا و پيغمبر و جانشينان پيغمبر (عليهم السلام) .
پنجم : رساندن غبار به حلق .
ششم : فرو بردن تمام سر در آب .
هفتم : باقى ماندن بر جنابت و حيض و نفاس تا اذان صبح .
هشتم : اماله كردن با چيزهاى روان .
نهم : قى كردن . و احكام اينها در مسائل آينده گفته مى شود :

1 ـ خوردن و آشاميدن :
مسأله 1582 ـ اگر روزه دار با التفات به اينكه روزه دارد عمداً چيزى بخورد يا بياشامد ، روزه او باطل مى شود ، چه خوردن و آشاميدن آن چيز معمول باشد مثل نان و آب ، چه معمول نباشد مثل خاك و شيره درخت ، و چه كم باشد يا زياد .
مسأله 1583 ـ اگر موقعى كه مشغول غذا خوردن است بفهمد صبح شده ، بايد لقمه را از دهان بيرون آورد ، و چنانچه عمداً فرو ببرد روزه اش باطل است و به دستورى كه بعداً گفته خواهد شد كفّاره هم بر او واجب مى شود .
مسأله 1584 ـ اگر روزه دار سهواً چيزى بخورد يا بياشامد ، روزه اش باطل نمى شود .
مسأله 1585 ـ آمپولى كه عضو را بى حس مى كند يا به جهت ديگر استعمال مى شود ، براى روزه دار اشكال ندارد . و بهتر آن است كه از استعمال آمپولى كه به جاى دوا و غذا بكار مى برند خوددارى كند .
مسأله 1586 ـ اگر روزه دار چيزى را كه لاى دندان مانده است عمداً فرو ببرد ، روزه اش باطل مى شود .
مسأله 1587 ـ كسى كه ميخواهد روزه بگيرد ،لازم نيست پيش از اذان دندانهايش را خلال كند ، ولى اگربداندغذائى كه لاى دندان مانده در روزفرومى رود، چنانچه خلال نكند روزه اش باطل ميشود .
مسأله 1588 ـ فرو بردن آب دهان ، اگرچه بواسطه خيال كردن ترشى و مانند آن در دهان جمع شده باشد ، روزه را باطل نمى كند .
مسأله 1589 ـ فرو بردن اخلاط سر و سينه ، تا به فضاى دهان نرسيده اشكال ندارد ، ولى اگر داخل فضاى دهان شود ، احتياط واجب آن است كه آن را فرو نبرند .
مسأله 1590 ـ اگر روزه دار به قدرى تشنه شود كه بترسد از تشنگى بميرد يا به مرض مبتلا شود ، مى تواند به اندازه اى كه از خوف نجات پيدا كند آب بياشامد ولى روزه او باطل مى شود ، و اگر ماه رمضان باشد ، بايد در بقيه روز از بجا آوردن كارى كه روزه را باطل مى كند خوددارى نمايد .
مسأله 1591 ـ جويدن غذا براى بچّه يا پرنده و چشيدن غذا و مانند اينها كه معمولا به حلق نمى رسد ، اگرچه اتفاقاً به حلق برسد ، روزه را باطل نمى كند ، ولى اگر انسان از اول بداند كه به حلق مى رسد ، روزه اش باطل مى شود و بايد قضاى آن را بگيرد و كفّاره هم بر او واجب است .
مسأله 1592 ـ انسان نمى تواند براى ضعف ، روزه را بخورد ، ولى اگر ضعف او به قدرى است كه معمولا نمى شود آن را تحمّل كرد ، خوردن روزه اشكال ندارد .

2 ـ جماع :
مسأله 1593 ـ جماع روزه را باطل مى كند ، اگرچه فقط به مقدار ختنه گاه داخل شود و منى هم بيرون نيايد .
مسأله 1594 ـ اگر كمتر از مقدار ختنه گاه داخل شود و منى هم بيرون نيايد ،روزه باطل نمى شود .
مسأله 1595 ـ اگر عمداً جماع نمايد و شك كند كه به اندازه ختنه گاه داخل شده يا نه ، روزه او باطل است و لازم است قضا نمايد ولى كفّاره واجب نيست .
مسأله 1596 ـ اگر فراموش كند كه روزه است وجماع نمايد ، روزه او باطل نمى شود ، ولى چنانچه در بين جماع يادش بيايد بايد فوراً از حال جماع خارج شود ، و اگر خارج نشود روزه او باطل است .

3 ـ استمناء :
مسأله 1597 ـ اگر روزه دار استمناء كند ( معناى استمناء در مسأله 1581 گذشت ) ، روزه اش باطل مى شود .
مسأله 1598 ـ اگر بى اختيار منى از انسان بيرون آيد ، روزه اش باطل نيست .
مسأله 1599 ـ هرگاه روزه دار بداند كه اگر در روز بخوابد محتلم مى شود ، يعنى در خواب منى از او بيرون مى آيد ، جايز است بخوابد هرچند به سبب نخوابيدن به زحمت نيفتد ، و اگر محتلم شود روزه اش باطل نمى شود .
مسأله 1600 ـ اگر روزه دار در حال بيرون آمدن منى از خواب بيدار شود ، واجب نيست از بيرون آمدن آن جلوگيرى كند .
مسأله 1601 ـ روزه دارى كه محتلم شده ، مى تواند بول كند اگرچه بداند بواسطه بول كردن باقى مانده منى از مجرى بيرون مى آيد .
مسأله 1602 ـ روزه دارى كه محتلم شده اگر بداند منى در مجرى مانده ودر صورتى كه پيش از غسل بول نكند بعد از غسل منى از او بيرون مى آيد ، بنابر احتياط واجب بايد پيش از غسل بول كند .
مسأله 1603 ـ كسى كه به قصد بيرون آمدن منى بازى و شوخى كند ، اگرچه منى از او بيرون نيايد ، بايد روزه را تمام كند و قضا هم بنمايد .
مسأله 1604 ـ اگر روزه دار بدون قصد بيرون آمدن منى مثلا با زن خود بازى و شوخى كند ، چنانچه اطمينان دارد كه منى از او خارج نمى شود اگرچه اتفاقاً منى بيرون آيد ، روزه او صحيح است ، ولى اگر اطمينان ندارد ، در صورتى كه منى از او بيرون آيد ، روزه اش باطل است .

4 ـ دروغ بستن به خدا و پيغمبر :
مسأله 1605 ـ اگر روزه دار به گفتن يا به نوشتن يا به اشاره و مانند اينها به خدا و پيغمبران و جانشينان پيغمبران عمداً نسبتى را بدهد كه دروغ است ـ اگرچه فوراً بگويد دروغ گفتم يا توبه كند ـ روزه او باطل است ، و احتياط واجب آن است كه به حضرت زهرا (عليها السلام) هم به دروغ نسبتى ندهد .
مسأله 1606 ـ اگر بخواهد خبرى را كه نمى داند راست است يا دروغ نقل كند ، بنابر احتياط واجب بايد از كسى كه آن خبر را گفته ، يا از كتابى كه آن خبر در آن نوشته شده نقل نمايد .
مسأله 1607 ـ اگر چيزى را به اعتقاد اينكه راست است از قول خدا يا پيغمبر نقل كند و بعد بفهمد دروغ بوده ، روزه اش باطل نمى شود .
مسأله 1608 ـ اگر چيزى را كه مى داند دروغ است ، به خدا و پيغمبر نسبت دهد و بعداً بفهمد آنچه را كه گفته راست بوده ، بايد روزه را تمام كند و قضاى آن را هم بجا آورد .
مسأله 1609 ـ اگر دروغى را كه ديگرى ساخته عمداً به خدا وپيغمبر وجانشينان پيغمبر نسبت دهد روزه اش باطل مى شود ، ولى اگر از قول كسى كه آن دروغ را ساخته نقل كند اشكال ندارد .
مسأله 1610 ـ اگر از روزه دار بپرسند كه آيا پيغمبر (صلى الله عليه وآله وسلم) چنين مطلبى فرموده اند و او جائى كه در جواب بايد بگويد نه ، عمداً بگويد بلى ، يا جائى كه بايد بگويد بلى عمداً بگويد نه ، روزه اش باطل مى شود .
مسأله 1611 ـ اگر از قول خدا يا پيغمبر حرف راستى را بگويد بعد بگويد دروغ گفتم ، يا در شب به دروغ به آنان نسبتى بدهد و فرداى آن كه روزه مى باشد بگويد آنچه ديشب گفتم راست است ، روزه اش باطل مى شود .

5 ـ رساندن غبار به حلق :
مسأله 1612 ـ غبار غليظ را روزه دار به حلق برساند روزه را باطل مى كند ، چه غبار از چيزى باشد كه خوردن آن حلال است مثل آرد ، يا غبار چيزى باشد كه خوردن آن حرام است مثل خاك .
مسأله 1613 ـ اگر بواسطه باد غبارى غليظ پيدا شود و انسان با اينكه متوجه است مواظبت نكند و به حلق برسد ، بنابر احتياط واجب روزه اش باطل مى شود .
مسأله 1614 ـ احتياط واجب آن است كه روزه دار بخار غليظ و دود سيگار و تنباكو و مانند اينها را هم به حلق نرساند .
مسأله 1615 ـ اگر مواظبت نكند و غبار يا بخار يا دود و مانند اينها داخل حلق شود ، چنانچه يقين يا اطمينان داشته كه به حلق نمى رسد روزه اش صحيح است ، و همچنين اگر گمان مى كرده كه به حلق نمى رسد .
مسأله 1616 ـ اگر فراموش كند كه روزه است و مواظبت نكند ، يا بى اختيار غبار و مانند آن به حلق او برسد روزه اش باطل نمى شود .

6 ـ فرو بردن سر در آب :
مسأله 1617 ـ اگر روزه دار عمداً تمام سر را در آب فرو برد ، اگرچه باقى بدن او از آب بيرون باشد ، بنابر احتياط روزه اش باطل مى شود . ولى اگر تمام بدن را آب بگيرد و مقدارى از سر بيرون باشد ، روزه باطل نمى شود .
مسأله 1618 ـ اگر نصف سر را يك دفعه و نصف ديگر آن را دفعه ديگر در آب فرو برد ، روزه اش باطل نمى شود .
مسأله 1619 ـ اگر به قصد اينكه تمام سر را زير آب ببرد ، در آب فرو رود و شك كند كه تمام سر زير آب رفته يا نه ، روزه اش باطل است ولى كفّاره ندارد .
مسأله 1620 ـ اگر تمام سر زير آب برود اگرچه مقدارى از موها بيرون بماند ، روزه باطل مى شود .
مسأله 1621 ـ سر فرو بردن در غير آب از چيزهاى روان مانند شير به روزه ضررى ندارد بلكه اظهر اين است كه فرو بردن سر در آب مضاف نيز روزه را باطل نمى كند اگرچه احوط ترك است .
مسأله 1622 ـ اگر روزه دار بى اختيار در آب بيفتد و آب تمام سر او را بگيرد ، يا فراموش كند كه روزه است و سر در آب فرو برد ، روزه او باطل نمى شود .
مسأله 1623 ـ اگر به خيال اينكه آب سر او را نمى گيرد خود را در آب بيندازد و آب تمام سر او را بگيرد ، روزه اش اشكال ندارد .
مسأله 1624 ـ اگر فراموش كند كه روزه است و سر را در آب فرو برد ، يا ديگرى به زور سر او را در آب فرو برد ، چنانچه در زير آب يادش بيايد كه روزه است ، يا آن كس دست بردارد ، بايد فوراً سر را بيرون آورد ، و چنانچه بيرون نياورد ، روزه اش باطل مى شود .
مسأله 1625 ـ اگر فراموش كند كه روزه است و به نيّت غسل سر را در آب فرو برد ، روزه و غسل او هر دو صحيح است .
مسأله 1626 ـ اگر بداند كه روزه است و عمداً براى غسل سر را در آب فرو برد ، چنانچه روزه او مثل روزه رمضان واجب معيّن باشد ، روزه و غسل او هر دو باطل است ، و اگر روزه مستحب باشد يا روزه واجبى باشد كه مثل روزه كفّاره وقت معيّنى ندارد و افطار آن جايز است غسل او صحيح و روزه اش باطل مى باشد .
مسأله 1627 ـ اگر براى آنكه كسى را از غرق شدن نجات دهد ، سر را در آب فرو برد ، اگرچه نجات دادن او واجب باشد روزه اش باطل مى شود .

7 ـ باقيماندن بر جنابت و حيض و نفاس تا اذان صبح :
مسأله 1628 ـ اگر جنب عمداً در ماه رمضان تا اذان صبح غسل نكند روزه اش باطل است ، و كسى كه وظيفه اش تيمّم است و عمداً تيمّم ننمايد روزه اش نيز باطل است . و حكم قضاء ماه رمضان بعداً خواهد آمد .
مسأله 1629 ـ اگر در روزه غيرماه رمضانوقضاءآن از روزه هاىواجبى كه مثل روزه ماه رمضان وقت آن معيّن است ، جنب عمداً تا اذان صبح غسل نكند اظهر اين است كه روزه اش صحيح است .
مسأله 1630 ـ كسى كه در شب ماه رمضان جنب است چنانچه عمداً غسل نكند تا وقت تنگ شود ، بايد تيمّم كند و روزه بگيرد .
مسأله 1631 ـ اگر جنب در ماه رمضان غسل را فراموش كند و بعد از يك روز يادش بيايد ، بايد روزه آن روز را قضا نمايد ، و اگر بعد از چند روز يادش بيايد ، بايد روزه هر چند روزى را كه يقين دارد جنب بوده قضا نمايد ، مثلا اگر نمى داند سه روز جنب بوده يا چهار روز ، بايد روزه سه روز را قضا كند .
مسأله 1632 ـ كسى كه در شب ماه رمضان براى هيچ كدام از غسل و تيمّم وقت ندارد ، اگر خود را جنب كند ، روزه اش باطل است و قضا و كفّاره بر او واجب مى شود .
مسأله 1633 ـ اگر براى آنكه بفهمد وقت دارد يا نه ، جستجو نمايد ، گمان كند كه به اندازه غسل وقت دارد و خود را جنب كند و بعد بفهمد وقت تنگ بوده و تيمّم كند ، روزه اش صحيح است ، و نيز بدون جستجو گمان كند كه وقت دارد و خود را جنب نمايد و بعد بفهمد وقت تنگ بوده ، و با تيمّم روزه بگيرد صحيح است .
مسأله 1634 ـ كسى كه در شب ماه رمضان جنب است ومى داند كه اگر بخوابد تا صبح بيدار نمى شود ، نبايد غسل نكرده بخوابد ، و چنانچه پيش از غسل بخوابد و تا صبح بيدار نشود ، روزه اش باطل است و قضا و كفّاره بر او واجب مى شود .
مسأله 1635 ـ هرگاه جنب در شب ماه رمضان بخوابد و بيدار شود ، احتياط واجب آن است كه پيش از غسل در صورتى كه عادتش به بيدار شدن نباشد نخوابد اگرچه احتمال بدهد كه اگر دوباره بخوابد پيش از اذان صبح بيدار مى شود .
مسأله 1636 ـ كسى كه در شب ماه رمضان جنب است و يقين دارد كه اگر بخوابد پيش از اذان صبح بيدار مى شود ، چنانچه تصميم داشته باشد كه بعد از بيدار شدن غسل كند و با اين تصميم بخوابد و تا اذان خواب بماند ، روزه اش صحيح است . و همچنين است كسى كه عادت بيدار شدن قبل از اذان صبح را داشته و احتمال بيدار شدن را نيز بدهد .
مسأله 1637 ـ كسى كه در شب ماه رمضان جنب است و مى داند يا احتمال مى دهد كه اگر بخوابد پيش از اذان صبح بيدار مى شود ، چنانچه غفلت داشته باشد كه بعد از بيدار شدن بايد غسل كند ، در صورتى كه بخوابد و تا اذان صبح خواب بماند ، بنابر احتياط قضا بر او واجب مى شود .
مسأله 1638 ـ كسى كه در شب ماه رمضان جنب است ويقين دارد يااحتمال مى دهد كه اگر بخوابد پيش از اذان صبح بيدار مى شود ، چنانچه نخواهد بعد از بيدار شدن غسل كند يا ترديد داشته باشد كه غسل كند يا نه ، در صورتى كه بخوابد و بيدار نشود ، روزه اش باطل و قضا و كفّاره لازم است .
مسأله 1639 ـ اگر جنب در شب ماه رمضان بخوابد و بيدار شود و يقين كند يا احتمال دهد كه اگر دوباره بخوابد پيش از اذان صبح بيدار مى شود و تصميم هم داشته باشد كه بعد از بيدار شدن غسل كند ، چنانچه دوباره بخوابد و تا اذان بيدار نشود ، بايد روزه آن روز را قضا كند ، و اگر از خواب دوم بيدار شود و براى مرتبه سوم بخوابد و تا اذان صبح بيدار نشود ، قضاى روزه واجب مى شود و بنابر احتياط استحبابى كفّاره نيز بدهد .
مسأله 1640 ـ مراد از خواب اول و دوم و سوم ـ در صورتى كه انسان در خواب محتلم شود ـ خوابى است كه بعد از بيدار شدن بخوابد ، وامّا خوابى كه در آن محتلم شده خواب اول حساب نمى شود .
مسأله 1641 ـ اگرروزه دار در روز محتلم شود ، واجب نيست فوراً غسل كند .
مسأله 1642 ـ هرگاه در ماه رمضان بعد از اذان صبح بيدار شود و ببيند محتلم شده ، اگرچه بداند پيش از اذان محتلم شده ، روزه او صحيح است .
مسأله 1643 ـ كسى كه مى خواهد قضاى روزه رمضان را بگيرد ، هرگاه تا اذان صبح جنب بماند ، اگرچه از روى عمد نباشد روزه او باطل است .
مسأله 1644 ـ كسى كه مى خواهد قضاى روزه رمضان را بگيرد ، اگر بعد از اذان صبح بيدار شود و ببيند محتلم شده و بداند پيش از اذان محتلم شده است ، مى تواند آن روز را روزه بگيرد ، ولى اگر در شب بفهمد جنب شده و تا اذان صبح غسل نكند ، آن روز را نمى تواند روزه قضا بگيرد .
مسأله 1645 ـ اگر در روزه واجبى غير قضاى روزه رمضان از روزه هائى كه مثل روزه كفّاره وقت معيّنى ندارد عمداً تا اذان صبح جنب بماند ، اظهر اين است كه روزه اش صحيح است ولى بهتر آن است كه غير از آن روز ، روز ديگرى را روزه بگيرد .
مسأله 1646 ـ اگر زن پيش از اذان صبح از حيض يا نفاس پاك شود و عمداً غسل نكند ، در روزه ماه رمضان ، روزه اش باطل است ، و در غير آن باطل نيست اگرچه احوط غسل كردن است . و زنى كه وظيفه اش نسبت به حيض يا نفاس ، تيمّم است ، در روزه ماه رمضان اگر عمداً پيش از اذان صبح تيمّم نكند روزه اش باطل است .
مسأله 1647 ـ اگر زن پيش از اذان صبح در ماه رمضان از حيض يا نفاس پاك شود و براى غسل وقت نداشته باشد ، بايد تيمّم نمايد و بنابر احتياط واجب بايد تا اذان صبح بيدار بماند .
مسأله 1648 ـ اگر زن نزديك اذان صبح در ماه مبارك رمضان از حيض يا نفاس پاك شود و براى هيچ كدام از غسل و تيمّم وقت نداشته باشد ، روزه اش صحيح است .
مسأله 1649 ـ اگر زن بعد از اذان صبح از خون حيض يا نفاس پاك باشد ، يا در بين روز خون حيض يا نفاس ببيند ، اگرچه نزديك مغرب باشد ، روزه او باطل است .
مسأله 1650 ـ اگر زن غسل حيض يا نفاس را فراموش كند و بعد از يك روز يا چند روز يادش بيايد ، روزه هائى كه گرفته صحيح است .
مسأله 1651 ـ اگر زن پيش از اذان صبح در ماه رمضان از حيض يا نفاس پاك شود و در غسل كردن كوتاهى كند و تا اذان غسل نكند ، روزه اش باطل است ، ولى چنانچه كوتاهى نكند مثلا منتظر باشد كه حمام زنانه شود ، اگرچه سه مرتبه بخوابد و تا اذان غسل نكند روزه او صحيح است .
مسأله 1652 ـ اگر زنى كه در حال استحاضه كثيره است ، غسلهاى خود را به تفصيلى كه در احكام استحاضه در مسأله ( 407 ) گفته شد بجا آورد ، روزه او صحيح است ، و اظهر اين است كه در استحاضه متوسطه اگرچه غسل نكند روزه اش صحيح است .
مسأله 1653 ـ كسى كه مسّ ميّت كرده ( يعنى جائى از بدن خود را به بدن ميّت رسانده ) مى تواند بدون غسل مس ميّت روزه بگيرد ، و اگر در حال روزه هم ميّت را مس نمايد ، روزه او باطل نميشود .

8 ـ اماله كردن :
مسأله 1654 ـ اماله كردن با چيز روان اگرچه از روى ناچارى و براى معالجه باشد ، روزه را باطل مى كند .

9 ـ قى كردن :
مسأله 1655 ـ هرگاه روزه دار عمداً قى كند اگرچه بواسطه مرض و مانند آن ناچار باشد ، روزه اش باطل مى شود ، ولى اگر سهواً يا بى اختيار قى كند اشكال ندارد .
مسأله 1656 ـ اگر در شب چيزى بخورد كه مى داند بواسطه خوردن آن ، در روز بى اختيار قى مى كند ، احتياط واجب آن است كه روزه آن روز را قضا نمايد .
مسأله 1657 ـ اگر روزه دار بتواند از قى كردن خوددارى كند ، چنانچه براى او ضرر و مشقّت نداشته باشد ، بايد خوددارى نمايد .
مسأله 1658 ـ اگر مگس در گلوى روزه دار برود ، چنانچه ممكن باشد ، بايد آن را بيرون آورد و روزه او باطل نمى شود ، ولى اگر بداند كه بواسطه بيرون آوردن آن قى مى كند ، واجب نيست بيرون آورد و روزه او صحيح است .
مسأله 1659 ـ اگر سهواً چيزى را فرو ببرد و پيش از رسيدن به شكم يادش بيايد كه روزه است ، بيرون آوردن آن لازم نيست و روزه او صحيح است .
مسأله 1660 ـ اگر يقين داشته باشد كه بواسطه آروغ زدن ، چيزى از گلو بيرون مى آيد ، بنابر احتياط نبايد عمداً آروغ بزند ، ولى اگر يقين نداشته باشد اشكال ندارد .
مسأله 1661 ـ اگر آروغ بزند و چيزى در گلو يا دهانش بيايد ، بايد آن را بيرون بريزد ، و اگر بى اختيار فرو رود ، روزه اش صحيح است .

احكام چيزهائى كه روزه را باطل مى كند
مسأله 1662 ـ اگر انسان عمداً و از روى اختيار كارى كه روزه را باطل مى كند انجام دهد ، روزه او باطل مى شود و چنانچه از روى عمد نباشد ، اشكال ندارد ، ولى جنب اگر بخوابد و به تفصيلى كه در مسأله ( 1639 ) گفته شد تا اذان صبح غسل نكند روزه او باطل است .
مسأله 1663 ـ اگر روزه دار سهواً يكى از كارهائى كه روزه را باطل مى كند انجام دهد و به خيال اينكه روزه اش باطل شده ، عمداً دوباره يكى از آنها را بجا آورد ، روزه او باطل مى شود .
مسأله 1664 ـ اگر چيزى به زور در گلوى روزه دار بريزند ، يا سر او را به زور در آب فرو برند ، روزه او باطل نمى شود ، ولى اگر مجبورش كنند كه روزه خود را باطل كند مثلا به او بگويند اگر غذا نخورى ضرر مالى يا جانى به تو مى زنيم و خودش براى جلوگيرى از ضرر چيزى بخورد ، روزه او باطل مى شود .
مسأله 1665 ـ روزه دار نبايد جائى برود كه مى داند چيزى در گلويش مى ريزند يا مجبورش مى كنند كه خودش روزه خود را باطل كند ، و اگر برود و چيزى در گلويش بريزند ، يا از روى ناچارى خودش كارى كه روزه را باطل مى كند انجام دهد ، روزه او باطل مى شود ، بلكه اگر قصد رفتن كند ، اگرچه نرود روزه اش باطل است .

آنچه براى روزه دار مكروه است
مسأله 1666 ـ چند چيز براى روزه دار مكروه است و از آن جمله است :
( 1 ) دوا ريختن به چشم و سرمه كشيدن ، در صورتى كه مزه يا بوى آن به حلق برسد .
( 2 ) انجام دادن هر كارى مانند خون گرفتن و حمام رفتن كه باعث ضعف مى شود .
( 3 ) انفيه كشيدن ، اگر نداند كه به حلق مى رسد ، و اگر بداند به حلق مى رسد جايز نيست .
( 4 ) بو كردن گياههاى معطّر .
( 5 ) نشستن زن در آب .
( 6 ) استعمال شياف .
( 7 ) تر كردن لباسى كه در بدن است .
( 8 ) كشيدن دندان و هر كارى كه بواسطه آن از دهان خون بيايد .
( 9 ) مسواك كردن با چوب تر .
( 10 ) بى جهت آب يا چيزى در دهان كردن .
و نيز مكروه است انسان بدون قصد بيرون آمدن منى ، زن خود را ببوسد يا كارى كند كه شهوت خود را به حركت آورد ، و اگر به قصد بيرون آمدن منى باشد روزه او باطل مى شود .

جاهائى كه قضا و كفّاره واجب است
مسأله 1667 ـ اگر در روزه رمضان در شب جنب شود و به تفصيلى كه در مسأله ( 1639 ) گفته شد بيدار شود و دوباره بخوابد و تا اذان صبح بيدار نشود ، فقط بايد قضاى آن روزه را بگيرد . ولى اگر كار ديگرى كه روزه را باطل مى كند ، عمداً انجام دهد در صورتى كه مى دانسته آن كار روزه را باطل مى كند ، قضا و كفّاره بر او واجب مى شود .
مسأله 1668 ـ اگر بواسطه ندانستن مسأله كارى انجام دهد كه روزه را باطل مى كند ، ظاهر اين است كه كفّاره براى او واجب نيست ، و بايد آن روز را امساك كرده و بعد قضا نمايد ، ولى اگر عمداً به خدا و پيغمبر به دروغ نسبتى بدهد و بداند كه حرام است كفّاره نيز واجب است اگرچه نداند اين عمل روزه را باطل مى كند .

كفّاره روزه :
مسأله 1669 ـ در كفّاره افطار روزه ماه رمضان ، بايد يك بنده آزاد كند ، يا به دستورى كه در مسأله بعد گفته مى شود دو ماه روزه بگيرد يا شصت فقير را سير كند يا به هر كدام يك مُد كه تقريباً ده سير است ، طعام يعنى گندم يا جو يا نان و مانند اينها بدهد ، و چنانچه اينها برايش ممكن نباشد ، بنابر احتياط بايد به قدر امكان تصدّق و استغفار نمايد ، و احتياط واجب آن است كه هر وقت بتواند ، كفّاره را بدهد .
مسأله 1670 ـ كسى كه مى خواهد دو ماه كفّاره افطار روزه ماه رمضان را بگيرد ،بايد سى ويك روز آن را پى در پى بگيرد ، و اگر بقيه آن پى در پى نباشد اشكال ندارد .
مسأله 1671 ـ كسى كه مى خواهد دو ماه كفّاره روزه رمضان را بگيرد ، نبايد موقعى شروع كند كه در بين سى و يك روز ، روزى باشد كه مانند عيد قربان ، روزه آن صحيح نيست .
مسأله 1672 ـ كسى كه بايد پى در پى روزه بگيرد ، اگر در بين آن بدون عذر يك روز روزه نگيرد ، يا وقتى شروع كند كه در بين آن به روزى برسد كه روزه آن واجب است ، مثلا به روزى برسد كه نذر كرده آن روز را روزه بگيرد ، بايد روزه ها را از سر بگيرد .
مسأله 1673 ـ اگر در بين روزهائى كه بايد پى در پى روزه بگيرد عذرى مثل حيض يا نفاس يا سفرى كه در رفتن آن مجبور است ، براى او پيش آيد ، بعد از برطرف شدن عذر ، واجب نيست روزه ها را از سر بگيرد ، بلكه بقيّه را بعد از برطرف شدن عذر بجا مى آورد .
مسأله 1674 ـ اگر به چيز حرامى روزه خود را باطل كند ، چه آن چيز اصلا حرام باشد مثل شراب و زنا ، يا به جهتى حرام شده باشد مثل خوردن غذاى حلالى كه براى انسان ضرر دارد و نزديكى كردن با عيال خود در حال حيض ، بنابر احتياط كفّاره جمع بر او واجب مى شود ، يعنى بايد يك بنده آزاد كند و دو ماه روزه بگيرد و شصت فقير را سير كند ، يا به هر كدام آنها يك مُد كه تقريباً ده سير است ، گندم يا جو يا نان و مانند اينها بدهد ، و چنانچه هر سه برايش ممكن نباشد ، هر كدام آنها كه ممكن است بايد انجام دهد .
مسأله 1675 ـ اگر روزه دار دروغى را به خدا و پيغمبر (صلى الله عليه وآله وسلم) عمداً نسبت دهد ، بنابر احتياط ، كفّاره جمع كه تفصيل آن در مسأله پيش گفته شد بر او واجب مى شود .
مسأله 1676 ـ اگر روزه دار در يك روز ماه رمضان چند مرتبه جماع كند ، بنابر اظهر يك كفّاره بر او واجب است . و استمناء نيز حكم جماع را دارد .
مسأله 1677 ـ اگر روزه دار در يك روز ماه رمضان چند مرتبه غير جماع و استمناء كار ديگرى كه روزه را باطل مى كند انجام دهد ، براى همه آنها يك كفّاره كافى است .
مسأله 1678 ـ اگر روزه دار غير از جماع و استمناء كار ديگرى كه روزه را باطل مى كند انجام دهد و بعد با حلال خود جماع نمايد ، براى هر دو يك كفّاره واجب مى شود .
مسأله 1679 ـ اگر روزه دار غير از جماع و استمناء كار ديگرى كه روزه را باطل مى كند انجام دهد مثلا آب بياشامد ، و بعد كار ديگرى كه حرام است و روزه را باطل مى كند انجام دهد مثلا غذاى حرامى بخورد ، يك كفّاره كافى است .
مسأله 1680 ـ اگر روزه دار آروغ بزند و چيزى در دهانش بيايد ، چنانچه عمداً آن را فرو ببرد ، روزه اش باطل است ، و بايد قضاى آن را بگيرد و كفّاره هم بر او واجب مى شود . و اگر خوردن آن چيز حرام باشد ، مثلا موقع آروغ زدن ، خون به دهان او بيايد و عمداً آن را فرو برد ، بايد قضاى آن روزه را بگيرد و بنابر احتياط كفّاره جمع هم بر او واجب مى شود .
مسأله 1681 ـ اگر نذر كند كه روز معيّنى را روزه بگيرد ، چنانچه در آن روز عمداً روزه خود را باطل كند ، بايد كفّاره بدهد و كفّاره آن به نحوى است كه در مسأله ( 1669 ) ذكر شد .
مسأله 1682 ـ اگر روزه دار به گفته كسى كه مى گويد مغرب شد و اعتماد به گفته او نيست افطار كند و بعد بفهمد مغرب نبوده است يا شك كند كه مغرب بوده است يا نه ، قضا و كفّاره بر او واجب مى شود .
مسأله 1683 ـ كسى كه عمداً روزه خود را باطل كرده ، اگر بعد از ظهر مسافرت كند ، يا پيش از ظهر براى فرار از كفّاره سفر نمايد ، كفّاره از او ساقط نمى شود ، بلكه اگر قبل از ظهر مسافرتى براى او پيش آمد كند نيز كفّاره بر او واجب است .
مسأله 1684 ـ اگر عمداً روزه خود را باطل كند ، و بعد عذرى مانند حيض يا نفاس يا مرض براى او پيدا شود ، احتياط اين است كه كفّاره را بدهد ، و بعيد نيست كه در اين صورت كفّاره واجب نباشد .
مسأله 1685 ـ اگر يقين كند كه روز اول ماه رمضان است و عمداً روزه خود را باطل كند ، بعد معلوم شود كه آخر شعبان بوده ، كفّاره بر او واجب نيست .
مسأله 1686 ـ اگر انسان شك كند كه آخر رمضان است يا اول شوال و عمداً روزه خود را باطل كند ، بعد معلوم شود اول شوال بوده ، كفّاره بر او واجب نيست .
مسأله 1687 ـ اگر روزه دار در ماه رمضان با زن خود كه روزه دار است جماع كند ، چنانچه زن را اكراه كرده باشد ، كفّاره روزه خودش و روزه زن را بايد بدهد ، و اگر زن به جماع راضى بوده ، بر هر كدام يك كفّاره واجب مى شود .
مسأله 1688 ـ اگر زنى شوهر روزه دار خودرا اكراه كند كه با او جماع نمايد ، واجب نيست كفّاره روزه شوهر را بدهد .
مسأله 1689 ـ اگر روزه دار در ماه رمضان ، زن خود را اكراه به جماع كند و در بين جماع ، زن راضى شود ، بنابر احتياط واجب بايد مرد دو كفّاره و زن يك كفّاره بدهد .
مسأله 1690 ـ اگر روزه دار در ماه مبارك رمضان با زن روزه دار خود كه خواب است جماع نمايد ، يك كفّاره بر او واجب مى شود و روزه زن صحيح است و كفّاره هم بر او واجب نيست .
مسأله 1691 ـ اگر مرد زن خود را يا زن شوهر خود را اكراه كند كه غير جماع كار ديگرى كه روزه را باطل مى كند بجا آورد ، بر هيچ يك از آنها كفّاره واجب نيست .
مسأله 1692 ـ كسى كه بواسطه مسافرت يا مرض روزه نمى گيرد ، نمى تواند زن روزه دار خود را اكراه به جماع كند ، ولى اگر او را اكراه نمايد ، كفّاره بر مرد نيز واجب نيست .
مسأله 1693 ـ انسان نبايد در بجا آوردن كفّاره كوتاهى كند ، ولى لازم نيست فوراً آن را انجام دهد .
مسأله 1694 ـ اگر كفّاره بر انسان واجب شود و چند سال آن را بجا نياورد ، چيزى بر آن اضافه نمى شود .
مسأله 1695 ـ كسى كه بايد براى كفّاره يك روز شصت فقير را طعام بدهد ، نمى تواند به هر كدام از آنها بيشتر از يك مد كه تقريباً ده سير است طعام بدهد ، يا يك فقير را بيشتر از يك مرتبه سير نمايد ، و زيادى را از كفّاره حساب نمايد ، ولى مى تواند براى هر يك از عيالات فقير اگرچه صغير باشند يك مُد به آن فقير بدهد .
مسأله 1696 ـ كسى كه قضاى روزه رمضان را گرفته ، اگر بعد از ظهر عمداً كارى كه روزه را باطل مى كند انجام دهد ، بايد به ده فقير هر كدام يك مُد كه تقريباً ده سير است طعام بدهد ، و اگر نمى تواند ، سه روز روزه بگيرد .

جاهائى كه فقط قضاى روزه واجب است
مسأله 1697 ـ در چند صورت فقط قضاى روزه بر انسان واجب است و كفّاره واجب نيست :
« اول » آنكه در شب ماه رمضان جنب باشد و به تفصيلى كه در مسأله ( 1639 ) گفته شد تا اذان صبح از خواب دوم بيدار نشود .
« دوم » عملى كه روزه را باطل مى كند بجا نياورد ولى نيّت روزه نكند ، يا ريا كند ، يا قصد كند كه روزه نباشد ، يا قصد كند كارى كه روزه را باطل مى كند انجام دهد .
« سوم » آنكه در ماه رمضان غسل جنابت را فراموش كند و به حال جنابت يك روز يا چند روز روزه بگيرد .
« چهارم » آنكه در ماه رمضان بدون اينكه تحقيق كند صبح شده يا نه ، كارى كه روزه را باطل مى كند انجام دهد ، بعد معلوم شود صبح بوده ، و نيز اگر بعد از تحقيق با اينكه گمان دارد صبح شده ، كارى كه روزه را باطل مى كند انجام دهد ، بعد معلوم شود صبح بوده ، قضاى آن روز بر او واجب است ، بلكه اگر بعد از تحقيق شك كند كه صبح شده يا نه و كارى كه روزه را باطل مى كند انجام دهد ، بعد معلوم شود صبح بوده بايد قضاى روزه آن روز را بجا آورد .
« پنجم » آنكه كسى بگويد صبح نشده و انسان به گفته او كارى كه روزه را باطل مى كند انجام دهد ، بعد معلوم شود صبح بوده است .
« ششم » آنكه كسى بگويد صبح شده و انسان به گفته او يقين نكند ، يا خيال كند شوخى مى كند و كارى كه روزه را باطل مى كند انجام دهد ، بعد معلوم شود صبح بوده است .
« هفتم » آنكه كور و مانند آن به گفته كس ديگر افطار كنند ، بعد معلوم شود مغرب نبوده است .
« هشتم » آنكه در هواى صاف بواسطه تاريكى يقين كند كه مغرب شده و افطار كند ، بعد معلوم شود مغرب نبوده است . ولى اگر در هواى ابر به گمان اينكه مغرب شده افطار كند ، بعد معلوم شود مغرب نبوده ، قضا لازم نيست .
« نهم » آنكه براى خنك شدن ، يا بى جهت مضمضه كند ، يعنى آب در دهان بگرداند ، و بى اختيار فرو رود ، و همچنين است بنابر احتياط واجب اگر مضمضه براى وضوى غير نماز واجب باشد ، ولى اگر فراموش كند كه روزه است وآب را فرو دهد ، يابراى وضوى نماز واجب مضمضه كند و بى اختيار فرو رود ، قضا بر او واجب نيست .
« دهم » آنكه كسى از جهت اكراه يا اضطرار يا تقيّه افطار كند ، لازم است قضا نمايد و كفّاره واجب نيست .
مسأله 1698 ـ اگر غير آب چيز ديگرى را در دهان ببرد و بى اختيار فرو رود يا آب داخل بينى كند و بى اختيار فرو رود ، قضا بر او واجب نيست .
مسأله 1699 ـ مضمضه زياد براى روزه دار مكروه است ، و اگر بعد از مضمضه بخواهد آب دهان را فرو برد ، بهتر آن است كه سه مرتبه آب دهان را بيرون بريزد .
مسأله 1700 ـ اگر انسان بداند كه بواسطه مضمضه ، بى اختيار يا از روى فراموشى آب وارد گلويش مى شود ، نبايد مضمضه كند .
مسأله 1701 ـ اگر در ماه رمضان ، بعد از نگاه به افق يقين كند كه صبح نشده و كارى كه روزه را باطل مى كند انجام دهد ، بعد معلوم شود صبح بوده ، قضا لازم نيست . و همچنين اگر نگاه كند و احراز نكند كه صبح شده ، قضا لازم نيست .
مسأله 1702 ـ اگر انسان شك كند كه مغرب شده يا نه ، نمى تواند افطار كند ، ولى اگر شك كند كه صبح شده يا نه ، پيش از تحقيق هم مى تواند كارى كه روزه را باطل مى كند انجام دهد .

احكام روزه قضا
مسأله 1703 ـ اگر ديوانه عاقل شود ، واجب نيست روزه هاى وقتى را كه ديوانه بوده قضا نمايد .
مسأله 1704 ـ اگر كافر مسلمان شود ، واجب نيست روزه هاى وقتى كه كافر بوده قضا نمايد . ولى اگر مسلمانى كافر شود و دوباره مسلمان گردد ، روزه هاى وقتى را كه كافر بوده بايد قضا نمايد .
مسأله 1705 ـ روزه اى كه از انسان بواسطه مستى فوت شده ، بايد قضا نمايد ، اگرچه چيزى را كه بواسطه آن مست شده ، براى معالجه خورده باشد .
مسأله 1706 ـ اگر براى عذرى چند روز روزه نگيرد و بعد شك كند كه چه وقت عذر او برطرف شده ، واجب نيست مقدار بيشترى را كه احتمال مى دهد روزه نگرفته قضا نمايد ، مثلا كسى كه پيش از ماه رمضان مسافرت كرده و نمى داند پنجم رمضان از سفر برگشته يا ششم ، و يا اينكه مثلا در آخرهاى ماه رمضان مسافرت كرده و بعد از رمضان برگشته و نمى داند كه بيست و پنجم رمضان مسافرت كرده يا بيست و ششم ، در هر دو صورت مى تواند مقدار كمتر يعنى پنج روز را قضا كند اگرچه احتياط مستحب آن است كه مقدار بيشتر يعنى شش روز را قضا نمايد .
مسأله 1707 ـ اگر از چند ماه رمضان روزه قضا داشته باشد ، قضاى هر كدام را كه اول بگيرد مانعى ندارد ، ولى اگر وقت قضاى رمضان آخر تنگ باشد ، مثلا پنج روز از رمضان آخر قضا داشته باشد و پنج روز هم به رمضان مانده باشد ، بهتر آن است كه اول قضاى رمضان آخر را بگيرد .
مسأله 1708 ـ اگر قضاى روزه چند ماه رمضان بر او واجب باشد و در نيّت معيّن نكند روزه اى را كه مى گيرد قضاى كدام ماه رمضان است ، قضاى سال آخرى حساب نمى شود .
مسأله 1709 ـ كسى كه قضاى روزه رمضان را گرفته ، اگر وقت قضاى روزه او تنگ نباشد ، مى تواند پيش از ظهر ، روزه خود را باطل نمايد .
مسأله 1710 ـ اگر قضاى روزه ميّتى را گرفته باشد ، بهتر آن است كه بعد از ظهر روزه را باطل نكند .
مسأله 1711 ـ اگر بواسطه مرض يا حيض يا نفاس ، روزه رمضان را نگيرد و پيش از تمام شدن رمضان بميرد ، لازم نيست روزه هائى را كه نگرفته براى او قضا كنند .
مسأله 1712 ـ اگر بواسطه مرضى ، روزه رمضان را نگيرد و مرض او تا رمضان سال بعد طول بكشد ، قضاى روزه هائى را كه نگرفته بر او واجب نيست و بايد براى هر روز يك مد كه تقريباً ده سير است طعام يعنى گندم يا جو يا نان و مانند اينها به فقير بدهد ، ولى اگر بواسطه عذر ديگرى مثلا براى مسافرت روزه نگرفته باشد و عذر او تا رمضان بعد باقى بماند ، روزه هائى را كه نگرفته بايد قضا كند ، و احتياط واجب آن است كه براى هر روز يك مد طعام هم به فقير بدهد .
مسأله 1713 ـ اگر بواسطه مرضى روزه رمضان را نگيرد وبعد از رمضان مرض او برطرف شود ولى عذر ديگرى پيدا كند كه نتواند تا رمضان بعد قضاى روزه را بگيرد ، بايد روزه هائى را كه نگرفته قضا نمايد . و نيز اگر در ماه رمضان غير از مرض عذر ديگرى داشته باشد و بعد از رمضان آن عذر برطرف شود و تا رمضان سال بعد بواسطه مرض نتواند روزه بگيرد ، روزه هائى را كه نگرفته بايد قضا كند ، و بنابر احتياط واجب براى هر روز يك مد طعام نيز به فقير بدهد .
مسأله 1714 ـ اگر در ماه رمضان بواسطه عذرى روزه نگيرد و بعد از رمضان عذر او برطرف شود و تا رمضان آينده عمداً قضاى روزه را نگيرد ، بايد روزه را قضا كند و براى هر روز يك مُد طعام هم به فقير بدهد .
مسأله 1715 ـ اگر در قضاى روزه كوتاهى كند تا وقت تنگ شود و در تنگى وقت عذر پيدا كند ، بايد قضا را بگيرد و هر روز يك مد طعام به فقير بدهد ، و همچنين است بنابر احتياط واجب اگر بعد از برطرف شدن عذر تصميم داشته باشد كه روزه هاى خود را قضا كند ولى پيش از آنكه قضا نمايد در تنگى وقت عذر پيدا كند .
مسأله 1716 ـ اگر مرض انسان چند سال طول بكشد ، بعد از آنكه خوب شد ، بايد قضاى رمضان آخر را بگيرد و براى هر روز از سالهاى پيش يك مد طعام به فقير بدهد .
مسأله 1717 ـ كسى كه بايد براى هر روز يك مد طعام به فقير بدهد ، مى تواند كفّاره چند روز را به يك فقير بدهد .
مسأله 1718 ـ اگر قضاى روزه رمضان را چند سال تأخير بيندازد ، بايد قضا را بگيرد و از جهت تأخير در سال اول براى هر روز يك مد طعام به فقير بدهد ، و امّا از جهت تأخير چند سال بعدى چيزى واجب نيست .
مسأله 1719 ـ اگر روزه رمضان را عمداً نگيرد ، بايد قضاى آن را بجا آورد و براى هر روز دو ماه روزه بگيرد يا به شصت فقير طعام بدهد يا يك بنده آزاد كند ، و چنانچه تا رمضان آينده قضاى آن روزه را بجا نياورد ، براى هر روز يك مد نيز كفّاره بدهد .
مسأله 1720 ـ اگر روزه رمضان را عمداً نگيرد و در روز مكرّر جماع يا استمناء كند ، كفّاره مكرّر نمى شود . و اگر چند مرتبه كار ديگرى كه روزه را باطل مى كند انجام دهد ، مثلا چند مرتبه غذا بخورد يك كفّاره كافى است .
مسأله 1721 ـ بعد از مرگ پدر ، پسر بزرگتر بايد قضاى روزه او را به تفصيلى كه در نماز قضاى پدر در صفحه ( 230 ) گفته شد بجا آورد .
مسأله 1722 ـ اگر پدر غير از روزه رمضان ، روزه واجب ديگرى را مانند روزه نذر نگرفته باشد ، احتياط واجب آن است كه پسر بزرگتر قضا نمايد ، ولى اگر براى روزه اجير شده و نگرفته باشد ، قضاء آن بر پسر بزرگ لازم نيست . و نيز اگر قضاء روزه جد بر پدر واجب بوده و پدر آنها را نگرفته ، بر پسر قضاى آنها لازم نيست .

احكام روزه مسافر
مسأله 1723 ـ مسافرى كه بايد نمازهاى چهار ركعتى را در سفر دو ركعت بخواند ، نبايد روزه بگيرد ، و مسافرى كه نمازش را تمام مى خواند مثل كسى كه شغلش مسافرت يا سفر او سفر معصيت است ، بايد در سفر روزه بگيرد .
مسأله 1724 ـ مسافرت در ماه رمضان اشكال ندارد ، ولى براى فرار از روزه مسافرت مكروه است ، و همچنين است سفر قبل از روز بيست و چهارم در ماه رمضان مگر اينكه سفر براى حج يا عمره يا به جهت ضرورتى باشد .
مسأله 1725 ـ اگر غير روزه رمضان روزه معيّن ديگرى بر انسان واجب باشد ، مثلا نذر كرده باشد روز معيّنى را روزه بگيرد ، بهتر آن است كه تا ناچار نشود در آن روز مسافرت نكند . و اگر در سفر باشد ، چنانچه ممكن است قصد كند كه ده روز در جائى بماند و آن روز را روزه بگيرد . ولى ظاهر آن است كه سفر جايز است و قصد اقامه واجب نيست ، و در صورتى كه روزه نگيرد لازم است روزه آن روز را قضا كند .
مسأله 1726 ـ اگر نذر كند روزه بگيرد و روز آن را معيّن نكند ،نمى تواند آن را در سفر بجا آورد . ولى چنانچه نذر كند كه روز معيّنى را در سفر روزه بگيرد ، بايد آن را در سفر بجا آورد . و نيز اگر نذر كند روز معيّنى را چه مسافر باشد يا نباشد ، روزه بگيرد ، بايد آن روز را اگرچه مسافر باشد روزه بگيرد .
مسأله 1727 ـ مسافر مى تواند براى خواستن حاجت سه روز در مدينه طيّبه روزه مستحبّى بگيرد ، و احوط اين است كه آن سه روز روزهاى چهارشنبه و پنجشنبه و جمعه باشد .
مسأله 1728 ـ كسى كه نمى داند روزه مسافر باطل است ، اگر در سفر روزه بگيرد و در بين روز مسأله را بفهمد ، روزه اش باطل مى شود ، و اگر تا مغرب نفهمد ، روزه اش صحيح است .
مسأله 1729 ـ اگر فراموش كند كه مسافر است ، يا فراموش كند كه روزه مسافر باطل مى باشد و در سفر روزه بگيرد ، روزه او باطل است .
مسأله 1730 ـ اگر روزه دار بعد از ظهر مسافرت نمايد ، بايد روزه خود را تمام كند . و اگر پيش از ظهر مسافرت كند ، وقتى به حدّ ترخّص برسد ، در صورتى كه از شب نيّت سفر داشته باشد ، روزه اش باطل مى شود و الاّ بنابر احتياط واجب روزه را تمام كند و بعداً قضا لازم نيست . و اگر پيش از رسيدن به حدّ ترخّص روزه را باطل كند كفّاره بر او واجب است .
مسأله 1731 ـ اگر مسافر در ماه رمضان پيش از ظهر به وطنش برسد يا به جائى برسد كه مى خواهد ده روز در آنجا بماند ، چنانچه كارى كه روزه را باطل مى كند انجام نداده ، بايد آن روز روزه را بگيرد ، و اگر انجام داده ، روزه آن روز بر او واجب نيست .
مسأله 1732 ـ اگر مسافر بعد از ظهر به وطنش برسد ، يا به جائى برسد كه مى خواهد ده روز در آن جا بماند ، نبايد آن روز را روزه بگيرد .
مسأله 1733 ـ مسافر و كسى كه از روزه گرفتن عذر دارد ، مكروه است در روزه ماه رمضان جماع نمايد و در خوردن و آشاميدن كاملا خود را سير كند .

كسانى كه روزه بر آنها واجب نيست
مسأله 1734 ـ كسى كه بواسطه پيرى نمى تواند روزه بگيرد يا براى او مشقّت دارد ، روزه بر او واجب نيست ، ولى در صورت دوم بايد براى هر روز يك مد طعام ـ گندم يا جو يا نان و مانند اينها ـ به فقير بدهد .
مسأله 1735 ـ كسى كه بواسطه پيرى روزه نگرفته ، اگر بعد از ماه رمضان بتواند روزه بگيرد ، لازم نيست روزه را قضا نمايد .
مسأله 1736 ـ اگر انسان مرضى دارد كه زياد تشنه مى شود و نمى تواند تشنگى را تحمّل كند يا براى او مشقّت دارد ، روزه بر او واجب نيست ولى در صورت دوم بايد براى هر روز يك مد طعام به فقير بدهد ، و احتياط مستحب آن است كه بيشتر از مقدارى كه ناچار است آب نياشامد ، و چنانچه بعد بتواند روزه بگيرد ، بنابر احتياط روزه هائى را كه نگرفته قضا نمايد .
مسأله 1737 ـ زنى كه زائيدن او نزديك است و روزه براى حملش ضرر دارد ، روزه بر او واجب نيست ، و بايد براى هر روز يك مد طعام به فقير بدهد . و نيز اگر روزه براى خودش ضرر دارد ، روزه بر او واجب نيست ، و بنابر احتياط مستحب براى هر روز يك مد طعام به فقير بدهد و در دو صورت روزه هائى را كه نگرفته بايد قضا نمايد .
مسأله 1738 ـ زنى كه بچّه شير مى دهد و شير او كم است ، چه مادر بچّه ، يا دايه او باشد ، يا بى اجرت شير دهد ، اگر روزه براى بچّه اى كه شير مى دهد ضرر دارد ، روزه بر او واجب نيست و بايد براى هر روز يك مد طعام به فقير بدهد ، و نيز اگر براى خودش ضرر دارد ، روزه بر او واجب نيست ، و بنابر احتياط مستحب براى هر روز يك مُد طعام به فقير بدهد ، و در هر دو صورت روزه هائى را كه نگرفته  بايد قضا نمايد ، ولى اگر كسى پيدا شود كه بى اجرت بچّه را شير دهد يا براى شير دادن بچّه از پدر يا مادر بچّه يا از كس ديگرى كه اجرت او را بدهد اجرت بگيرد ، واجب است كه بچّه را به او بدهد و روزه بگيرد . و همچنين است بنابر احتياط اگر مادر بتواند بچّه خود را از شير خشك معمولى غذا دهد .

راه ثابت شدن اول ماه
مسأله 1739 ـ اول ماه به چند چيز ثابت مى شود :
اول ـ آنكه خود انسان ماه را ببيند .
دوم ـ عدّه اى كه از گفته آنان يقين يا اطمينان پيدا مى شود ، بگويند ماه را ديده ايم . و همچنين است هر چيزى كه بواسطه آن يقين يا اطمينان پيدا شود .
سوم ـ دو مرد عادل بگويند كه در شب ماه را ديده ايم ، ولى اگرصفت ماه را بر خلاف يكديگر بگويند ، اول ماه ثابت نمى شود .
چهارم ـ سى روز از اول ماه شعبان بگذرد كه بواسطه آن اول ماه رمضان ثابت مى شود ، و سى روز از اول رمضان بگذرد كه بواسطه آن ، اول ماه شوال ثابت مى شود .
مسأله 1740 ـ اول ماه به حكم حاكم شرع ثابت مى شود مگر آنكه بداند كه در حكم اشتباه شده ، و چنانچه حاكم شرع بگويد دو عادل نزد من به رؤيت هلال شهادت داده اند كافى است .
مسأله 1741 ـ اول ماه با پيشگوئى منجّمين ثابت نمى شود ، ولى اگر انسان از گفته آنان يقين يا اطمينان پيدا كند ، بايد به آن عمل نمايد .
مسأله 1742 ـ بلند بودن ماه يا دير غروب كردن آن ، دليل نمى شود كه شب پيش ، شب اول ماه بوده است ، بلى اگر پيش از ظهر ماه ديده شود ، آن روز اول ماه محسوب مى شود ، و همچنين اگر ماه طوق داشته باشد معلوم مى شود كه ماه در شب سابق بوده است .
مسأله 1743 ـ اگر اول ماه رمضان براى كسى ثابت نشود و روزه نگيرد ، چنانچه بعد ثابت شود كه شب پيش اول ماه بوده ، بايد روزه آن روز را قضا نمايد ، و چنانچه در اثناء روز ثابت شود بايد بقيه روز را امساك كند و بعد از رمضان قضا نمايد .
مسأله 1744 ـ اگر در شهرى اول ماه ثابت شود ، در شهرهاى ديگر چه دور باشند چه نزديك چه در افق متّحد باشند يا نه نيز ثابت مى شود در صورتى كه در شب مشترك باشند ولو به اينكه اول شب يكى آخر شب ديگرى باشد .
مسأله 1745 ـ اول ماه به تلگراف ثابت نمى شود ، مگر انسان بداند كه تلگراف از روى شهادت دو مرد عادل يا از راه ديگرى بوده كه شرعاً معتبر است .
مسأله 1746 ـ روزى را كه انسان نمى داند آخر رمضان است يا اول شوال ، بايد روزه بگيرد ، ولى اگر در اثناء روز بفهمد كه اول شوال است بايد افطار كند .
مسأله 1747 ـ اگر زندانى نتواند به ماه رمضان يقين كند ، بايد به گمان عمل نمايد . و اگر آن هم ممكن نباشد ، هر ماهى را كه روزه بگيرد صحيح است ، ولى بايد بعد از گذشتن يازده ماه از ماهى كه روزه گرفته ، دوباره يك ماه روزه بگيرد .

روزه هاى حرام و مكروه
مسأله 1748 ـ روزه عيد فطر و قربان ، صحيح نيست . و نيز روزى را كه انسان نمى داند آخر شعبان است يا اول رمضان ، اگر به نيّت اول رمضان روزه بگيرد صحيح نيست .
مسأله 1749 ـ اگر زن بواسطه گرفتن روزه مستحبّى حقّ شوهرش از بين برود ، روزه او باطل است ،واحتياط واجب آن است كه اگر حقّ شوهر هم از بين نرود ،بدون اجازه او روزه مستحبّى نگيرد .
مسأله 1750 ـ روزه مستحبّى اولاد ، اگر اسباب اذيت پدر و مادر يا جد شود حرام است .
مسأله 1751 ـ اگر پسر بدون اجازه پدر روزه مستحبّى بگيرد ، و در بين روز پدر او را نهى كند ، چنانچه مخالفت او موجب اذيتش باشد بايد افطار نمايد .
مسأله 1752 ـ كسى كه مى داند روزه براى او ضرر ندارد ، اگرچه دكتر بگويد ضرر دارد ، بايد روزه بگيرد ، و كسى كه يقين يا گمان دارد كه روزه برايش ضرر دارد ، اگرچه دكتر بگويد ضرر ندارد ، بايد روزه نگيرد ، و اگر روزه بگيرد صحيح نيست ، و اگر شك كند روزه براى او ضرر دارد يا نه دكتر حاذق موثّق بگويد ضرر دارد يا ندارد لازم است از قول او تبعيّت كند .
مسأله 1753 ـ اگر انسان احتمال بدهد كه روزه برايش ضرر دارد ، و از آن احتمال ، ترس براى او پيدا شود ،چنانچه احتمال او در نظر مردم بجا باشد ،نبايد روزه بگيرد ،واگر روزه بگيرد صحيح نيست .
مسأله 1754 ـ كسى كه عقيده اش اين است كه روزه براى او ضرر ندارد ، اگر روزه بگيرد و بعد از مغرب بفهمد روزه براى او ضرر داشته ، بنابر احتياط واجب بايد قضاى آن را بجا آورد .
مسأله 1755 ـ غير از روزه هائى كه گفته شد ، روزه هاى حرام ديگرى هم هست كه در كتابهاى مفصّل گفته شده است .
مسأله 1756 ـ روزه روز عاشورا و روزى كه انسان شك دارد روز عرفه است يا عيد قربان مكروه است .

روزه هاى مستحب
مسأله 1757 ـ روزه تمام روزهاى سال ، غير از روزهاى حرام و مكروه كه گفته شد ، مستحب است ، و براى بعضى از روزها بيشتر سفارش شده است كه از آن جمله است :
1 ـ پنجشنبه اول و پنجشنبه آخر هر ماه و چهارشنبه اولى كه بعد از روز دهم ماه است ، و اگر كسى آنها را بجا نياورد ، مستحب است قضا نمايد ، و چنانچه اصلا نتواند روزه بگيرد ، مستحب است براى هر روز يك مد طعام يا 6/12 نخود نقره سكّه دار به فقير دهد .
2 ـ سيزدهم و چهاردهم و پانزدهم هر ماه .
3 ـ تمام ماه رجب و شعبان و بعضى از اين دو ماه اگرچه يك روز باشد .
4 ـ روز عيد نوروز .
5 ـ روز چهارم تا نهم شوال .
6 ـ روز بيست و پنجم و بيست ونهم ذى قعده .
7 ـ روز اول تا روز نهم ذى حجّه ( روز عرفه ) ، ولى اگر بواسطه ضعف روزه نتواند دعاهاى روز عرفه را بخواند روزه آن روز مكروه است .
8 ـ روز عيد سعيد غدير ( 18 ذى حجّه ) .
9 ـ روز مباهله (24 ذى حجّه ) .
10 ـ روز اول و سوم و هفتم محرّم .
11 ـ روز ميلاد مسعود پيغمبر اكرم (صلى الله عليه وآله وسلم) ( 17 ربيع الاول ) .
12 ـ روز پانزدهم جمادى الاولى ، و نيز مستحب است روز مبعث حضرت رسول اكرم (صلى الله عليه وآله وسلم)( 27 رجب ) را روزه بگيرد ، و اگر كسى روزه مستحبّى بگيرد واجب نيست آن را به آخر برساند ، بلكه اگر برادر مؤمنش او را به غذا دعوت كند مستحب است دعوت او را قبول كند ، و در بين روز اگرچه بعد از ظهر باشد افطار نمايد .

مواردى كه مستحب است انسان از كارهائى كه
روزه را باطل مى كند خوددارى نمايد
مسأله 1758 ـ براى پنج نفر مستحب است در ماه رمضان ـ اگرچه روزه نيستند ـ از كارى كه روزه را باطل مى كند خوددارى نمايند :
« اول » مسافرى كه در سفر كارى كه روزه را باطل مى كند انجام داده باشد و پيش از ظهر به وطنش يا به جائى كه مى خواهد ده روز بماند برسد .
« دوم » مسافرى كه بعد از ظهر به وطنش يا به جائى كه مى خواهد ده روز در آنجا بماند برسد .
« سوم » مريضى كه پيش از ظهر خوب شود و كارى كه روزه را باطل مى كند ، انجام داده باشد .
« چهارم » مريضى كه بعد از ظهر خوب شود .
« پنجم » زنى كه در بين روز از خون حيض يا نفاس پاك شود .
مسأله 1759 ـ مستحب است روزه دار نماز مغرب و عشا را پيش از افطار كردن بخواند . ولى اگر كسى منتظر او است يا ميل زيادى به غذا دارد كه نمى تواند با حضور قلب نماز بخواند ، بهتر است اول افطار كند ، ولى به قدرى كه ممكن است نماز را در وقت فضيلت آن بجا آورد .

احكام خمس

مسأله 1760 ـ در هفت چيز خمس واجب مى شود :
اول : منفعت كسب .
دوم : معدن .
سوم : گنج .
چهارم : مال حلال مخلوط به حرام .
پنجم : جواهرى كه بواسطه غواصى يعنى فرو رفتن به دريا بدست مى آيد .
ششم : غنيمت جنگ .
هفتم : زمينى كه كافر ذمّى از مسلمان بخرد .
و احكام اينها مفصلا گفته خواهد شد :

1 ـ منفعت كسب :
مسأله 1761 ـ هرگاه انسان از تجارت يا صنعت يا كسبهاى ديگر مالى بدست آورد ، اگرچه مثلا نماز و روزه ميتى را بجا آورده و از اجرت آن ، مالى تهيه كند ، چنانچه از مخارج سال خود او و عيالاتش زياد بيايد ، بايد خمس يعنى پنج يك آن را به دستورى كه بعداً گفته مى شود بدهد .
مسأله 1762 ـ اگر از غير كسب ، مالى بدست آورد ، مثلا چيزى به او ببخشند ، چنانچه از مخارج سالش زياد بيايد و آن هديه چيز كم يا كوچكى حساب نشود ، خمس آن را بايد بدهد .
مسأله 1763 ـ مهرى را كه زن مى گيرد و مالى را كه مرد عوض طلاق خلع مى گيرد ، خمس ندارد ، و همچنين است ارثى كه به انسان مى رسد ، ولى اگر مثلا با كسى خويشاوندى داشته و گمان ارث بردن از او نداشته احتياط واجب آن است كه خمس آن ارثى را كه از او مى برد اگر از مخارج سالش زياد بيايد بدهد .
مسأله 1764 ـ اگر مالى به ارث به او برسد و بداند كسى كه اين مال از او به ارث رسيده خمس آن را نداده ، بنابر اظهر واجب نيست خمس آن را بدهد ، و اگر در خود آن مال خمس نباشد و وارث بداند كسى كه آن مال از او به ارث رسيده ، خمس بدهكار است ، بايد خمس را از مال او بدهد .
مسأله 1765 ـ اگر بواسطه قناعت كردن ، چيزى از مخارج سال انسان زياد بيايد ، بايد خمس آن را بدهد .
مسأله 1766 ـ كسى كه ديگرى مخارج او را مى دهد ، بايد خمس تمام مالى را كه بدست مى آورد بدهد .
مسأله 1767 ـ اگر ملكى را بر افراد معيّنى مثلا بر اولاد خود وقف نمايد ، چنانچه در آن ملك زراعت و درختكارى كنند و از آن چيزى بدست آورند و از مخارج سال آنان زياد بيايد ، بايد خمس آن را بدهند . و همچنين اگر طور ديگرى هم از آن ملك نفع ببرند مثلا اجاره آن را بگيرند ، بايد خمس مقدارى را كه از مخارج سالشان زياد مى آيد بدهند .
مسأله 1768 ـ اگر مالى را كه فقير بابت خمس و زكاة و صدقه مستحبى گرفته از مخارج سالش زياد بيايد يا از مالى كه به او داده اند منفعتى ببرد ، مثلا از درختى كه بابت خمس به او داده اند ميوه اى بدست آورد و از مخارج سالش زياد بيايد ، بايد خمس آن را بدهد .
مسأله 1769 ـ اگر با عين پول خمس نداده ، از مؤمنى جنسى بخرد يعنى به فروشنده بگويد اين جنس را به اين پول مى خرم ، ظاهر اين است كه معامله نسبت به جميع مال صحيح است و به جنسى كه با اين پول خريده است خمس تعلق مى گيرد و در صحّت معامله احتياجى به اجازه و امضاء حاكم شرع نيست .
مسأله 1770 ـ اگر جنسى را بخرد و بعد از معامله قيمت آن را از پول خمس نداده بدهد ، معامله اى كه كرده صحيح است ، و خمس پولى را كه به فروشنده داده به صاحبان خمس مديون مى باشد .
مسأله 1771 ـ اگر مالى را كه خمس آن داده نشده بخرد ، خمسش به عهده فروشنده است و بر خريدار چيزى نيست .
مسأله 1772 ـ اگر چيزى را كه خمس آن داده نشده به كسى ببخشد ، پنج يك آن به عهده خود بخشنده است ، و چيزى بر اين شخص نيست .
مسأله 1773 ـ اگر از كافر يا كسى كه به دادن خمس عقيده ندارد ، و يا از روى عصيان خمس نداده ، مالى به دست انسان آيد ، واجب نيست خمس آن را بدهد .
مسأله 1774 ـ تاجر و كاسب و صنعتگر و مانند اينها از وقتى كه منفعت مى برند يك سال كه بگذرد ، بايد خمس آنچه را كه از خرج سالشان زياد مى آيد بدهند ، و كسى كه شغلش كاسبى نيست ، اگر اتفاقاً منفعتى ببرد ، بعد از آنكه يك سال از موقعى كه فائده برده بگذرد ، بايد خمس مقدارى را كه از خرج سالش زياد آمده بدهد .
مسأله 1775 ـ انسان مى تواند در بين سال هر وقت منفعتى به دستش آيد خمس آن را بدهد ، و جايز است دادن خمس را تا آخر سال تأخير بيندازد . و اگر براى دادن خمس ، سال شمسى قرار دهد ، مانعى ندارد .
مسأله 1776 ـ كسى كه مانند تاجر و كاسب براى دادن خمس ، سال قرار دهد ، اگر منفعتى بدست آورد و در بين سال بميرد ، بر ورثه لازم نيست مخارج تا موقع مرگش را از آن منفعت كسر كنند و خمس باقيمانده را بدهند .
مسأله 1777 ـ اگر قيمت جنسى براى تجارت خريده بالا رود و آن را نفروشد و در بين سال قيمتش پائين آيد ، خمس مقدارى كه بالا رفته بر او واجب نيست .
مسأله 1778 ـ اگر قيمت جنسى كه براى تجارت خريده بالا رود و به اميد اينكه قيمت آن بالاتر رود ،تا بعد از تمام شدن سال آن را نفروشد و قيمتش پائين آيد ، خمس مقدارى كه آخر سال بالا رفته بود و مى توانست آن را به آن قيمت بفروشد بر او واجب است .
مسأله 1779 ـ اگر غير مال التجاره مالى داشته باشد كه خمسش را داده يا خمس ندارد ، مثلا چيزى را براى مؤنه اش خريده باشد ، چنانچه قيمتش بالا رود ، اگر آن را بفروشد ، خمس مقدارى را كه بر قيمتش اضافه شده ، بايد بدهد . و همچنين اگر مثلا درختى را كه خريده ميوه بياورد ، يا گوسفند چاق شود ، در صورتى كه مقصود او از نگهدارى آنها اين بوده كه منفعتى از آن ببرد ، بايد خمس آنچه زياد شده بدهد ، بلكه اگر مقصودش منفعت بردن هم نبوده اگر آن را بفروشد بايد خمس آن را بدهد .
مسأله 1780 ـ اگر باغى احداث كند براى آنكه بعد از بالا رفتن قيمتش بفروشد ، بايد خمس ميوه و نمو درختها و زيادى قيمت باغ را بدهد ، ولى اگر قصدش اين باشد كه ميوه آن درختها را فروخته و از قيمتش استفاده كند ، فقط بايد خمس ميوه و نمو درختها را بدهد و تا مادامى كه باغ را نفروخته ترقّى قيمت باغ خمس ندارد .
مسأله 1781 ـ اگر درخت بيد و چنار و مانند اينها را بكارد ، بايد هر سال خمس زيادى آنها را بدهد . و همچنين اگر مثلا از شاخه هاى آن كه معمولا هر سال مى برند ، استفاده اى ببرند و به تنهائى يا با منفعتهاى ديگر كسبش از مخارج سال او زياد بيايد ، در آخر سال بايد خمس آن را بدهد .
مسأله 1782 ـ كسى كه چند رشته كسب دارد مثلا اجاره ملك مى گيرد و خريد و فروش و زراعت هم مى كند ، بايد خمس آنچه را در آخر سال از مخارج او زياد مى آيد بدهد ، و چنانچه از يك رشته نفع ببرد و از رشته ديگر ضرر كند ، بنابر اظهر نفع و ضرر روى هم حساب مى شود .
مسأله 1783 ـ خرجهائى را كه انسان براى بدست آوردن فائده مى كند مانند دلاّلى و حمّالى ، مى تواند از منفعت ، كسر نمايد و نسبت به آن مقدار خمس لازم نيست .
مسأله 1784 ـ آنچه از منافع كسب در بين سال به مصرف خوراك و پوشاك و اثاثيه و خريد منزل و عروسى و جهيزيه دختر و زيارت و مانند اينها مى رساند ، در صورتى كه از شأن او زياد نباشد و زياده روى هم نكرده باشد ، خمس ندارد .
مسأله 1785 ـ مالى را كه انسان به مصرف نذر و كفّاره مى رساند ، جزء مخارج ساليانه است . و نيز مالى را كه به كسى مى بخشد يا جايزه مى دهد در صورتى كه از شأن او زياد نباشد ، از مخارج ساليانه حساب مى شود .
مسأله 1786 ـ اگر انسان در شهرى باشد كه معمولا هر سال مقدارى از جهيزيه دختر را تهيه مى كنند ، چنانچه در بين سال از منافع آن سال جهيزيه اى بخرد و از شأنش هم زياد نباشد ، بنابر احتياط لازم خمس آن را بدهد ، و اگر از شأنش زياد باشد يا از منافع آن سال در سال بعد جهيزيه تهيه نمايد ، بايد خمس آن را بدهد .
مسأله 1787 ـ مالى را كه خرج سفر حج و زيارتهاى ديگر مى كند ، از مخارج سالى حساب مى شود كه در آن سال خرج كرده ، و اگر سفر او تا مقدارى از سال بعد طول بكشد ، آنچه در سال بعد خرج مى كند بايد خمس آن را بدهد .
مسأله 1788 ـ كسى كه از كسب و تجارت فائده اى برده ، اگر مال ديگرى هم دارد كه خمس آن واجب نيست ، مى تواند مخارج سال خود را فقط از فائده كسبش صرف كند .
مسأله 1789 ـ آذوقه اى كه براى مصرف سالش از منافع كسبش خريده اگر در آخر سال زياد بيايد ، بايد خمس آن را بدهد ، و چنانچه بخواهد قيمت آن را بدهد ، در صورتى كه قيمتش از وقتى كه خريده زياد شده باشد ، بايد قيمت آخر سال را حساب كند .
مسأله 1790 ـ اگر از منفعت كسب پيش از دادن خمس اثاثيه اى براى منزل بخرد ، هر وقت احتياجش از آن برطرف شد ، لازم نيست كه خمس آن را بدهد ، و همچنين است زيور آلات زنانه ، در صورتى كه وقت خريدن ، زينت كردن زن با آنها نگذشته باشد .
مسأله 1791 ـ اگر در يك سال منفعتى نبرد ، نمى تواند مخارج آن سال را از منفعتى كه در سال بعد مى برد كسر نمايد .
مسأله 1792 ـ اگر در اول سال منفعتى نبرد و از سرمايه خرج كند ، و پيش از تمام شدن سال منفعتى به دستش آيد ، نمى تواند مقدارى را كه از سرمايه برداشته از منافع كسر كند ، و فقط مؤنه ( مصارف ) تجارت را مى تواند از او كسر كند .
مسأله 1793 ـ اگر مقدارى از سرمايه در تجارت و مانند آن از بين برود و از باقيمانده آن منافعى ببرد كه از خرج سالش زياد بيايد ، مى تواند مقدارى را كه از سرمايه كم شده از منافع كسر نمايد .
مسأله 1794 ـ اگر غير از سرمايه چيز ديگرى از مالهاى او از بين برود ، نمى تواند از منفعتى كه به دستش مى آيد آن چيز را تهيه كند ، ولى اگر در همان سال به آن چيز احتياج داشته باشد ، مى تواند در بين سال از منافع كسب آن را تهيه نمايد .
مسأله 1795 ـ اگر در تمام سال منفعتى نبرد و براى مخارج خود قرض كند ، مى تواند از منافع سالهاى بعد مقدار قرض خود را بدهد ، و همچنين اگر در اول سال براى مخارج خود قرض كند و پيش از تمام شدن سال منفعتى ببرد مى تواند مقدار قرض خود را از آن منفعت ادا نمايد ، بلى اگر قرض را ادا ننمود تا آنكه سال بر منفعت گذشت بايد بدون كسر مقدار آن قرض خمس آن منفعت را بدهد مگر اينكه قرض بعد از منفعت كردن بوده و براى مؤنه سالش باشد كه در اين صورت كسر آن حتى بعد از گذشتن سال خالى از وجه نيست .
مسأله 1796 ـ اگر براى زياد كردن مال يا خريدن ملكى كه به آن احتياج ندارد قرض كند ، نمى تواند از منافع كسب آن قرض را ادا نمايد ، بلى اگر مالى را كه قرض كرده و چيزى را كه از قرض خريده از بين برود و ناچار شود كه قرض خود را بدهد ، اداء آن قرض از منافع سال بعد مانعى ندارد . و اگر خمس بواسطه تلف شدن مالى كه خمس آن را نداده بود يا بواسطه دستگردان با حاكم شرع يا وكيل او دين شود اداء آن از منافع سال بعدى از مؤنه حساب نمى شود و لازم است منفعتى را كه با آن اداء قرض خمس مى كند ، تخميس كند .
مسأله 1797 ـ انسان مى تواند خمس هر چيز را از همان چيز بدهد يا به مقدار قيمت خمسى كه بدهكار است ، پول بدهد . و امّا اگر جنس ديگر بخواهد بدهد محل اشكال است مگر آنكه با اجازه حاكم شرع باشد .
مسأله 1798 ـ كسى كه خمس به مال او تعلّق گرفت و سال بر او گذشت ، تا خمس او را نداده است و قصد دادن خمس را ندارد نمى تواند در آن مال تصرّف كند ، بلكه بنابر احتياط واجب اگر قصد دادن خمس را هم داشته باشد نيز چنين است .
مسأله 1799 ـ كسى كه خمس بدهكار است نمى تواند آن را به ذمّه بگيرد يعنى خود را بدهكار اهل خمس بداند و در تمام مال تصرّف كند ، و چنانچه تصرّف كند و آن مال تلف شود ، بايد خمس آن را بدهد ، بلى اگر به مجتهد عادل كه از او تقليد مى كند يا به وكيل او رجوع كند ، ممكن است در بعضى از موارد به آن شخص دستگردان كند تا خمس به ذمّه منتقل شود .
مسأله 1800 ـ كسى كه خمس بدهكار است ، اگر با حاكم شرع مصالحه كند ، مى تواند در تمام مال تصرّف نمايد و بعد از مصالحه ، منافعى كه از آن بدست مى آيد مال خود او است .
مسأله 1801 ـ كسى كه با ديگرى شريك است ، اگر خمس منافع خود را بدهد و شريك او ندهد و در سال بعد از مالى كه خمسش را نداده براى سرمايه شركت بگذارد ، آن كس مى تواند در آن مال تصرّف كند .
مسأله 1802 ـ اگر بچه صغير سرمايه اى داشته باشد و از آن منافعى بدست آيد ، واجب نيست بعد از آنكه بالغ شد ، خمس آن را بدهد .
مسأله 1803 ـ كسى كه مالى از ديگرى بدست آورد و شك نمايد خمس آن را داده يا نه ، مى تواند در آن مال تصرّف نمايد ، بلكه اگر يقين هم داشته باشد كه خمس آن را نداده مى تواند در آن تصرّف نمايد .
مسأله 1804 ـ اگر كسى از منافع كسب خود در اثناء سال ملكى بخرد كه از لوازم و مخارج ساليانه اش حساب نشود ، واجب است بعد از تمامى سال ، خمس آن را بدهد ، و چنانچه خمس آن را نداد و قيمت آن ملك بالا رفت لازم است خمس مقدارى را كه آن ملك فعلا ارزش دارد بدهد ، و همچنين است غير ملك از فرش و مانند آن .
مسأله 1805 ـ كسى كه از اول تكليف خمس نداده ، اگر مثلا ملكى بخرد و قيمت آن بالا رود ، چنانچه آن ملك را براى آن نخريده كه قيمتش بالا رود و بفروشد ، مثلا زمينى را براى زراعت خريده است ، و از پول خمس نداده قيمت آن را داده ، بايد خمس قيمتى را كه خريده بدهد . و اگر مثلا پول خمس نداده را به فروشنده داده و به او گفته اين ملك را با اين پول مى خرم ، بايد خمس مقدارى را كه آن ملك فعلا ارزش دارد بدهد .
مسأله 1806 ـ كسى كه از اول تكليف خمس نداده ، اگر از منافع كسب چيزى كه به آن احتياج ندارد خريده و يك سال از وقت منفعت بردن گذشته ، بايد خمس آن را بدهد ، و اگر اثاث خانه و چيزهاى ديگرى كه به آنها احتياج دارد مطابق شأن خود خريده ، پس اگر بداند در بين سالى كه در آن سال فائده برده آنها را خريده ، لازم نيست خمس آنها را بدهد ، و اگر نداند كه در بين سال خريده يا بعد از تمام شدن سال ، بنابر احتياط واجب بايد با حاكم شرع مصالحه كند .

2 ـ معدن :
مسأله 1807 ـ اگر از معدن طلا ، نقره ، سرب ، مس ، آهن ، نفت ، ذغال سنگ ، فيروزه ، عقيق ، زاج ، نمك و معدنهاى ديگر چيزى بدست آورد ، در صورتى كه به مقدار نصاب باشد ، بايد خمس آن را بدهد .
مسأله 1808 ـ نصاب معدن 15 مثقال معمولى طلاى مسكوك است ، يعنى اگر قيمت چيزى را كه از معدن بيرون آورده ، به 15 مثقال طلاى مسكوك برسد ، بايد خمس آنچه را كه پس از كم كردن مخارجى كه كرده است باقى مى ماند بدهد .
مسأله 1809 ـ استفاده اى كه از معدن برده چنانچه قيمت چيزى كه از معدن بيرون آورده به 15 مثقال طلاى مسكوك نرسد ، خمس آن در صورتى لازم است كه به تنهائى يا با منفعتهاى ديگر كسب او از مخارج سالش زياد بيايد .
مسأله 1810 ـ گچ و آهك و گِل سرشور و گِل سرخ از چيزهاى معدنى نيست ، و كسى كه اينها را بيرون مى آورد در صورتى بايد خمس بدهد كه آنچه را بيرون آورده ، به تنهائى يا با منافع ديگر كسبش از مخارج سال او زياد بيايد .
مسأله 1811 ـ كسى كه از معدن چيزى بدست مى آورد ، بايد خمس آن را بدهد ، چه معدن روى زمين باشد يا زير آن ، در زمينى باشد كه ملك است يا در جائى باشد كه مالك ندارد .
مسأله 1812 ـ اگر نداند قيمت چيزى را كه از معدن بيرون آورده به 15 مثقال طلاى مسكوك مى رسد يا نه ، خمس ندارد و لازم نيست به وزن كردن يا از راه ديگر قيمت آن را معلوم كند .
مسأله 1813 ـ اگر چند نفر چيزى از معدن بيرون آورند ، چنانچه قيمت سهم هر كدام به 15 مثقال طلاى مسكوك برسد بايد خمس آن را بدهند ، و در غير اين صورت سهم هر كدام از منافع كسب حساب مى شود .
مسأله 1814 ـ اگر معدنى را كه در ملك ديگرى است بيرون آورد ، آنچه از آن بدست مى آيد ، مال صاحب ملك است . و در صورتى كه به مقدار نصاب برسد ، چون صاحب ملك براى بيرون آوردن آن خرجى نكرده بايد خمس تمام آنچه را كه از معدن بيرون آمده بدهد .

3 ـ گنج :
مسأله 1815 ـ گنج مالى است كه در زمين يا درخت يا كوه يا ديوار پنهان باشد و كسى آن را پيدا كند و طورى باشد كه به آن گنج بگويند .
مسأله 1816 ـ اگر انسان در زمينى كه ملك كسى نيست گنجى پيدا كند ، مال خود او است و بايد خمس آن را بدهد ، اگرچه گنج غير از طلا و نقره باشد .
مسأله 1817 ـ نصاب گنج اگر نقره باشد 105 مثقال نقره مسكوك ، و اگر طلا باشد 15 مثقال طلاى مسكوك است ، و اگر از غير طلا و نقره باشد نصاب را با يكى از طلا يا نقره ملاحظه نمايند .
مسأله 1818 ـ اگر در زمينى كه از ديگرى خريده گنجى پيدا كند و بداند مال كسانى كه قبلا مالك آن زمين بوده اند نيست ، مال خود او مى شود و بايد خمس آن را بدهد ، ولى اگر احتمال دهد كه مال يكى از آنان است بنابر احتياط واجب بايد به او اطلاع دهد ، و چنانچه معلوم شود مال او نيست ، به كسى كه پيش از او مالك زمين بوده اطلاع دهد ، و به همين ترتيب به تمام كسانى كه پيش از او مالك زمين بوده اند خبر دهد ، و اگر معلوم نشود مال آنان است ، مال خود او مى شود و بايد خمس آن را بدهد .
مسأله 1819 ـ اگر در ظرفهاى متعدّدى كه در يك جا دفن شده مالى پيدا كند كه قيمت آنها روى هم 105 مثقال در نقره يا 15 مثقال در طلا باشد ، بايد خمس آن را بدهد ، ولى چنانچه در چند جا گنج پيدا كند ، هر كدام آنها كه قيمتش به اين مقدار برسد ، خمس آن واجب است ، و گنجى كه قيمت آن به اين مقدار نرسيده است خمس ندارد .
مسأله 1820 ـ اگر دو نفر گنجى پيدا كنند كه قيمت آن به 105 مثقال در نقره يا 15 مثقال در طلا برسد ، اگر سهم هر يك آنان به اين مقدار نباشد ، از ارباح مكاسب حساب مى شود .
مسأله 1821 ـ اگر كسى حيوانى را از قبيل ماهى بخرد ودر شكم آن مالى پيدا كند ، اگرچه احتمال دهد كه مال فروشنده است ، لازم نيست به او خبر دهد ، و در حكم منافع كسب است ، ولى اگر از قبيل چهارپايان باشد لازم است به فروشنده اطّلاع دهد ، و اگر او علامت داد مال او است و الاّ مال پيدا كننده است .

4 ـ مال حلال مخلوط به حرام :
مسأله 1822 ـ اگر مال حلال با مال حرام به طورى مخلوط شود كه انسان نتواند آنها را از يكديگر تشخيص دهد و صاحب مال حرام و مقدار آن هيچ كدام معلوم نباشد ، و نداند كه مقدار حرام كمتر از خمس است يا زيادتر از آن ، بنابر احتياط واجب بايد خمس تمام مال را به قصد مافى الذمّه اعم از خمس يا مظالم بدهد و بعد از دادن خمس ، بقيّه مال حلال مى شود .
مسأله 1823 ـ اگر مال حلال با حرام مخلوط شود و انسان مقدار حرام را ـ چه كمتر و چه بيشتر از خمس باشد ـ بداند ولى صاحب آن را نشناسد ، بايد آن مقدار را به نيّت صاحبش صدقه بدهد ، و احتياط واجب آن است كه از حاكم شرع هم اذن بگيرد .
مسأله 1824 ـ اگر مال حلال با حرام مخلوط شود و انسان مقدار حرام را نداند ولى صاحبش را بشناسد ، بايد يكديگر را راضى نمايند ، و چنانچه صاحب مال راضى نشود ، بايد مقدارى را كه يقين دارد مال او است به او بدهد ، و بهتر آن است كه مقدار بيشترى را كه احتمال مى دهد مال او است نيز به او بدهد .
مسأله 1825 ـ اگر خمس مال حلال مخلوط به حرام را بدهد و بعد بفهمد كه مقدار حرام بيشتر از خمس بوده ، بايد مقدارى را كه مى داند از خمس بيشتر بوده ، از طرف صاحب آن صدقه بدهد .
مسأله 1826 ـ اگر خمس مال حلال مخلوط به حرام را بدهد ، يا مالى كه صاحبش را نمى شناسد به نيّت او صدقه بدهد ، بعد از آنكه صاحبش پيدا شد ، لازم نيست چيزى به او بدهد .
مسأله 1827 ـ اگر مال حلالى با حرام مخلوط شود و مقدار حرام معلوم باشد و انسان بداند كه صاحب آن از چند نفر معيّن بيرون نيست ولى نتواند بفهمد كيست ، بايد در صورت امكان همه آنها را راضى كند ولو آن مال را به طور مساوى بين آن چند نفر قسمت كند ، و اگر راضى نشدند بايد به قرعه رجوع شود .

5 ـ جواهرى كه بواسطه فرو رفتن در دريا بدست مى آيد :
مسأله 1828 ـ اگر بواسطه غوّاصى ( يعنى فرو رفتن در دريا ) لؤلؤ و مرجان يا جواهر ديگرى بيرون آورند ، روئيدنى باشد يا معدنى ، بايد خمس آن را بدهند ، و بنابر احتياط نصابى در آن معتبر نيست ، پس هر مقدار كه باشد بايد خمس آن را داد ، چه بيرون آورنده يك نفر باشد يا چند نفر .
مسأله 1829 ـ اگر بدون فرو رفتن در دريا بوسيله اسبابى جواهر بيرون آورد ، بنابر احتياط خمس آن واجب است . ولى اگر از روى آب دريا يا از كنار دريا جواهر بگيرد ، در صورتى بايد خمس آن را بدهد كه آنچه را بدست آورده به تنهائى يا با منفعتهاى ديگر كسب او از مخارج سالش زيادتر باشد .
مسأله 1830 ـ خمس ماهى و حيوانات ديگرى كه انسان بدون فرو رفتن در دريا مى گيرد ، در صورتى واجب است كه به تنهائى يا با منفعتهاى ديگر كسب او از مخارج سالش زيادتر باشد .
مسأله 1831 ـ اگر انسان بدون قصد اينكه چيزى از دريا بيرون آورد ، در دريا فرو رود واتفاقاً جواهرى بدستش آيد ، بنابر احتياط واجب بايد خمس آن را بدهد .
مسأله 1832 ـ اگر انسان در دريا فرو رود و حيوانى را بيرون آورد و در شكم آن جواهرى پيدا كند ، چنانچه آن حيوان مانند صدف باشد كه نوعاً در شكمش جواهر هست ، بايد خمس آن را بدهد ، و اگر اتفاقاً جواهر بلعيده باشد ، در صورتى خمس آن واجب است كه به تنهائى يا با منفعت هاى ديگر كسب او از مخارج سالش زيادتر باشد .
مسأله 1833 ـ اگر در رودخانه هاى بزرگ مانند دجله و فرات فرو رود و جواهرى بيرون آورد ، چنانچه در آن رودخانه جواهر عمل مى آيد ، بايد خمس آن را بدهد .
مسأله 1834 ـ اگر در آب فرو رود و مقدارى عنبر بيرون آورد ، بايد خمس آن را بدهد ، بلكه چنانچه از روى آب يا از كنار دريا بدست آورد ، بنابر احتياط خمس آن واجب است .
مسأله 1835 ـ كسى كه كسبش غواصى يا بيرون آوردن معدن است ، اگر خمس آنها را بدهد و چيزى از مخارج سالش زياد بيايد ، لازم نيست دوباره خمس آن را بدهد .
مسأله 1836 ـ اگر بچّه اى معدنى را بيرون آورد ، يا گنجى پيدا كند ، يا بواسطه فرو رفتن در دريا جواهرى بيرون آورد ، خمس ندارد ، ولى اگر مال حلال مخلوط به حرام داشته باشد ولىّ او بايد آن مال را تطهير نمايد .

6 ـ غنيمت :
مسأله 1837 ـ اگر مسلمانان به امر امام (عليه السلام) با كفّار جنگ كنند و چيزهائى در جنگ بدست آورند ، به آنها غنيمت گفته مى شود . و مخارجى را كه براى غنيمت كرده اند ، مانند مخارج نگهدارى حمل ونقل آن ونيز مقدارى را كه امام (عليه السلام) صلاح مى داند به مصرفى برساند ، وچيزهائى كه مخصوص به امام است بايد از غنيمت كنار بگذارند و خمس بقيه آن را بدهند ، و آنچه در زمان غيبت امام (عليه السلام)در جنگ از كفّار گرفته مى شود بنابر احتياط نيز حكم غنيمت را دارد ، و لازم است خمس آن را بدهند .

7 ـ زمينى كه كافر ذمّى از مسلمان بخرد :
مسأله 1838 ـ اگر كافر ذمّى زمين را از مسلمان بخرد ، بايد خمس آن را از همان زمين يا از قيمت آن بدهد . و نيز اگر خانه و دكّان و مانند اينها را از مسلمان بخرد ، بايد خمس زمين آن را بدهد ، و در دادن اين خمس قصد قربت لازم نيست بلكه حاكم شرع هم كه خمس را از او مى گيرد ، لازم نيست قصد قربت نمايد .
مسأله 1839 ـ اگر كافر ذمّى زمينى را كه از مسلمان خريده به مسلمان ديگرى بفروشد ، خمس از كافر ساقط نمى شود ولى بر مسلمان لازم نيست خمس آن را بدهد ، و همچنين است اگر بميرد و مسلمانى آن زمين را از او ارث ببرد .
مسأله 1840 ـ اگر كافر ذمّى موقع خريدن زمين شرط كند كه خمس ندهد ، يا شرط كند كه خمس بر فروشنده باشد ، شرط او صحيح نيست وبايد خمس را بدهد ، ولى اگر شرط كند كه فروشنده مقدار خمس را از طرف او به صاحبان خمس بدهد ، بر فروشنده لازم است كه عمل به شرط نمايد .
مسأله 1841 ـ اگر مسلمان زمينى را به غير خريد و فروش ملك كافر ذمّى كند و عوض آن را بگيرد مثلا به او صلح نمايد ، كافر ذمّى بايد خمس آن را بدهد .
مسأله 1842 ـ اگر كافر ذمّى صغير باشد و ولىّ او برايش زمينى بخرد ، احتياط واجب آن است كه در ضمن معامله با او شرط كنند كه خمس آن را بدهد .

مصرف خمس
مسأله 1843 ـ خمس را بايد دو قسمت كنند : يك قسمت آن سهم سادات است و بايد به سيّد فقير ، يا سيّد يتيم ، يا به سيّدى كه در سفر درمانده شده بدهند ، و نصف ديگر آن سهم امام (عليه السلام) است كه در اين زمان بايد به مجتهد جامع الشرايط بدهند ، يا به مصرفى كه او اجازه مى دهد برسانند . ولى اگر انسان بخواهد سهم امام را به مجتهدى كه از او تقليد نمى كند بدهد ، بنابر احتياط واجب بايد از مجتهدى كه تقليد مى كند اجازه بگيرد ، و در صورتى به او اذن داده مى شود كه بداند آن مجتهد و مجتهدى كه از او تقليد مى كند ، سهم امام را به يك طور مصرف مى كنند .
مسأله 1844 ـ سيّد يتيمى كه به او خمس مى دهند ، بايد فقير باشد ، ولى به سيّدى كه در سفر درمانده شده ، اگر در وطنش فقير هم نباشد ، مى شود خمس داد .
مسأله 1845 ـ به سيّدى كه در سفر درمانده شده ، اگر سفر او سفر معصيت باشد ، بنابر احتياط واجب نبايد خمس بدهند .
مسأله 1846 ـ به سيّدى كه عادل نيست مى شود خمس داد ، ولى به سيّدى كه دوازده امامى نيست ، نبايد خمس بدهند .
مسأله 1847 ـ به سيّدى كه معصيت كار است ، اگر خمس دادن كمك به معصيت او باشد نمى شود خمس داد ، و بهتر آن است كه به سيّدى هم كه آشكار معصيت مى كند ، اگرچه دادن خمس كمك به معصيت او نباشد ، خمس ندهد .
مسأله 1848 ـ اگر كسى بگويد سيّدم ، نمى شود به او خمس داد مگر آنكه دو نفر عادل ،سيّد بودن اورا تصديق كنند ، يا در بين مردم به طورى معروف باشد كه انسان يقين يا اطمينان كند كه سيّد است .
مسأله 1849 ـ به كسى كه در شهر خودش مشهور باشد سيّد است ، اگرچه انسان به سيّد بودن او يقين يا اطمينان نداشته باشد ، مى شود خمس داد .
مسأله 1850 ـ كسى كه زنش سيّده است ، بنابر احتياط واجب نبايد به او خمس بدهد كه به مصرف مخارج خودش برساند ، ولى اگر مخارج ديگران بر آن زن واجب باشد و نتواند مخارج آنان را بدهد ، جايز است انسان خمس به آن زن بدهد كه به مصرف آنان برساند ، و همچنين است دادن خمس به او كه در نفقات غير واجبه اش صرف نمايد .
مسأله 1851 ـ اگر مخارج سيّد يا سيّده اى كه زن انسان نيست بر انسان واجب باشد ، بنابر احتياط واجب ، نمى تواند خوراك و پوشاك و سائر نفقات واجبه او را از خمس بدهد ، ولى اگر مقدارى خمس به او بدهد كه به مصرف ديگرى ( غير از نفقات واجبه ) برساند مانعى ندارد .
مسأله 1852 ـ سيّد فقيرى كه مخارجش بر ديگرى واجب است و او نمى تواند مخارج آن سيّد را بدهد يا دارد و نمى دهد ، مى شود خمس داد .
مسأله 1853 ـ احتياط واجب آن است كه بيشتر از مخارج يك سال به يك سيّد فقير خمس ندهند .
مسأله 1854 ـ اگر در شهر انسان سيّد مستحقّى نباشد و يقين يا اطمينان داشته باشد كه بعداً نيز پيدا نمى شود ، يا نگهدارى خمس تا پيدا شدن مستحق ممكن نباشد ، بايد خمس را به شهر ديگر ببرد و به مستحق برساند ، و مى تواند مخارج بردن آن را از خمس بردارد ، و اگر خمس از بين برود ، چنانچه در نگهدارى آن كوتاهى كرده ، بايد عوض آن را بدهد ، و اگر كوتاهى نكرده ، چيزى بر او واجب نيست .
مسأله 1855 ـ هرگاه در شهر خودش مستحقّى نباشد اگرچه يقين يا اطمينان داشته باشد كه پيدا مى شود و نگهدارى خمس تا پيدا شدن مستحق ممكن باشد ، مى تواند خمس را به شهر ديگر ببرد ، و چنانچه در نگهدارى آن كوتاهى نكند و تلف شود ، نبايد چيزى بدهد ، ولى نمى تواند مخارج بردن آن را از خمس بردارد .
مسأله 1856 ـ اگر در شهر خودش مستحق پيدا شود ، باز هم مى تواند خمس را به شهر ديگر ببرد و به مستحق برساند ، ولى مخارج بردن آن را بايد از خودش بدهد ، و در صورتى كه خمس از بين برود ، اگرچه در نگهدارى آن كوتاهى نكرده باشد ضامن است .
مسأله 1857 ـ اگر به امر حاكم شرع خمس را به شهر ديگر ببرد و از بين برود ، لازم نيست دوباره خمس بدهد . و همچنين است اگر به كسى بدهد كه از طرف حاكم شرع وكيل بوده كه خمس را بگيرد و از آن شهر به شهر ديگر ببرد .
مسأله 1858 ـ جايز نيست جنسى را كه خمس به آن تعلّق گرفته به زيادتر از قيمت واقعى حساب نموده و بابت خمس بدهد ، و در مسأله ( 1798 ) گذشت كه دادن جنس ديگر غير از پول طلا و نقره و مانند آنها مطلقاً محل اشكال است .
مسأله 1859 ـ كسى كه از مستحق طلبكار است و مى خواهد طلب خود را بابت خمس حساب كند ، بنابر احتياط واجب بايد خمس را به او بدهد و بعداً مستحق بابت بدهى خود به او برگرداند ، و مى تواند از مستحق وكالت گرفته و خود از جانب او قبض نموده و بابت طلبش دريافت كند .
مسأله 1860 ـ مستحق نمى تواند خمس را بگيرد و به مالك ببخشد ، ولى كسى كه مقدار زيادى خمس بدهكار است و فقير شده و مى خواهد مديون اهل خمس نباشد ، اگر مستحق راضى شود كه خمس را از او بگيرد و به او ببخشد اشكال ندارد .

احكام زكاة

مسأله 1861 ـ زكاة در نُه چيز واجب است :
اول : گندم .
دوم : جو .
سوم : خرما .
چهارم : كشمش .
پنحم : طلا .
ششم : نقره .
هفتم : شتر .
هشتم : گاو .
نهم : گوسفند .
و اگر كسى مالك يكى از اين نُه چيز باشد ، با شرايطى كه بعداً گفته مى شود ، بايد مقدارى كه معيّن شده ، به يكى از مصرفهائى كه دستور داده اند برساند .
مسأله 1862 ـ سلت كه دانه اى است به نرمى گندم و خاصيت جو دارد ، و علس كه مثل گندم است و خوراك مردمان صنعا مى باشد ، بنابر احتياط واجب بايد از آنها زكاة داده شود .

شرايط واجب شدن زكاة
مسأله 1863 ـ زكاة در صورتى واجب مى شود كه مال به مقدار نصاب كه بعداً گفته مى شود برسد ، و مالك آن ، بالغ و عاقل و آزاد باشد و بتواند در آن مال تصرّف كند .
مسأله 1864 ـ اگر انسان يازده ماه مالك گاو و گوسفند و شتر و طلا و نقره باشد ، اگرچه اول ماه دوازدهم زكاة بر او واجب مى شود ، ولى اول سال بعد را بايد بعد از تمام شدن ماه دوازدهم حساب كند .
مسأله 1865 ـ اگر مالك گاو و گوسفند و شتر و طلا و نقره در بين سال بالغ شود ، مثلا اگر بچّه اى در اول محرم مالك چهل گوسفند شود و بعد از گذشتن دو ماه بالغ گردد ، يازده ماه كه از اول محرم بگذرد ، زكاتى بر او نيست بلكه بعد از گذشتن يازده ماه از بلوغش زكاة بر او واجب مى شود .
مسأله 1866 ـ زكاة گندم و جو وقتى واجب مى شود كه به آنها گندم و جو گفته شود ، و زكاة كشمش وقتى واجب مى شود كه انگور مى باشد ، و زكاة خرما وقتى واجب مى شود كه عرب به آن تمر گويد ، ولى وقت دادن زكاة در گندم و جو موقع خرمن و جدا كردن كاه آنها است ، و در خرما و كشمش موقعى است كه خشك شده باشند .
مسأله 1867 ـ در موقع واجب شدن زكاة گندم و جو و كشمش و خرما كه در مسأله پيش گفته شد ، چنانچه صاحب آنها بالغ و عاقل و آزاد و متمكّن از تصرّف باشد بايد زكاة آنها را بدهد ، و اگر بالغ و عاقل نباشد واجب نيست .
مسأله 1868 ـ اگر صاحب گاو و گوسفند و شتر و طلا و نقره در تمام سال يا در مقدارى از آن ديوانه باشد ، زكاة بر او واجب نيست .
مسأله 1869 ـ اگر صاحب گاو و گوسفند و شتر و طلا و نقره در مقدارى از سال مست يا بى هوش شود ، زكاة از او ساقط نمى شود . و همچنين است اگر موقع واجب شدن زكاة گندم و جو و خرما و كشمش مست يا بى هوش باشد .
مسأله 1870 ـ مالى را كه از انسان غصب كرده اند و نمى تواند در آن تصرّف كند ، زكاة ندارد .
مسأله 1871 ـ اگر طلا و نقره يا چيز ديگرى را كه زكاة در آن واجب است قرض كند و يك سال نزد او بماند ، بايد زكاة آن را بدهد و بر كسى كه قرض داده چيزى واجب نيست .

زكاة گندم و جو و خرما و كشمش
مسأله 1872 ـ زكاة گندم و جو و خرما و كشمش وقتى واجب مى شود كه به مقدار نصاب برسند ، و نصاب آنها « 288 » من تبريز « 45 » مثقال كم است كه تقريباً « 847 » كيلو گرم مى شود .
مسأله 1873 ـ اگر پيش از دادن زكاة از انگور و خرما و جو و گندمى كه زكاة آنها واجب شده خود و عيالاتش بخورند ، يا مثلا به فقير به غير عنوان زكاة بدهد ، بايد زكاة مقدارى را كه مصرف كرده بدهد .
مسأله 1874 ـ اگر بعد از آنكه زكاة گندم و جو و خرما و انگور واجب شد ، مالك آن بميرد ، بايد مقدار زكاة را از مال او بدهند ، ولى اگر پيش از واجب شدن زكاة بميرد ، هر يك از ورثه كه سهم او به اندازه نصاب است ، بايد زكاة سهم خود را بدهد .
مسأله 1875 ـ كسى كه از طرف حاكم شرع مأمور جمع آورى زكاة است ، موقع خرمن كه گندم و جو را از كاه جدا مى كنند و بعد از خشك شدن خرما و انگور مى تواند زكاة را مطالبه كند ، و اگر مالك ندهد و چيزى كه زكاة آن واجب شده ، از بين برود ، بايد عوض آن را بدهد .
مسأله 1876 ـ اگر بعد از مالك شدن درخت خرما و انگور يا زراعت گندم و جو ، زكاة آنها واجب شود ، بايد زكاة آن را بدهد .
مسأله 1877 ـ اگر بعد از آنكه زكاة گندم و جو و خرما و انگور واجب شده ، زراعت و درخت را بفروشد ، فروشنده بايد زكاة آنها را بدهد ، و چنانچه داد بر خريدار چيزى واجب نيست .
مسأله 1878 ـ اگر انسان گندم يا جو يا خرما يا انگور را بخرد و بداند كه فروشنده زكاة آن را داده ، يا شك كند كه داده يا نه ، چيزى بر او واجب نيست . و اگر بداند كه زكاة آن را نداده ، چنانچه حاكم شرع معامله مقدارى را كه بايد از بابت زكاة داده شود ، اجازه ندهد ، معامله آن مقدار باطل است . و حاكم شرع مى تواند مقدار زكاة را از خريدار بگيرد ، و اگر معامله مقدار زكاة را اجازه دهد ، معامله صحيح است . و خريدار بايد قيمت آن مقدار را به حاكم شرع بدهد ، و در صورتى كه قيمت آن مقدار را به فروشنده داده باشد ، مى تواند از او پس بگيرد .
مسأله 1879 ـ اگر وزن گندم و جو و خرما و كشمش موقعى كه تر است به « 288 » من « 45 » مثقال كم برسد و بعد از خشك شدن كمتر از اين مقدار شود ، زكاة آن واجب نيست .
مسأله 1880 ـ اگر گندم و جو و خرما را پيش از خشك شدن مصرف كند ، چنانچه خشك آنها به اندازه نصاب باشد ، بايد زكاة آنها را بدهد .
مسأله 1881 ـ خرما بر سه قسم است :
« 1 » آن است كه خشكش مى كنند ، و حكم زكاة آن گفته شد .
« 2 » آن است كه در حال رطب بودنش مى خورند .
« 3 » آن است كه نارس خلال آن را مى خورند .
در قسم دوم چنانچه مقدارى باشد كه خشك آن به « 288 » من « 45 » مثقال كم برسد ، زكاة آن واجب است ، و امّا قسم سوم ظاهر اين است كه زكاة بر آن واجب نباشد .
مسأله 1882 ـ گندم و جو و خرما وكشمشى كه زكاة آنها را داده اگر چند سال هم نزد او بماند زكاة ندارد .
مسأله 1883 ـ اگر گندم و جو و خرما و انگور از آب باران يا نهر مشروب شود ، يا مثل زراعتهاى مصر از رطوبت زمين استفاده كند ، زكاة آن ده يك است ، و اگر با ماشين آلات يا با دلو و مانند آن آبيارى شود ، زكاة آن بيست يك است .
مسأله 1884 ـ اگر گندم و جو و خرما و انگور ، هم از آب باران مشروب شود و هم از آب دلو و مانند آن استفاده كند ، چنانچه طورى باشد كه عرفاً بگويند آبيارى آن با ماشين آلات يا با دلو و مانند آن شده ، زكاة آن بيست يك ، و اگر بگويند آبيارى با آب نهر و باران شده ، زكاة آن ده يك است ، و اگر طورى است كه عرفاً مى گويند به هر دو آبيارى شده ، زكاة آن سه چهلم است .
مسأله 1885 ـ چنانچه در صدق عرفى شك كند و نداند كه آبيارى طورى است كه در عرف مى گويند با هر دو آبيارى شده يا اينكه مى گويند آبيارى آن مثلا با باران است ، اگر سه چهلم بدهد كافى است .
مسأله 1886 ـ اگر شك كند و نداند كه عرف مى گويند با هر دو آبيارى شده يا اينكه مى گويند با دلو و نحو آن آبيارى شده است ، در اين صورت دادن يك بيستم كافى است ، و همچنين است حال اگر احتمال آن نيز برود كه در عرف بگويند با آب باران آبيارى شده است .
مسأله 1887 ـ اگر گندم و جو و خرما و انگور با آب باران و نهر مشروب شود و به آب دلو و مانند آن محتاج نباشد ولى با آب دلو هم آبيارى شود ، و آب دلو به زياد شدن محصول كمك نكند ، زكاة آن ده يك است ، و اگر با دلو و مانند آن آبيارى شود و به آب نهر و باران محتاج نباشد ولى با آب نهر و باران هم مشروب شود و آنها به زياد شدن محصول كمك نكنند ، زكاة آن يك بيستم است .
مسأله 1888 ـ اگر زراعتى را با دلو و مانند آن آبيارى كنند و در زمينى كه پهلوى آن است زراعتى كه از رطوبت آن زمين استفاده نمايد و محتاج به آبيارى نشود ، زكاة زراعتى كه با دلو آبيارى شده يك بيستم ، و زكاة زراعتى كه پهلوى آن است بنابر احتياط يك دهم مى باشد .
مسأله 1889 ـ مخارجى را كه براى گندم و جو و خرما و انگور كرده است ، نمى تواند از حاصل كسر نموده و ملاحظه نصاب نمايد ، پس چنانچه يكى از آنها پيش از ملاحظه مخارج به « 288 » من « 45 » مثقال كم برسد ، بايد زكاة آن را بدهد .
مسأله 1890 ـ تخمى را كه به مصرف زراعت رسانده ، چه از خودش باشد يا خريده باشد ، نمى تواند نيز از حاصل كسر كند وسپس ملاحظه نصاب بنمايد بلكه نصاب را نسبت به مجموع حاصل بايد ملاحظه نمايد .
مسأله 1891 ـ آنچه كه دولت از عين مال مى گيرد ، زكاة آن واجب نيست ، مثلا اگر حاصل زراعت « 850 » كيلو گرم باشد و دولت « 50 » كيلو گرم را به عنوان ماليات بگيرد ، فقط زكاة در « 800 » كيلو واجب مى شود .
مسأله 1892 ـ مصارفى كه انسان پيش از تعلّق زكاة نموده ، بنابر احتياط واجب نمى تواند از حاصل كسر نموده و فقط زكاة بقيّه را بدهد .
مسأله 1893 ـ مصارفى را كه بعد از تعلّق زكاة است مى تواند از حاكم شرع يا وكيل او در صرف آنها اجازه بگيرد و آنچه نسبت به مقدار زكاة خرج شده بردارد .
مسأله 1894 ـ واجب نيست صبر نمايد تا جو و گندم به حدّ خرمن برسد و انگور و خرما خشك گردد و آنگاه زكاة را بدهد ، بلكه همين كه زكاة واجب شد جايز است مقدار زكاة را قيمت نموده و به عنوان زكاة قيمت آن را بدهد .
مسأله 1895 ـ بعد از آنكه زكاة تعلّق گرفت مى توان عين زراعت يا خرما و انگور را پيش از درو كردن يا چيدن به مستحق يا حاكم شرع يا وكيل اينها مشاعاً تسليم نمايد و پس از آن در مصارف شريك مى باشند .
مسأله 1896 ـ در صورتى كه مالك عين مال را از زراعت يا خرما و انگور به حاكم يا مستحق يا وكيل آنها تسليم نمود ، لازم نيست آنها را مجاناً به طور اشاعه نگاه دارد بلكه مى تواند براى اينكه تا وقت درو يا خشك شدن برسد براى ماندن آنها در زمينش اجرت مطالبه نمايد .
مسأله 1897 ـ اگر انسان در چند شهر كه فصل رسيدن حاصل آنها با يكديگر اختلاف دارد و زراعت و ميوه آنها در يك وقت بدست نمى آيد گندم يا جو و خرما يا انگور داشته باشد و همه آنها محصول يك سال حساب شود ، چنانچه چيزى كه اول مى رسد به اندازه نصاب يعنى « 288 » من « 45 » مثقال كم باشد ، بايد زكاة آن را موقعى كه مى رسد بدهد و زكاة بقيّه را هر وقت بدست مى آيد ادا نمايد ، و اگر آنچه اول مى رسد به اندازه نصاب نباشد ، صبر مى كند تا بقيه آن برسد ، پس اگر روى هم به مقدار نصاب شود ، زكاة آن واجب است ، و اگر به مقدار نصاب نشود ، زكاة آن واجب نيست .
مسأله 1898 ـ اگر درخت خرما يا انگور در يك سال دو مرتبه ميوه بدهد ، چنانچه روى هم به مقدار نصاب باشد ، بنابر احتياط زكاة آن واجب است .
مسأله 1899 ـ اگر مقدارى خرماى خشك نشده يا انگور دارد كه خشك آن به اندازه نصاب مى شود ، چنانچه به قصد زكاة از تازه آن به قدرى به مصرف زكاة برساند كه اگر خشك شود به اندازه زكاتى باشد كه بر او واجب است اشكال ندارد .
مسأله 1900 ـ اگر زكاة خرماى خشك يا كشمش بر او واجب باشد ، نمى تواند زكاة آن را خرماى تازه يا انگور بدهد بلكه چنانچه ملاحظه قيمت نمايد و انگور يا خرماى تازه يا مويز يا خرماى خشك ديگر از بابت قيمت بدهد نيز محل اشكال است ، و نيز اگر زكاة خرماى تازه يا انگور بر او واجب باشد ، نمى تواند زكاة آن را خرماى خشك يا كشمش بدهد ، بلكه چنانچه به اعتبار قيمت خرما و انگور ديگرى بدهد اگرچه تازه باشد محل اشكال است .
مسأله 1901 ـ كسى كه بدهكار است و مالى هم دارد كه زكاة آن واجب شده اگر بميرد ، بايد اول تمام زكاة را از مالى كه زكاة آن واجب شده بدهند بعد قرض او را ادا نمايند .
مسأله 1902 ـ كسى كه بدهكار است و گندم يا جو يا خرما يا انگور هم دارد ، اگر بميرد و پيش از آنكه زكاة اينها واجب شود ، ورثه قرض او را از مال ديگر بدهند ، هر كدام كه سهمشان به « 288 » من « 45 » مثقال كم برسد ، بايد زكاة بدهد ، و اگر پيش از آنكه زكاة اينها واجب شود ، قرض او را ندهند ، چنانچه مال ميّت فقط به اندازه بدهى او باشد ، واجب نيست زكاة اينها را بدهند ، و اگر مال ميّت بيشتر از بدهى او باشد ، بايد جنس زكاة دار را نسبت به مجموع مال ملاحظه كنند به همان نسبت از جنس زكاة دار كسر شود ، پس سهم هر يك از ورثه به اندازه نصاب برسد زكاة بر او واجب است .
مسأله 1903 ـ اگر گندم و جو و خرما و كشمشى كه زكاة آنها واجب شده خوب و بد دارد ، احتياط واجب آن است كه زكاة هر كدام از خوب و بد را از خود آنها بدهد .

نصاب طلا
مسأله 1904 ـ طلا دو نصاب دارد :
نصاب اول آن بيست مثقال شرعى است كه هر مثقال آن « 18 » نخود است ، پس وقتى طلا به بيست مثقال شرعى كه پانزده مثقال معمولى است برسد ، اگر شرايط ديگر را هم كه گفته شد داشته باشد ، انسان بايد يك چهلم آن را ـ كه نُه نخود مى شود ـ از بابت زكاة بدهد ، و اگر به اين مقدار نرسد ، زكاة آن واجب نيست .
و نصاب دوم آن چهار مثقال شرعى است كه سه مثقال معمولى مى شود ، يعنى اگر سه مثقال به پانزده مثقال اضافه شود ، بايد زكاة تمام « 18 » مثقال را از قرار چهل يك بدهد ، و اگر كمتر از سه مثقال اضافه شود ، فقط بايد زكاة « 15 » مثقال آن را بدهد و زيادى آن زكاة ندارد ، و همچنين است هر چه بالا رود ، يعنى اگر سه مثقال اضافه شود ، بايد زكاة تمام آنها را بدهد ، و اگر كمتر اضافه شود ، مقدارى كه اضافه شده زكاة ندارد .

نصاب نقره
مسأله 1905 ـ نقره دو نصاب دارد :
نصاب اول آن « 105 » مثقال معمولى است كه اگر نقره به « 105 » مثقال برسد و شرايط ديگر را هم كه گفته شد داشته باشد ، انسان بايد يك چهلم آن را كه « 2 » مثقال و « 15 » نخود است از بابت زكاة بدهد و اگر به اين مقدار نرسد ، زكاة آن واجب نيست .
و نصاب دوم آن « 21 » مثقال است ، يعنى اگر 21 مثقال به « 105 » مثقال اضافه شود ، بايد زكاة تمام « 126 » مثقال را به طورى كه گفته شد بدهد ، و اگر كمتر از « 21 » مثقال اضافه شود ، فقط بايد زكاة « 105 » مثقال آن را بدهد و زيادى آن زكاة ندارد ، و همچنين است هرچه بالا رود ، يعنى اگر « 21 » مثقال اضافه شود بايد زكاة تمام آنها را بدهد ، و اگر كمتر اضافه شود ، مقدارى كه اضافه شده و كمتر از « 21 » مثقال است زكاة ندارد . بنابر اين اگر انسان يك چهلم هرچه طلا و نقره دارد بدهد ، زكاتى را كه بر او واجب بوده داده و گاهى هم بيشتر از مقدار واجب داده است ، مثلا كسى كه « 110 » مثقال نقره دارد ، اگر يك چهلم آن را بدهد ، زكاة « 105 » مثقال آن را كه واجب بوده داده و مقدارى هم براى « 5 » مثقال آن داده كه واجب نبوده است .
مسأله 1906 ـ كسى كه طلا يا نقره او به اندازه نصاب است ، اگرچه زكاة آن را داده باشد ، تا وقتى از نصاب اول كم نشده ، همه سال بايد زكاة آن را بدهد .
مسأله 1907 ـ زكاة طلا و نقره در صورتى واجب مى شود كه آن را سكّه زده باشند و معامله با آن رواج داشته باشد ، و اگر سكّه آن از بين هم رفته باشد ، بايد زكاة آن را بدهند .
مسأله 1908 ـ طلا و نقره سكّه دارى كه زنها براى زينت بكار مى برند ، اگرچه رواج معامله با آن باقى باشد زكاة واجب نيست .
مسأله 1909 ـ كسى كه طلا و نقره دارد ، اگر هيچ كدام آنها به اندازه نصاب اول نباشد ، مثلا « 104 » مثقال نقره و « 14 » مثقال طلا داشته باشد ، زكاة بر او واجب نيست .
مسأله 1910 ـ چنانكه سابقاً گفته شد زكاة طلا و نقره در صورتى واجب مى شود كه انسان يازده ماه مالك مقدار نصاب باشد ، و اگر در بين يازده ماه ، طلا و نقره او از نصاب اول كمتر شود ، زكاة بر او واجب نيست .
مسأله 1911 ـ اگر در بين يازده ماه طلا و نقره اى را كه دارد با طلا يا نقره يا چيز ديگر عوض نمايد يا آنها را آب كند ، زكاة بر او واجب نيست ، اگرچه براى فرار از دادن زكاة اين كارها را بكند .
مسأله 1912 ـ اگر در ماه دوازدهم پول طلا ونقره را آب كند ، بايد زكاة آنهارا بدهد ، وچنانچه بواسطه آب كردن ، وزن يا قيمت آنها كم شود ، بايد زكاتى را كه پيش از آب كردن بر او واجب بوده بدهد .
مسأله 1913 ـ اگر طلا و نقره اى كه دارد خوب و بد داشته باشد ، مى تواند زكاة هر كدام از خوب و بد را از خود آن بدهد ، بلكه اگر قسمتى از نصاب طلا و نقره بد باشد مى تواند زكاة را از قسمت بد بدهد .
مسأله 1914 ـ پول طلا و نقره اى كه بيشتر از اندازه معمول فلز ديگر دارد ، اگر به آن پول طلا و نقره بگويند ، در صورتى كه به حدّ نصاب برسد زكاتش واجب است هرچند خالصش به حدّ نصاب نرسد ، ولى اگر به آن پول طلا و نقره نگويند وجوب زكاة در آن محل اشكال است هرچند خالصش به حدّ نصاب برسد .
مسأله 1915 ـ اگر پول طلا و نقره اى كه دارد به مقدار معمول ، فلز ديگر با آن مخلوط باشد ، چنانچه زكاة آن را از پول طلا و نقره اى كه بيشتر از معمول فلز ديگر دارد يا از پول غير طلا و نقره بدهد ولى به قدرى باشد كه قيمت آن ، به اندازه قيمت زكاتى باشد كه بر او واجب است اشكال ندارد .

زكاة شتر و گاو و گوسفند
مسأله 1916 ـ زكاة شتر و گاو و گوسفند غير از شرطهائى كه گفته شد دو شرط ديگر دارد :
اول ـ آنكه حيوان در تمام سال بيكار باشد ، ولى اگر در تمام سال يكى دو روز هم كار كرده باشد ، بنابر احتياط زكاة آن واجب است .
دوم ـ آنكه در تمام سال از علف بيابان بچرد ، پس اگر تمام سال يا مقدارى از آن را از علف چيده شده ، يا از زراعتى كه ملك او يا ملك كس ديگر است بچرد ، زكاة ندارد . ولى اگر در تمام سال يك روز يا دو روز از علف مالك بخورد ، بنابر احتياط زكاة آن واجب مى باشد .
مسأله 1917 ـ اگر انسان براى شتر و گاو و گوسفند خود چرا گاهى را كه كسى نكاشته بخرد ، يا اجاره كند ، وجوب زكاة در آن مشكل است ، ولى اگر براى چراندن در آن باج بدهد ، بايد زكاة را بدهد .

نصاب شتر :
مسأله 1918 ـ شتر دوازده نصاب دارد :
اول ـ پنج شتر ، و زكاة آن يك گوسفند است ، و تا شماره شتر به اين مقدار نرسد زكاة ندارد .
دوم ـ ده شتر ، و زكاة آن دو گوسفند است .
سوم ـ پانزده شتر ، و زكاة آن سه گوسفند است .
چهارم ـ بيست شتر ، و زكاة آن چهار كوسفند است .
پنجم ـ بيست و پنج شتر ، و زكاة آن پنج گوسفند است .
ششم ـ بيست و شش شتر ، و زكاة آن يك شترى است كه داخل سال دوم شده باشد .
هفتم ـ سى و شش شتر ، و زكاة آن يك شترى است كه داخل سال سوم شده باشد .
هشتم ـ چهل و شش شتر ، و زكاة آن دو شترى است كه داخل سال چهارم شده باشد .
نهم ـ شصت و يك شتر ، و زكاة آن يك شترى است كه داخل سال پنجم شده باشد .
دهم ـ هفتاد و شش شتر ، و زكاة آن دو شترى است كه داخل سال سوم شده باشند .
يازدهم ـ نود و يك شتر ، و زكاة آن دو شترى است كه داخل سال چهارم شده باشند .
دوازدهم ـ صد و بيست و يك شتر و بالاتر از آن است كه بايد يا چهل تا چهل تا حساب كند و براى هر چهل تا ، يك شترى بدهد كه داخل سال سوم شده باشد ، يا پنجاه تا پنجاه تا حساب كند و براى هر پنجاه تا يك شترى بدهد كه داخل سال چهارم شده باشد ، و يا با چهل و پنجاه حساب كند ولى در هر صورت بايد طورى حساب كند كه چيزى باقى نماند ، يا اگر چيزى باقى مى ماند ، از نُه تا بيشتر نباشد ، مثلا اگر « 140 » شتر دارد ، بايد براى صد تا دو شترى كه داخل سال چهارم شده و براى چهل تا يك شترى كه داخل سال سوم شده بدهد ، و شترى كه در زكاة داده مى شود بايد ماده باشد .
مسأله 1919 ـ زكاة مابين دو نصاب واجب نيست ، پس اگر شماره شترهائى كه دارد از نصاب اول كه پنج است بگذرد ، تا به نصاب دوم كه ده تا است نرسيده ، فقط بايد زكاة پنج تاى آن را بدهد ، و همچنين است در نصابهاى بعد .

نصاب گاو :
مسأله 1920 ـ گاو دو نصاب دارد :
نصاب اول آن سى تا است كه وقتى شماره گاو به سى رسيد ، اگر شرايطى را كه گفته شد داشته باشد بايد يك گوساله اى كه داخل سال دوم شده از بابت زكاة بدهد ، و احتياط واجب آن است كه گوساله نر باشد .
و نصاب دوم آن چهل است و زكاة آن يك گوساله ماده اى است كه داخل سال سوم شده باشد ، و زكاة مابين سى و چهل واجب نيست ، مثلا كسى كه سى و نُه گاو دارد ، فقط بايد زكاة سى تاى آنها را بدهد ، و نيز اگر از چهل گاو زيادتر داشته باشد تا به شصت نرسيده ، فقط بايد زكاة چهل تاى آن را بدهد ، و بعد از آنكه به شصت رسيد چون دو برابر نصاب اول را دارد ، بايد دو گوساله اى كه داخل سال دوم شده بدهد ، و همچنين هرچه بالا رود ، بايد يا سى تا سى تا حساب كند ، يا چهل تا چهل تا ، يا سى و چهل حساب نمايد و زكاة آن را به دستورى كه گفته شد بدهد ، ولى بايد طورى حساب كند كه چيزى باقى نماند ، يا اگر چيزى باقى مى ماند از نُه تا بيشتر نباشد ، مثلا اگر هفتاد گاو دارد ، بايد به حساب سى و چهل حساب كند و براى سى تاى آن زكاة سى تا وبراى چهل تاى آن زكاة چهل تا را بدهد ، چون اگر به حساب سى تا حساب كند ، ده تا زكاة نداده مى ماند .

نصاب گوسفند :
مسأله 1921 ـ گوسفند پنج نصاب دارد :
اول ـ چهل تا است ، و زكاة آن يك گوسفند است ، و تا گوسفند به چهل نرسد زكاة ندارد .
دوم ـ صد و بيست و يك است ، و زكاة آن دو گوسفند است .
سوم ـ دويست و يك است ، و زكاة آن سه گوسفند است .
چهارم ـ سيصد و يك است ، و زكاة آن چهار گوسفند است .
پنجم ـ چهار صد و بالاتر از آن است كه بايد آنها را صدتا صدتا حساب كند و براى هر صدتاى آنها يك گوسفند بدهد ، و لازم نيست زكاة را از خود گوسفندها بدهد ، بلكه اگر گوسفند ديگرى بدهد ، يا مطابق قيمت گوسفند ، پول بدهد كافى است .
مسأله 1922 ـ زكاة مابين دو نصاب واجب نيست ، پس اگر شماره گوسفندهاى كسى از نصاب اول كه چهل است بيشتر باشد ، تا به نصاب دوم كه صد و بيست و يك است نرسيده باشد ، فقط بايد زكاة چهل تاى آن را بدهد و زيادى آن زكاة ندارد ، و همچنين است حكم در نصابهاى بعد .
مسأله 1923 ـ زكاة شتر و گاو و گوسفندى كه به مقدار نصاب برسد واجب است ، چه همه آنها نر باشند يا ماده ، يا بعضى نر باشند و بعضى ماده .
مسأله 1924 ـ در زكاة ، گاو و گاوميش يك جنس حساب مى شوند ، و شتر عربى و غير عربى يك جنس است ، و همچنين بز و ميش و شيشك در زكاة با هم فرق ندارند .
مسأله 1925 ـ اگر براى زكاة گوسفند بدهد ، بنابر احتياط واجب بايد اقلا داخل سال دوم شده باشد ، و اگر بز بدهد احتياطاً بايد داخل سال سوم شده باشد .
مسأله 1926 ـ گوسفندى را كه بابت زكاة مى دهد ، اگر قيمتش مختصرى از گوسفندهاى ديگر او كمتر باشد اشكال ندارد ، ولى بهتر است گوسفندى را كه قيمت آن از تمام گوسفندهايش بيشتر است بدهد ، و همچنين است در گاو و شتر .
مسأله 1927 ـ اگر چند نفر با هم شريك باشند ، هر كدام آنان كه سهمش به نصاب اول رسيده ، بايد زكاة بدهد ، و بر كسى كه سهم او كمتر از نصاب اول است زكاة واجب نيست .
مسأله 1928 ـ اگر يك نفر در چند جا گاو يا شتر يا گوسفند داشته باشد و روى هم به اندازه نصاب باشند ، بايد زكاة آنها را بدهد .
مسأله 1929 ـ اگر گاو و گوسفند و شترى كه دارد مريض و معيوب هم باشند ، بايد زكاة آنها را بدهد .
مسأله 1930 ـ اگر گاو و گوسفند و شترى كه دارد همه مريض يا معيوب يا پير باشند ، مى تواند زكاة را از خود آنها بدهد ، ولى اگر همه سالم و بى عيب و جوان باشند ، نمى تواند زكاة آنها را مريض يا معيوب ، يا پير بدهد ، بلكه اگر بعضى از آنها سالم و بعضى مريض و دسته اى معيوب و دسته ديگر بى عيب و مقدارى پير و مقدارى جوان باشند ، احتياط واجب آن است كه براى زكاة آنها سالم و بى عيب و جوان بدهد .
مسأله 1931 ـ اگر پيش از تمام شدن ماه يازدهم ، گاو و گوسفند و شترى را كه دارد با چيز ديگرى عوض كند ، يا نصابى را كه دارد با مقدار نصاب از همان جنس عوض نمايد ، مثلا چهل گوسفند بدهد و چهل گوسفند ديگر بگيرد ، زكاة بر او واجب نيست .
مسأله 1932 ـ كسى كه بايد زكاة گاو و گوسفند و شتر را بدهد ، اگر زكاة آنها را از مال ديگرش بدهد ، تا وقتى شماره آنها از نصاب كم نشده ، همه ساله بايد زكاة را بدهد ، و اگر از خود آنها بدهد و از نصاب اول كمتر شوند ، زكاة بر او واجب نيست ، مثلا كسى كه چهل گوسفند دارد ، اگر از مال ديگرش زكاة آنها را بدهد ، تا وقتى كه گوسفندهاى او از چهل كم نشده ، همه ساله بايد يك گوسفند بدهد ، و اگر از خود آنها بدهد ، تا وقتى به چهل نرسيده ، زكاة بر او واجب نيست .

مصرف زكاة
مسأله 1933 ـ انسان مى تواند زكاة را در هشت مورد مصرف كند :
اول ـ فقير ، و او كسى است كه مخارج سال خود و عيالاتش را ندارد ، ولى كسى كه صنعت يا ملك يا سرمايه اى دارد كه مى تواند مخارج سال خود را بگذراند فقير نيست .
دوم ـ مسكين ، و او كسى است كه از فقير سخت تر مى گذراند .
سوم ـ كسى كه از طرف امام (عليه السلام) يا نائب امام مأمور است كه زكاة را جمع و نگهدارى نمايد و به حساب آن رسيدگى كند و آن را به امام يا نائب امام يا فقرا برساند .
چهارم ـ كافرهائى كه اگر زكاة به آنان بدهند ، به دين اسلام مايل مى شوند يا در جنگ به مسلمانان كمك مى كنند .
پنجم ـ خريدارى بنده هائى كه در شدّت مى باشند و آزاد كردن آنان .
ششم ـ بدهكارى كه نمى تواند قرض خود را بدهد .
هفتم ـ فى سبيل الله ، يعنى كارهائى كه مى توان با آنها قصد قربت نمود ، مثل ساختن مسجد و مدرسه اى كه علوم دينيّه در آن خوانده مى شود و تنظيف شهر و اسفالت راهها و توسعه آنها و مانند اينها .
هشتم ـ ابن السبيل ، يعنى مسافرى كه در سفر درمانده شده . و احكام اينها در مسائل آينده گفته خواهد شد .
مسأله 1934 ـ احتياط واجب آن است كه فقير ومسكين بيشتر از مخارج سال خود وعيالاتش را از زكاة نگيرد ، و اگر مقدارى پول يا جنس دارد ، فقط به اندازه كسرى مخارج يك سالش زكاة بگيرد .
مسأله 1935 ـ كسى كه مخارج سالش را داشته ، اگر مقدارى از آن را مصرف كند و بعد شك كند كه آنچه باقى مانده به اندازه مخارج يك سال او هست يا نه ، نمى تواند زكاة بگيرد .
مسأله 1936 ـ صنعتگر يا مالك يا تاجرى كه درآمد او از مخارج سالش كمتر است ، مى تواند براى كسرى مخارجش زكاة بگيرد ، و لازم نيست ابزار كار ، يا ملك ، يا سرمايه خود را به مصرف مخارج برساند .
مسأله 1937 ـ فقيرى كه خرج سال خود و عيالاتش را ندارد ، اگر خانه اى دارد كه ملك او است و در آن نشسته ، يا مال سوارى دارد ، چنانچه بدون اينها نتواند زندگى كند اگرچه براى حفظ آبرويش باشد ، مى تواند زكاة بگيرد ، و همچنين است اثاث خانه و ظرف و لباس تابستانى و زمستانى و چيزهائى كه به آنها احتياج دارد ، و فقيرى كه اينها را ندارد ، اگر به اينها احتياج داشته باشد ، مى تواند از زكاة خريدارى نمايد .
مسأله 1938 ـ فقيرى كه ياد گرفتن صنعت براى او مشكل نيست ، بنابر احتياط واجب بايد ياد بگيرد و با گرفتن زكاة زندگى نكند ، ولى تا وقتى مشغول ياد گرفتن است ، مى تواند زكاة بگيرد .
مسأله 1939 ـ به كسى كه قبلا فقير بوده و يا اينكه معلوم نباشد فقير بوده يا نه و مى گويد فقيرم ، اگرچه انسان از گفته او اطمينان پيدا نكند مى شود زكاة داد .
مسأله 1940 ـ كسى كه مى گويد فقيرم و قبلا فقير نبوده ، چنانچه از گفته او اطمينان پيدا نشود ، احتياط واجب آن است كه به او زكاة ندهند .
مسأله 1941 ـ كسى كه بايد زكاة بدهد ، اگر از فقيرى طلبكار باشد ، مى تواند طلبى را كه از او دارد ، بابت زكاة حساب كند .
مسأله 1942 ـ اگر فقير بميرد و مال او به اندازه قرضش نباشد ، انسان مى تواند طلبى را كه از او دارد بابت زكاة حساب كند ، بلكه اگر مال او به اندازه قرضش باشد و ورثه قرض او را ندهند ، يا به جهت ديگر انسان نتواند طلب خود را بگيرد ، نيز مى تواند طلبى را كه از او دارد ، بابت زكاة حساب كند .
مسأله 1943 ـ چيزى را كه انسان بابت زكاة به فقير مى دهد لازم نيست به او بگويد كه زكاة است ، بلكه اگر فقير خجالت بكشد مستحب است مال را به قصد زكاة به او داده و زكاة بودنش را اظهار ننمايد .
مسأله 1944 ـ اگر به خيال اينكه كسى فقير است به او زكاة بدهد ، بعد بفهمد فقير نبوده ، يا از روى ندانستن مسأله به كسى كه مى داند فقير نيست زكاة بدهد ، كافى نيست ، پس چنانچه چيزى را كه به او داده باقى باشد بايد از او بگيرد و به مستحق بدهد ، و اگر از بين رفته باشد ، پس اگر كسى كه آن چيز را گرفته مى دانسته زكاة است ، انسان بايد عوض آن را از او بگيرد و به مستحق بدهد ، و اگر نمى دانسته زكاة است ، نمى تواند چيزى از او بگيرد و بايد از مال خودش زكاة را به مستحق بدهد .
مسأله 1945 ـ كسى كه بدهكار است و نمى تواند بدهى خود را بدهد اگرچه مخارج سال خود را داشته باشد ، مى تواند براى دادن قرض خود زكاة بگيرد ، ولى بايد مالى را كه قرض كرده در معصيت خرج نكرده باشد .
مسأله 1946 ـ اگر به كسى كه بدهكار است و نمى تواند بدهى خود را بدهد ، زكاة بدهد ، بعد بفهمد قرض را در معصيت مصرف كرده ، چنانچه آن بدهكار فقير باشد مى تواند آنچه را كه به او داده بابت زكاة حساب كند .
مسأله 1947 ـ كسى كه بدهكار است و نمى تواند بدهى خود را بدهد ، اگرچه فقير نباشد ، انسان مى تواند طلبى را كه از او دارد ، بابت زكاة حساب كند .
مسأله 1948 ـ مسافرى كه خرجى او تمام شده يا مركبش از كار افتاده ، چنانچه سفر او سفر معصيت نباشد و نتواند با قرض كردن يا فروختن چيزى خود را به مقصد برساند ، اگرچه در وطن خود فقير نباشد ، مى تواند زكاة بگيرد ، ولى اگر بتواند در جاى ديگر با قرض كردن يا فروختن چيزى مخارج سفر خود را فراهم كند ، فقط به مقدارى كه به آنجا برسد ، مى تواند زكاة بگيرد .
مسأله 1949 ـ مسافرى كه در سفر درمانده شده و زكاة گرفته ، بعد از آنكه به وطنش رسيد ، اگر چيزى از زكاة زياد آمده باشد ، بايد آن را به حاكم شرع بدهد و بگويد آن چيز زكاة است .

شرايط كسانى كه مستحقّ زكاتند
مسأله 1950 ـ كسى كه زكاة مى گيرد بايد شيعه دوازده امامى باشد ، و اگر انسان كسى را شيعه بداند و به او زكاة بدهد ، بعد معلوم شود شيعه نبوده ، بايد دوباره زكاة بدهد .
مسأله 1951 ـ اگر طفل يا ديوانه اى از شيعه فقير باشد ، انسان مى تواند به ولىّ او زكاة بدهد به قصد اينكه آنچه را مى دهد ملك طفل يا ديوانه باشد .
مسأله 1952 ـ اگر به ولىّ طفل و ديوانه دسترسى ندارد ، مى تواند خودش يا بوسيله يك نفر امين زكاة را به مصرف طفل يا ديوانه برساند ، و بايد موقعى كه زكاة به مصرف آنان مى رسد نيّت زكاة كند .
مسأله 1953 ـ به فقيرى كه گدائى مى كند ، مى شود زكاة داد . ولى به كسى كه زكاة را در معصيت مصرف مى كند ، نبايد زكاة داد .
مسأله 1954 ـ به كسى كه معصيت كبيره را آشكارا بجا مى آورد يا نماز نمى خواند يا شرابخوار است هرچند آشكارا نباشد ،احتياط واجب آن است براى امر او به معروف ونهى از منكر زكاة ندهند .
مسأله 1955 ـ به كسى كه بدهكار است و نمى تواند بدهى خود را بدهد اگرچه مخارج او بر انسان واجب باشد ، مى شود زكاة داد .
مسأله 1956 ـ انسان نمى تواند مخارج كسانى را كه مثل اولاد خرجشان بر او واجب است از زكاة بدهد ، ولى اگر مخارج آنان را ندهد ، ديگران مى توانند به آنان زكاة بدهند .
مسأله 1957 ـ اگر انسان زكاة را به پسرش بدهد كه خرج زن و نوكر و كلفت خود نمايد اشكال ندارد .
مسأله 1958 ـ اگر پسر به كتابهاى علمى دينى احتياج داشته باشد ، پدر مى تواند براى خريدن آنها به او زكاة بدهد .
مسأله 1959 ـ پدر مى تواند به پسرش زكاة بدهد كه براى خود زن بگيرد ، و پسر هم مى تواند براى آنكه پدرش زن بگيرد زكاة خود را به او بدهد .
مسأله 1960 ـ به زنى كه شوهرش مخارج او را مى دهد و زنى كه شوهرش خرجى او را نمى دهد ولى ممكن است او را به دادن خرجى مجبور كنند ، نمى شود زكاة داد .
مسأله 1961 ـ زنى كه صيغه شده اگر فقير باشد ، شوهرش و ديگران مى توانند به او زكاة بدهند ، ولى اگر شوهرش در ضمن عقد شرط كند كه مخارج او را بدهد يا به جهت ديگرى دادن مخارجش بر او واجب باشد ، در صورتى كه مخارج آن زن را بدهد نمى شود به آن زن زكاة داد .
مسأله 1962 ـ زن مى تواند به شوهر فقير خود زكاة بدهد ، اگرچه شوهر زكاة را صرف مخارج خود آن زن نمايد .
مسأله 1963 ـ سيّد نمى تواند از غير سيد زكاة بگيرد ، ولى اگر خمس و ساير وجوهات كفايت مخارج آن را نكند و از گرفتن زكاة ناچار باشد ، مى تواند از غير سيّد زكاة بگيرد .
مسأله 1964 ـ به كسى كه معلوم نيست سيّد است يا نه ، مى شود زكاة داد ، ولى اگر دعوى سيادت كند نمى شود به او زكاة داد .

نيّت زكاة
مسأله 1965 ـ انسان بايد زكاة را به قصد قربت ( يعنى براى انجام فرمان خداوند عالم ) بدهد ، و در نيّت معيّن كند كه آنچه را مى دهد زكاة مال است يا زكاة فطره ، ولى اگر مثلا زكاة گندم و جو بر او واجب باشد ، لازم نيست معيّن كند چيزى را كه مى دهد زكاة گندم است يا زكاة جو .
مسأله 1966 ـ كسى كه زكاة چند مال بر او واجب شده ، اگر مقدارى زكاة بدهد و نيّت هيچ كدام آنها را نكند ، چنانچه چيزى را كه داده هم جنس يكى از آنها باشد ، زكاة همان جنس حساب مى شود ، و اگر از قسم پول بدهد كه هم جنس هيچ كدام آنها نباشد ، به همه آنها قسمت مى شود ، پس كسى كه زكاة چهل گوسفند و زكاة پانزده مثقال طلا بر او واجب است ، اگر مثلا يك گوسفند از بابت زكاة بدهد و نيّت هيچ كدام آنها را نكند ، زكاة گوسفند حساب مى شود ، ولى اگر مقدارى پول نقره يا اسكناس بدهد به زكاتى كه براى گوسفند و طلا بدهكار است تقسيم مى شود .
مسأله 1967 ـ اگر كسى را وكيل كند كه زكاة مال او را بدهد ، موقعى كه زكاة را به آن وكيل مى دهد نيّت كند كافى است ، و چنانچه وكيل كند كه زكاة او را از مالش اخراج كند ، وكيل بايد نيّت زكاة كند .
مسأله 1968 ـ اگر بدون قصد قربت زكاة را به فقير بدهد و پيش از آنكه آن مال از بين برود ، نيّت زكاة كند ، زكاة حساب مى شود .

مسائل متفرقه زكاة
مسأله 1969 ـ موقعى كه گندم و جو را از كاه جدا مى كنند و موقع خشك شدن خرما و انگور ، انسان بايد زكاة را به فقير بدهد ، يا از مال خود جدا كند ، و زكاة طلا و نقره و گاو و گوسفند و شتر را بعد از تمام شدن ماه يازدهم بايد به فقير بدهد ، يا از مال خود جدا نمايد ، ولى اگر منتظر فقير معيّنى باشد ، يا بخواهد به فقيرى بدهد كه از جهتى برترى دارد ، مى تواند زكاة را جدا نكند .
مسأله 1970 ـ بعد از جدا كردن زكاة لازم نيست فوراً آن را به مستحق بدهد ، ولى اگر به كسى كه مى شود زكاة داد ، دسترسى دارد ، احتياط مستحب آن است كه دادن زكاة را تأخير نيندازد .
مسأله 1971 ـ كسى كه مى تواند زكاة را به مستحق برساند ، اگر ندهد و بواسطه كوتاهى كردن او از بين برود ، بايد عوض آن را بدهد .
مسأله 1972 ـ كسى كه مى تواند زكاة را به مستحق برساند ، اگر زكاة را ندهد و بدون آنكه در نگهدارى آن كوتاهى كند از بين برود ، چنانچه دادن زكاة را به قدرى تأخير انداخته كه نمى گويند فوراً داده است ، بايد عوض آن را بدهد ، و اگر به اين مقدار تأخير نينداخته مثلا دو سه ساعت تأخير انداخته و در همان دو سه ساعت تلف شده ، در صورتى كه مستحق حاضر نبوده ، چيزى بر او واجب نيست ، و اگر مستحق حاضر بوده بنابر احتياط واجب بايد عوض آن را بدهد .
مسأله 1973 ـ اگر زكاة را از خود مال كنار بگذارد ، مى تواند در بقيه آن تصرّف كند ، و اگر از مال ديگرش كنار بگذارد ، مى تواند در تمام مال تصرّف نمايد .
مسأله 1974 ـ انسان نمى تواند زكاتى را كه كنار گذاشته براى خود بردارد و چيز ديگرى به جاى آن بگذارد .
مسأله 1975 ـ اگر از زكاتى كه كنار گذاشته منفعتى حاصل شود ، مثلا گوسفندى كه براى زكاة گذاشته بره بياورد ، مال فقير است .
مسأله 1976 ـ اگر موقعى كه زكاة را كنار مى گذارد مستحقّى حاضر باشد ، بهتر است زكاة را به او بدهد مگر كسى را در نظر داشته باشد كه دادن زكاة به او از جهتى بهتر باشد .
مسأله 1977 ـ اگر بدون اجازه حاكم شرع با مالى كه براى زكاة كنار گذاشته تجارت كند و ضرر نمايد ، نبايد چيزى از زكاة كم كند ، ولى اگر منفعت كند ، بايد آن را به مستحق بدهد .
مسأله 1978 ـ اگر پيش از آنكه زكاة بر او واجب شود ، چيزى بابت زكاة به فقير بدهد ، زكاة حساب نمى شود ، و بعد از آنكه زكاة بر او واجب شد ، اگر چيزى را كه به فقير داده از بين نرفته باشد و آن فقير هم به فقر خود باقى باشد ، چيزى را كه به او داده بابت زكاة حساب كند .
مسأله 1979 ـ فقيرى كه مى داند زكاة بر انسان واجب نشده ، اگر چيزى بابت زكاة بگيرد و پيش او تلف شود ، ضامن است ، پس موقعى كه زكاة بر انسان واجب مى شود ، اگر آن فقير به فقر خود باقى باشد ، مى تواند عوض چيزى را كه به او داده بابت زكاة حساب كند .
مسأله 1980 ـ فقيرى كه نمى داند زكاة بر انسان واجب نشده ، اگر چيزى بابت زكاة بگيرد و پيش او تلف شود ، ضامن نيست ، و انسان نمى تواند عوض آن را بابت زكاة حساب كند .
مسأله 1981 ـ مستحب است زكاة گاو و گوسفند و شتر را به فقيرهاى آبرومند بدهد ، و در دادن زكاة ، خويشان خود را بر ديگران ، و اهل علم و كمال را بر غير آنان ، و كسانى را كه اهل سؤال نيستند بر اهل سؤال مقدّم بدارد ، ولى اگر دادن زكاة به فقيرى از جهت ديگرى بهتر باشد ، مستحب است زكاة را به او بدهد .
مسأله 1982 ـ بهتر است زكاة را آشكار و صدقه مستحبّى را مخفى بدهند .
مسأله 1983 ـ اگر در شهر كسى كه مى خواهد زكاة بدهد مستحقّى نباشد و نتواند زكاة را به مصرف ديگرى هم كه براى آن معيّن شده برساند ، چنانچه اميد نداشته باشد كه بعداً مستحق پيدا كند ، بايد زكاة را به شهر ديگر ببرد و به مصرف زكاة برساند ، و مى تواند مخارج بردن به آن شهر را از زكاة بردارد ، و اگر زكاة تلف شود ضامن نيست .
مسأله 1984 ـ اگر در شهر خودش مستحق پيدا شود ، مى تواند زكاة را به شهر ديگر ببرد ولى مخارج بردن به آن شهر را بايد از خودش بدهد ، و اگر زكاة تلف شود ضامن است ، مگر آنكه به امر حاكم شرع برده باشد .
مسأله 1985 ـ اجرت وزن كردن و پيمانه نمودن گندم و جو و كشمش و خرمائى را كه براى زكاة مى دهد ، با خود او است .
مسأله 1986 ـ كسى كه « 2 » مثقال و « 15 » نخود نقره يا بيشتر از بابت زكاة بدهكار است ، بنابر احتياط مستحب كمتر از « 2 » مثقال و « 15 » نخود نقره به يك فقير ندهد ، و نيز اگر غير نقره چيز ديگرى مثل گندم و جو بدهكار باشد و قيمت آن به « 2 » مثقال و « 15 » نخود نقره برسد ، بنابر احتياط مستحب به يك فقير كمتر از آن ندهد .
مسأله 1987 ـ مكروه است انسان از مستحق درخواست كند كه زكاتى را كه از او گرفته به او بفروشد ، ولى اگر مستحق بخواهد چيزى را كه گرفته بفروشد بعد از آنكه به قيمت رساند ، كسى كه زكاة را به او داده در خريدن آن بر ديگران مقدّم است .
مسأله 1988 ـ اگر شك كند زكاتى را كه بر او واجب بوده داده يا نه و مال زكاة دار موجود باشد ، بايد زكاة را بدهد ، هرچند شك او براى زكاة سالهاى پيش بوده باشد ، و اگر عين تلف شده ، زكاتى بر او نيست هرچند از سال حاضر باشد .
مسأله 1989 ـ فقير نمى تواند زكاة را به كمتر از مقدار آن صلح كند يا چيزى را گرانتر از قيمت آن بابت زكاة قبول نمايد ، يا زكاة را از مالك بگيرد و به او ببخشد . ولى كسى كه زكاة زيادى بدهكار است و فقير شده و نمى تواند زكاة را بدهد ، چنانچه توبه كند ، فقير مى تواند زكاة را از او بگيرد و به او ببخشد .
مسأله 1990 ـ انسان مى تواند از زكاة ، قرآن يا كتاب دينى يا كتاب دعا بخرد و وقف نمايد ، اگرچه بر اولاد خود و بر كسانى وقف كند كه خرج آنان بر او واجب است ، و نيز مى تواند توليت وقف را براى خود يا اولاد خود قرار دهد .
مسأله 1991 ـ انسان نمى تواند از زكاة ملك بخرد و بر اولاد خود يا بر كسانى كه مخارج آنان بر او واجب است وقف نمايد كه عايدى آن را به مصرف مخارج خود برسانند .
مسأله 1992 ـ انسان مى تواند براى رفتن به حج و زيارت و مانند اينها از سهم سبيل الله زكاة بگيرد ، اگرچه فقير نباشد يا اينكه به مقدار خرج سالش زكاة گرفته باشد .
مسأله 1993 ـ اگر مالك فقيرى را وكيل كند كه زكاة مال او را بدهد ، چنانچه آن فقير يقين نداشته باشد كه قصد مالك اين بوده كه خود آن فقير از زكاة برندارد ، مى تواند به مقدارى كه به ديگران مى دهد براى خودش نيز بردارد .
مسأله 1994 ـ اگر فقير شتر و گاو و گوسفند و طلا و نقره را بابت زكاة بگيرد ، چنانچه شرطهائى كه براى واجب شدن زكاة گفته شد در آنها جمع شود ، بايد زكاة آنها را بدهد .
مسأله 1995 ـ اگر دو نفر در مالى كه زكاة آن واجب شده با هم شريك باشند و يكى از آنان زكاة قسمت خود را بدهد و بعد مال را تقسيم كنند ، چنانچه بداند شريكش زكاة سهم خود را نداده و بعداً نيز نمى دهد ، تصرّف او در سهم خودش هم اشكال دارد مگر اينكه زكاة شريك را تبرّعاً با اذن او و در صورت امتناع با اذن حاكم بدهد .
مسأله 1996 ـ كسى كه خمس يا زكاة بدهكار است و كفّاره و نذر و مانند اينها هم بر او واجب است و قرض هم دارد ، چنانچه نتواند همه آنها را بدهد ، اگر مالى كه خمس يـا زكاة آن واجب شده از بين نرفته باشد ، بايد خمس و زكاة را بدهد ، و اگر از بين رفته باشد ، مى تواند خمس يا زكاة را بدهد ، يا كفّاره ونذر و قرض و مانند اينها را ادا نمايد .
مسأله 1997 ـ كسى كه خمس يا زكاة بدهكار است و حجة الاسلام بر او واجب است و قرض هم دارد ، اگر بميرد و مال او براى همه آنها كافى نباشد ، چنانچه مالى كه خمس و زكاة آن واجب شده از بين نرفته باشد ، بايد خمس و زكاة را بدهند و بقيه مال او را بر حج و قرض قسمت نمايند ، و اگر مالى كه خمس و زكاة آن واجب شده از بين رفته باشد ، بايد مال او را به خمس و زكاة و قرض و حج قسمت نمايند .
مسأله 1998 ـ كسى كه مشغول تحصيل علم است و اگر تحصيل نكند مى تواند براى معاش خود كسب كند ، چنانچه تحصيل آن علم واجب باشد مى شود به او زكاة داد ، و اگر تحصيل آن علم مستحب باشد ، زكاة دادن به او فقط از سهم سبيل الله جايز است ، و اگر نه واجب نه مستحب باشد جايز نيست به او زكاة بدهند .

زكاة فطره

مسأله 1999 ـ كسى كه موقع غروب شب عيد ، بالغ و عاقل است و فقير و بنده كس ديگر نيست ، بايد براى خودش و كسانى كه نان خور او هستند ، هر نفرى يك صاع كه تقريباً سه كيلو است گندم يا جو يا خرما يا كشمش يا برنج يا ذرّت يا نان و مانند اينها به مستحق بدهد ، و اگر پول يكى از اينها را هم بدهد كافى است .
مسأله 2000 ـ كسى كه مخارج سال خود و عيالاتش را ندارد و كسبى هم ندارد كه بتواند مخارج سال خود و عيالاتش را بگذراند فقير است و دادن زكاة فطره بر او واجب نيست .
مسأله 2001 ـ انسان فطره كسانى را كه در غروب شب عيد فطر نان خور او حساب مى شوند بايد بدهد ، كوچك باشند يا بزرگ ، مسلمان باشند يا كافر ، دادن خرج آنان بر او واجب باشد يا نه ، در شهر خود او باشند يا در شهر ديگر .
مسأله 2002 ـ اگر كسى را كه نان خور او است و در شهر ديگر است وكيل كند كه از مال او فطره خود را بدهد ، چنانچه اطمينان داشته باشد كه فطره را مى دهد ، لازم نيست خودش فطره او را بدهد .
مسأله 2003 ـ فطره مهمانى كه پيش از غروب شب عيد فطر با رضايت صاحبخانه وارد شده و نان خور او حساب مى شود ، بر او واجب است .
مسأله 2004 ـ واجب بودن فطره مهمانى كه پيش از غروب شب عيد بدون رضايت صاحبخانه وارد مى شود و مدّتى نزد او مى ماند ، محل اشكال است اگرچه احوط دادن است ، و همچنين است فطره كسى كه انسان را مجبور كرده اند كه خرجى او را بدهد .
مسأله 2005 ـ فطره مهمانى كه بعد از غروب شب عيد فطر وارد مى شود ، بر صاحبخانه واجب نيست ، اگرچه پيش از غروب او را دعوت كرده باشد و در خانه او هم افطار كند .
مسأله 2006 ـ اگر كسى موقع غروب شب عيد فطر ديوانه باشد ، زكاة فطره بر او واجب نيست ، ولى اگر بيهوش باشد احتياط واجب آن است كه زكاة فطره را بدهد .
مسأله 2007 ـ اگر پيش از غروب يا مقارن غروب بچّه بالغ شود ، يا ديوانه عاقل گردد ، يا فقير غنى شود ، در صورتى كه شرايط واجب شدن فطره را دارا باشد ، بايد زكاة فطره را بدهد .
مسأله 2008 ـ كسى كه موقع غروب شب عيد فطر ، زكاة فطره بر او واجب نيست ، اگر تا پيش از ظهر روز عيد شرطهاى واجب شدن فطره در او پيدا شود ، مستحب است زكاة فطره را بدهد .
مسأله 2009 ـ كافرى كه بعد از غروب شب عيد فطر مسلمان شده ، فطره بر او واجب نيست . ولى مسلمانى كه شيعه نبوده ، اگر بعد از ديدن ماه شيعه شود ، بايد زكاة فطره را بدهد .
مسأله 2010 ـ كسى كه فقط به اندازه يك صاع كه تقريباً سه كيلو است گندم و مانند آن را دارد ، مستحب است زكاة فطره را بدهد ، و چنانچه عيالاتى داشته باشد و بخواهد فطره آنها را هم بدهد مى تواند به قصد فطره ، آن يك صاع را به يكى از عيالاتش بدهد ، و او هم به همين قصد به ديگرى بدهد ، و همچنين تا به نفر آخر برسد ، و بهتر است نفر آخر چيزى را كه مى گيرد به كسى بدهد كه از خودشان نباشد ، و اگر يكى از آنها صغير باشد ، ولىّ او به جاى او مى گيرد ، و احتياط آن است كه چيزى را كه براى صغير گرفته به كسى ندهد .
مسأله 2011 ـ اگر بعد از غروب شب عيد فطر بچّه دار شود يا كسى نان خور او حساب شود ، واجب نيست فطره او را بدهد ، اگرچه مستحب است فطره كسانى را كه بعد از غروب تا پيش از ظهر عيد نان خور او حساب مى شوند بدهد .
مسأله 2012 ـ اگر انسان نان خور كسى باشد و پيش از غروب يا مقارن غروب نان خور كس ديگرشود ، فطره او بر كسى كه نان خور او شده واجب است ، مثلا اگر دختر پيش از غروب به خانه شوهر رود ، بايد شوهرش فطره او را بدهد .
مسأله 2013 ـ كسى كه ديگرى بايد فطره او را بدهد ، واجب نيست فطره خود را بدهد ، و فرقى هم نيست بداند كه آن ديگرى فطره او را مى دهد يا نداند .
مسأله 2014 ـ اگر فطره انسان بر كسى واجب باشد و او فطره را ندهد ، بر خود انسان واجب نمى شود .
مسأله 2015 ـ اگر كسى كه فطره او بر ديگرى واجب است خودش فطره را بدهد ، از كسى كه فطره بر او واجب شده ساقط نمى شود .
مسأله 2016 ـ زنى كه شوهرش مخارج او را نمى دهد ، چنانچه نان خور كس ديگر باشد ، فطره اش بر آن كس واجب است ، و اگر نان خور كس ديگر نيست ، در صورتى كه فقير نباشد بايد فطره خود را بدهد .
مسأله 2017 ـ كسى كه سيّد نيست ، نمى تواند به سيّد فطره بدهد حتى اگر سيّدى نان خور او باشد ، نمى تواند فطره او را به سيد ديگرى بدهد .
مسأله 2018 ـ فطره طفلى كه از مادر يا دايه شير مى خورد ، بر كسى است كه مخارج مادر يا دايه را مى دهد ، ولى اگر مادر يا دايه مخارج خود را از مال طفل بر مى دارد ، فطره طفل بر كسى واجب نيست .
مسأله 2019 ـ انسان اگرچه مخارج عيالاتش را از مال حرام بدهد ، بايد فطره آنان را از مال حلال بدهد .
مسأله 2020 ـ اگر انسان كسى را اجير نمايد و شرط كند كه مخارج او را بدهد ، بايد فطره او را هم بدهد ، ولى چنانچه شرط كند كه مقدار مخارج او را بدهد مثلا پولى براى مخارجش بدهد ، واجب نيست فطره او را بدهد .
مسأله 2021 ـ اگر كسى بعد از غروب شب عيد فطر بميرد ، بايد فطره او وعيالاتش را از مال او بدهند ، ولى اگر پيش از غروب بميرد ، واجب نيست فطره او و عيالاتش را از مال او بدهند .

مصرف زكاة فطره
مسأله 2022 ـ اگر زكاة فطره را به يكى از هشت مصرفى كه سابقاً براى زكاة مال گفته شد برسانند كافى است ، ولى احتياط مستحب آن است كه فقط به فقراى شيعه بدهند .
مسأله 2023 ـ اگر طفل شيعه اى فقير باشد ، انسان مى تواند فطره را به مصرف او برساند ، يا بواسطه دادن به ولىّ ، ملك طفل نمايد .
مسأله 2024 ـ فقيرى كه فطره به او مى دهند ، لازم نيست عادل باشد ، ولى احتياط واجب آن است كه به شرابخوار و بى نماز و كسى كه آشكارا معصيت مى كند براى امر او به معروف و نهى از منكر فطره ندهند .
مسأله 2025 ـ به كسى كه فطره را در معصيت مصرف مى كند نبايد فطره بدهند .
مسأله 2026 ـ احتياط واجب آن است كه به يك فقير كمتر از يك صاع ( كه تقريباً سه كيلو است ) فطره ندهند ، ولى اگر بيشتر بدهند اشكال ندارد .
مسأله 2027 ـ اگر از جنسى كه قيمتش دو برابر قيمت معمولى آن است ، مثلا از گندمى كه قيمت آن دو برابر قيمت گندم معمولى است ، نصف صاع كه معناى آن در مسأله پيش گفته شد بدهد كافى نيست ، بلكه اگر آن را به قصد قيمت فطره هم بدهد اشكال دارد .
مسأله 2028 ـ انسان نمى تواند نصف صاع را از يك جنس مثلا گندم و نصف ديگر آن را از جنس ديگر مثلا جو بدهد ، بلكه اگر آن را به قصد قيمت فطره هم بدهد اشكال دارد .
مسأله 2029 ـ مستحب است در دادن زكاة فطره ، خويشان فقير خود را بر ديگران مقدّم دارد و بعد همسايگان فقير را ، بعد اهل علم فقير را ، ولى اگر ديگران از جهتى برترى داشته باشند ، مستحب است آنها را مقدّم بدارد .
مسأله 2030 ـ اگر انسان به خيال اينكه كسى فقير است به او فطره بدهد و بعد بفهمد فقير نبوده ، چنانچه مالى را كه به او داده از بين نرفته باشد ، بايد پس بگيرد و به مستحق بدهد ، و اگر نتواند بگيرد ، بايد از مال خودش فطره را بدهد ، و اگر از بين رفته باشد ، در صورتى كه گيرنده فطره مى دانسته آنچه را كه گرفته فطره است ، بايد عوض آن را بدهد ، و اگر نمى دانسته ، دادن عوض بر او واجب نيست و انسان بايد دوباره فطره را بدهد .
مسأله 2031 ـ اگر كسى بگويد فقيرم ، مى شود به او فطره داد ، ولى اگر بداند كه قبلا غنى بوده است بنابر احتياط لازم به مجرّد گفتنش نمى شود فطره به او داد مگر آنكه از گفته او اطمينان پيدا شود .

مسائل متفرقه زكاة فطره
مسأله 2032 ـ انسان بايد زكاة فطره را به قصد قربت ( يعنى براى انجام فرمان خداوند عالم ) بدهد و موقعى كه آن را مى دهد ، نيّت دادن فطره نمايد .
مسأله 2033 ـ اگر پيش از ماه رمضان فطره را بدهد صحيح نيست ، و بهتر آن است كه ماه رمضان هم فطره را ندهد ، ولى اگر پيش از رمضان يا در ماه رمضان به فقير قرض بدهد و بعد از آنكه فطره بر او واجب شد ، طلب خود را بابت فطره حساب كند مانعى ندارد .
مسأله 2034 ـ گندم يا چيز ديگرى را كه براى فطره مى دهد بايد به جنس ديگر يا خاك مخلوط نباشد ، و چنانچه مخلوط باشد ، اگر خالص آن به يك صاع كه تقريباً سه كيلو است برسد ، يا آنچه مخلوط شده به قدرى كم باشد كه قابل اعتنا نباشد اشكال ندارد .
مسأله 2035 ـ اگر فطره را از چيز معيوب بدهد ، بنابر احتياط واجب كافى نيست .
مسأله 2036 ـ كسى كه فطره چند نفر را مى دهد ، لازم نيست همه را از يك جنس بدهد ، مثلا اگر فطره بعضى را گندم و فطره بعض ديگر را جو بدهد كافى است .
مسأله 2037 ـ كسى كه نماز عيد فطر مى خواند ، بنابر احتياط واجب بايد فطره را پيش از نماز عيد بدهد يا آن را عزل كند ، ولى اگر نماز عيد نمى خواند ، مى تواند دادن فطره يا عزل آن را تا ظهر تأخير بيندازد .
مسأله 2038 ـ اگر به نيّت فطره مقدارى از مال خود را كنار بگذارد و تا ظهر روز عيد به مستحق ندهد ، هر وقت آن را مى دهد نيّت فطره نمايد .
مسأله 2039 ـ اگر موقعى كه دادن زكاة فطره واجب است ، فطره را ندهد و كنار هم نگذارد ، بعداً بايد بدون اينكه نيّت ادا و قضا كند فطره را بدهد .
مسأله 2040 ـ اگر فطره را كنار بگذارد ، نمى تواند آن را براى خودش بردارد و مالى ديگر را براى فطره بگذارد .
مسأله 2041 ـ اگر انسان مالى داشته باشد كه قيمتش از فطره بيشتر است ، چنانچه فطره را ندهد و نيّت كند كه مقدارى از آن مال براى فطره باشد اشكال دارد ، و نيز جايز نيست فطره را در مثل لباس و فرش كه از اجناس گذشته يا پول آنها نيست تعيين كند .
مسأله 2042 ـ اگر مالى را كه براى فطره كنار گذاشته از بين برود ، چنانچه دسترسى به فقير داشته و دادن فطره را تأخير انداخته ، بايد عوض آن را بدهد ؛ و اگر دسترسى به فقير نداشته ، ضامن نيست .
مسأله 2043 ـ اگر در محل خودش مستحق پيدا شود ، احتياط واجب آن است كه فطره را به جاى ديگر نبرد ، و اگر به جاى ديگر ببرد و تلف شود ، بايد عوض آن را بدهد .

احكام حج

مسأله 2044 ـ حج : زيارت كردن خانه خدا و انجام اعمالى است كه دستور داده اند در آنجا بجا آورده شود . و در تمام عمر بر كسى كه اين شرايط را دارا باشد ، يك مرتبه واجب مى شود :
« اول » آنكه بالغ باشد .
« دوم » آنكه عاقل و آزاد باشد .
« سوم » بواسطه رفتن به حج مجبور نشود كه كار حرامى را كه ترك آن از حج مهمتر است انجام دهد ، يا عمل واجبى را كه از حج مهمتر است ترك نمايد .
« چهارم » آنكه مستطيع باشد . و مستطيع بودن به چند چيز است :
اول ـ آنكه توشه راه و مركب سوارى يا مالى كه بتواند با آن مال آنها را تهيه كند داشته باشد .
دوم ـ سلامت مزاج و توانائى آن را داشته باشد كه بتواند مكّه رود و حج را بجا آورد .
سوم ـ در راه مانعى از رفتن نباشد ، و اگر راه بسته باشد يا انسان بترسد كه در راه جان يا عرض او از بين برود يا مال او را ببرند ، حج بر او واجب نيست ، ولى اگر از راه ديگرى بتواند برود اگرچه دورتر باشد ، بايد از آن راه برود .
چهارم ـ به قدر بجا آوردن اعمال حج وقت داشته باشد .
پنجم ـ مخارج كسانى را كه خرجى آنان بر او واجب است مثل زن و بچّه ، و مخارج كسانى را كه مردم خرجى دادن به آنها را لازم مى دانند داشته باشد .
ششم ـ بعد از برگشتن ، كسب يا زراعت يا عايدى ملك يا راه ديگرى براى معاش خود داشته باشد كه مجبور نشود به زحمت زندگى كند .
مسأله 2045 ـ كسى كه بدون خانه ملكى رفع احتياجش نمى شود ، يعنى به زحمت مى افتد ، حج وقتى بر او واجب است كه پول خانه را هم داشته باشد .
مسأله 2046 ـ زنى كه مى تواند مكّه برود ، اگر بعد از برگشتن از خودش مال نداشته باشد و شوهرش هم مثلا فقير باشد و خرجى او را ندهد و ناچار شود كه به سختى زندگى كند ، حج بر او واجب نيست .
مسأله 2047 ـ اگر كسى توشه راه و مركب سوارى نداشته باشد و ديگرى به او بگويد : حج برو من خرج تو و عيالات تو را در موقعى كه در سفر حج هستى مى دهم ، در صورتى كه اطمينان داشته باشد كه خرج او را مى دهد ، حج بر او واجب مى شود .
مسأله 2048 ـ اگر خرجى رفتن و برگشتن و خرجى عيالات كسى را در مدّتى كه مكّه مى رود و برمى گردد ، به او ببشخند و با او شرط كنند كه حج كند و او قبول نمايد ، حج بر او واجب مى شود ، اگرچه قرض داشته باشد و در موقع برگشتن هم مالى كه بتواند با آن زندگى كند نداشته باشد .
مسأله 2049 ـ اگر مخارج رفتن و برگشتن و مخارج عيالات كسى را در مدّتى كه مكّه مى رود و برمى گردد به او بدهند و بگويند حج برو ، ولى ملك او نكنند ، حج بر او واجب مى شود .
مسأله 2050 ـ اگر مقدارى مال كه براى حج كافى است به كسى بدهند و با او شرط كنند كه در راه مكّه به كسى كه مال را داده خدمت بنمايد ، حج بر او واجب نمى شود .
مسأله 2051 ـ اگر مقدارى مال به كسى بدهند و حج بر او واجب شود ، چنانچه حج نمايد ، هرچند بعداً مالى از خود پيدا كند ، ديگر حج بر او واجب نيست .
مسأله 2052 ـ اگر براى تجارت مثلا تا جدّه برود و مالى بدست آورد كه اگر بخواهد از آنجا به مكّه رود مستطيع باشد ، بايد حج كند ، و در صورتى كه حج نمايد اگرچه بعداً مالى پيدا كند كه بتواند از وطن خود به مكّه رود ، ديگر حج بر او واجب نيست .
مسأله 2053 ـ اگرانسان اجير شود كه مباشرتاً از طرف كس ديگر حج كند ، چنانچه خودش نتواند برود و بخواهد ديگرى را از طرف خودش بفرستد ، بايد از كسى كه او را اجير كرده اجازه بگيرد .
مسأله 2054 ـ اگر كسى مستطيع شود و مكّه نرود و فقير شود ، بايد اگرچه به زحمت باشد كه قابل تحمّل است بعداً حج كند ، و اگر نتواند حج برود ، چنانچه كسى او را براى حج اجير كند ، بايد به مكّه رود و حج كسى را كه براى او اجير شده بجا آورد و ممكن باشد تا سال بعد در مكّه بماند و براى خود حج نمايد ، ولى اگر ممكن باشد كه اجير شود و اجرت را نقد بگيرد و كسى كه او را اجير كرده راضى شود كه حج او در سال بعد بجا آورده شود ، بايد سال اول براى خود و سال بعد براى كسى كه اجير شده حج نمايد .
مسأله 2055 ـ اگر در سال اولى كه مستطيع شده به مكّه رود و در وقت معيّنى كه دستور داده اند به عرفات و مشعر الحرام نرسد ، چنانچه در سالهاى بعد مستطيع نباشد ، حج بر او واجب نيست ، ولى اگر از سالهاى پيش مستطيع بوده و نرفته ، اگرچه به زحمت باشد كه قابل تحمّل است بايد حج كند .
مسأله 2056 ـ اگر در سال اولى كه مستطيع شده حج نكند و بعد بواسطه پيرى يا مرض و ناتوانائى نتواند حج نمايد و نا اميد باشد از اينكه بعداً خودش حج كند ، بايد ديگرى را از طرف خود بفرستد ، بلكه اگر نا اميد هم نباشد احتياط واجب آن است كه اجير بگيرد ، و در صورتى كه بعداً قدرت پيدا كرد خودش نيز حج نمايد ، و همچنين است اگر در سال اولى كه به قدر رفتن حج مال پيدا كرده ، بواسطه پيرى يا مرض يا ناتوانى نتواند حج كند و نا اميد از توانائى خود باشد ، و در تمام اين صور بنابر احتياط واجب بايد نائب صروره باشد يعنى كسى كه اولين مرتبه حج رفتن او باشد .
مسأله 2057 ـ كسى كه از طرف ديگرى براى حج اجير شده ، بايد طواف نساء را نيز از طرف او بجا آورد ، و اگر بجا نياورد ، زن بر آن اجير حرام مى شود .
مسأله 2058 ـ اگر طواف نساء را درست بجا نياورد يا فراموش كند ، چنانچه بعد از چند روز يادش بيايد و از بين راه برگردد و بجا آورد صحيح است ، و در صورت فراموشى چنانچه برگشتن برايش مشقّت داشته باشد مى تواند نايب بگيرد .

احكام خريد و فروش

مسأله 2059 ـ سزاوار است شخص كاسب احكام خريد و فروش موارد محل ابتلاء را ياد بگيرد ، حضرت صادق (عليه السلام) فرمودند : كسى كه مى خواهد خريد و فروش كند ، بايد احكام آن را ياد بگيرد و اگر پيش از ياد گرفتن آن خريد و فروش كند ، بواسطه معامله هاى باطل و شبهه ناك به هلاكت مى افتد .
مسأله 2060 ـ اگر انسان براى ندانستن مسأله نداند معامله اى كه كرده صحيح است يا باطل ، نمى تواند در مالى كه گرفته تصرّف نمايد .
مسأله 2061 ـ كسى كه مال ندارد و مخارجى بر او واجب است مثل خرج زن و بچّه ، بايد كسب كند . و براى كارهاى مستحب مانند وسعت دادن به عيالات و دستگيرى از فقرا ، كسب كردن مستحب است .

مستحبّات خريد و فروش
چهار چيز در خريد و فروش مستحب است :
اول ـ آنكه در قيمت جنس بين مشتريهاى مسلمان فرق نگذارد .
دوم ـ آنكه در قيمت جنس سخت گيرى نكند .
سوم ـ آنكه چيزى را كه مى فروشد زيادتر بدهد و آنچه را كه مى خرد كمتر بگيرد .
چهارم ـ آنكه كسى كه با او معامله كرده ، اگر پشيمان شود و از او تقاضا كند كه معامله را بهم بزند ، براى بهم زدن معامله حاضر شود .

معاملات مكروه
مسأله 2062 ـ عمده معاملات مكروه از اين قرار است :
« اول » ملك فروشى مگر اينكه ملك ديگرى با پول آن بخرد .
« دوم » قصّابى .
« سوم » كفن فروشى .
« چهارم » معامله با مردمان پست .
« پنجم » معامله بين اذان صبح و اول آفتاب .
« ششم » آنكه كار خود را خريد و فروش گندم و جو و مانند اينها قرار دهد .
« هفتم » آنكه براى خريدن جنسى كه ديگرى مى خواهد بخرد ، داخل معامله او شود .

معاملات حرام
مسأله 2063 ـ معاملات حرام شش است :
« اول » خريد و فروش عين نجس مثل مشروبات مسكر و سگ غير شكارى و مردار و خوك ، و در غير اينها در صورتى كه بشود از آن استفاده حلال نمود مثلا غائط را كود نمايند و خون انسان كه آن را به ديگرى تزريق مى كنند خريد و فروش جايز است .
« دوم » خريد و فروش مال غصبى .
« سوم » خريد و فروش چيزى كه نزد مردم مال نيست مثل بعض حشرات .
« چهارم » معامله چيزى كه منافع معمولى آن فقط كار حرام باشد ، مانند اسباب قمار .
« پنجم » معامله اى كه در آن ربا باشد .
« ششم » فروش جنسى كه با چيز ديگر مخلوط است ، در صورتى كه آن چيز معلوم نباشد و فروشنده هم به خريدار نگويد ، مثل فروختن روغنى كه آن را با پيه مخلوط كرده است ، و اين عمل را غش مى گويند . پيغمبر اكرم (صلى الله عليه وآله وسلم) فرمود : از ما نيست كسى كه در معامله با مسلمانان غش كند يا به آنان ضرربزند يا تقلّب و حيله نمايد ، و هركه با برادر مسلمان خود غش كند ، خداوند بركت روزى او را مى برد و راه معاش او را مى بندد و او را به خودش واگذار مى كند .
مسأله 2064 ـ فروختن چيز پاكى كه نجس شده وآب كشيدن آن ممكن است اشكال ندارد ، ولى اگر مشترى آن چيز را براى كارى بخواهد كه شرط آن پاك بودن است مثلا از قسم خوراكى است كه مى خواهد اورا بخورد ، بايد فروشنده نجس بودن آن را به او بگويد ، ولى اگر لباس است گفتن لازم نيست اگرچه مشترى با آن نماز بخواند ، زيرا كه در نماز طهارت ظاهرى بدن و لباس كافى است .
مسأله 2065 ـ اگر چيز پاكى مانند روغن و نفت كه آب كشيدن آن ممكن نيست نجس شود ، چنانچه آن را براى كارى بخواهند كه شرطش پاك بودن است مثلا روغن را براى خوردن بخواهند ، لازم است فروشنده نجاست او را به مشترى بگويد ، و همچنين است اگر براى كارى بخواهند كه شرط آن پاك بودن نيست مثلا بخواهند نفت نجس را بسوزانند ، ولى در معرض اين باشد كه خوراك يا بدن مشترى نجس شود كه در اين صورت نيز گفتن لازم است ، زيرا كه سبب شدن براى خوردن نجاست و همچنين سبب شدن براى نجاست بدن كه موجب بطلان وضو يا غسل گردد جايز نيست .
مسأله 2066 ـ خريد و فروش دواهاى نجس خوردنى اگرچه جايز است ولى بايد نجاستش را به مشترى بگويند ، و همچنين است اگر خوردنى نباشد ولى در معرض اين باشد كه خوراك يا بدن مشترى آلوده به نجاست شود .
مسأله 2067 ـ خريد و فروش روغن هائى كه از ممالك غير اسلامى مى آورند اگر نجس بودن آنها معلوم نباشد اشكال ندارد . و روغنى را كه از حيوان بعد از جان دادن آن مى گيرند ، در صورتى كه احتمال آن برود كه از حيوانى است كه به دستور شرع كشته شده ، چنانچه از دست كافر بگيرند يا از ممالك غير اسلامى بياورند اگرچه پاك و خريد و فروش آن جايز است ولى خوردنش حرام و بر فروشنده لازم است كيفيت را به مشترى بفهماند .
مسأله 2068 ـ اگر روباه و مانند آن را به غير دستورى كه در شرع معيّن شده كشته باشند ، يا خودش مرده باشد ، خريد و فروش پوست آن حرام و معامله آن باطل است .
مسأله 2069 ـ چرمى كه از ممالك غير اسلامى مى آورند ، يا از دست كافر گرفته مى شود اگرچه احتمال داده شود كه از حيوان مأكول اللحم بوده و تذكيه شده است خريد و فروش آن اشكال دارد و بنابر احتياط نجس است و نماز در آن جايز نيست .
مسأله 2070 ـ روغنى كه از حيوان بعد از جان دادنش گرفته شده يا چرمى كه از دست مسلمان گرفته شود و انسان بداند كه آن مسلمان آن را از دست كافر گرفته و تحقيق نكرده كه از حيوانى است كه به دستور شرع كشته شده يا نه خريد و فروشش ، اشكال دارد و نماز در آن چرم و خوردن آن روغن جايز نيست .
مسأله 2071 ـ مشروبات مسكر معامله آنها حرام و باطل است .
مسأله 2072 ـ فروختن مال غصبى باطل است ، و فروشنده بايد پولى را كه از خريدار گرفته به او برگرداند .
مسأله 2073 ـ اگر خريدار جدّاً قاصد معامله است ولى قصدش اين باشد كه پول جنسى را كه مى خرد ندهد ، اين قصد به صحّت معامله ضرر ندارد و لازم است پول آن را به فروشنده بدهد .
مسأله 2074 ـ اگر خريدار بخواهد پول جنسى را كه به ذمّه خريده بعداً از حرام بدهد ، معامله صحيح است ، ولى بايد مقدارى را كه بدهكار است از مال حلال بدهد .
مسأله 2075 ـ خريد و فروش آلات لهو مثل تار و ساز حرام است ، و بنابر احتياط سازهاى كوچك كه بازيچه بچّه ها است نيز اين حكم را دارد . و امّا خريد و فروش آلات مشتركه مانند راديو تلويزيون و ضبط صوت در صورتى كه به قصد استعمال در حرام نباشد مانعى ندارد .
مسأله 2076 ـ اگر چيزى را كه مى شود استفاده حلال از آن ببرند به قصد اين بفروشد كه آن را در حرام مصرف كنند ، مثلا انگور را به اين قصد بفروشد كه از آن شراب تهيه نمايند ، معامله آن حرام است ، ولى اگر به اين قصد نفروشد و فقط بداند كه مشترى از انگور شراب تهيه خواهد كرد ظاهر اين است كه معامله اشكال ندارد .
مسأله 2077 ـ ساختن مجسّمه جان دار و نقاشى آن جايز است و خريد و فروش آن مانعى ندارد اگرچه احوط ترك است .
مسأله 2078 ـ خريدن چيزى كه از قمار يا دزدى يا از معامله باطل تهيه شده حرام است ، و اگر كسى آن را بخرد ، بايد به صاحب اصليش برگرداند .
مسأله 2079 ـ اگر روغنى را كه با پيه مخلوط است بفروشد ، چنانچه آن را معيّن كند مثلا بگويد اين يك من روغن را مى فروشم ، معامله به مقدار پيهى كه در آن است باطل مى باشد و پولى كه فروشنده براى پيه آن گرفته مال مشترى و پيه مال فروشنده است ، و مشترى مى تواند معامله روغن خالصى را هم كه در آن است بهم بزند ، ولى اگر آن را معيّن نكند بلكه يك من روغن در ذمّه بفروشد ، بعد روغنى كه پيه دار بدهد ، مشترى مى تواند آن روغن را پس بدهد و روغن خالص مطالبه نمايد .
مسأله 2080 ـ اگر مقدارى از جنسى را كه با وزن يا پيمانه مى فروشند ، به زيادتر از همان جنس بفروشد ، مثلا يك من گندم را به يك من و نيم گندم بفروشد ، ربا و حرام است ، بلكه اگر يكى از دو جنس ، سالم و ديگرى معيوب ، يا جنس يكى خوب و جنس ديگرى بد باشد ، يا با يكديگر تفاوت قيمت داشته باشند ، چنانچه بيشتر از مقدارى كه مى دهد بگيرد ، باز هم ربا و حرام است ، پس اگر مس درست را بدهد و بيشتر از آن مس شكسته بگيرد ، يا برنج صدرى را بدهد و بيشتر از آن برنج خورده بگيرد يا طلاى ساخته را بدهد و بيشتر از آن طلاى نساخته بگيرد ، ربا و حرام مى باشد .
مسأله 2081 ـ اگر چيزى را كه اضافه مى گيرد غير از جنسى باشد كه مى فروشد ، مثلا يك من گندم به يك من گندم و يك تومان پول بفروشد ، باز هم ربا و حرام است ، بلكه اگر چيزى زيادتر نگيرد ولى شرط كند كه خريدار عملى براى او انجام دهد ربا و حرام مى باشد .
مسأله 2082 ـ اگر كسى كه مقدار كمتر را مى دهد چيزى علاوه كند ، مثلا يك من گندم و يك دستمال را به يك من و نيم بفروشد ، اشكال ندارد . و همچنين است اگر از هر دو طرف چيزى زياد كنند مثلا يك من گندم و يك دستمال را به يك من و نيم گندم و يك دستمال بفروشد .
مسأله 2083 ـ اگر چيزى را كه مثل پارچه با متر و ذرع مى فروشند ، يا چيزى را كه مثل گردو و تخم مرغ با شماره معامله مى كنند ، بفروشد و زيادتر بگيرد ، مثلا ده تا تخم مرغ بدهد و يازده تا بگيرد اشكال ندارد ، ولى چنانچه مثلا ده عدد تخم مرغ را به يازده عدد در ذمّه بفروشد لازم است كه بين آنها امتياز باشد ، مثلا ده عدد تخم مرغ بزرگ را به يازده عدد متوسط در ذمّه بفروشد ، زيرا كه اگر بين آنها هيچ امتياز نباشد خريد و فروش محقّق نمى شود بلكه واقع معامله قرض است اگرچه به لفظ خريد و فروش باشد و بدين جهت معامله حرام و شرط باطل است ، و از اين قبيل است فروختن اسكناس نقداً به زيادتر از آن به مدّت ، ولى اگر بين آنها امتيازى باشد مثل اسكناس و ريال با دولار يا پوند اشكالى ندارد .
مسأله 2084 ـ جنسى را كه در غالب شهرها با وزن يا پيمانه مى فروشند و در بعضى از شهرها با شماره معامله مى كنند ، احتياط واجب آن است كه آن جنس را به زيادتر از آن نفروشند ، و در صورتى كه شهرها مختلف باشند و چنين غلبه اى در بين نباشد ، حكم آن در هر شهرى بر طبق معمول آن شهر است .
مسأله 2085 ـ اگر چيزى را كه مى فروشد و عوضى را كه مى گيرد ، از يك جنس نباشد ، زيادى گرفتن اشكال ندارد ، پس اگر يك من برنج بفروشد و دو من گندم بگيرد معامله صحيح است .
مسأله 2086 ـ جنسى را كه مى فروشد و عوضى را كه مى گيرد ، اگر از يك چيز عمل آمده باشد ، بايد در معامله زيادى نگيرد ، مثلا اگر يك من روغن گاو بفروشد و در عوض آن يك من و نيم پنير گاو بگيرد ، ربا وحرام است . و همچنين است اگر ميوه رسيده را با ميوه نارس آن معامله كند زيادى نگيرد .
مسأله 2087 ـ جو و گندم در ربا يك جنس حساب مى شود ، پس اگر مثلا يك من گندم بدهد و يك من و پنج سير جو بگيرد ، ربا و حرام است . و نيز اگر مثلا ده من جو بخرد كه سر خرمن ده من گندم بدهد ، چون جو را نقد گرفته و بعد از مدّتى گندم را مى دهد ، مثل آن است كه زيادى گرفته و حرام مى باشد .
مسأله 2088 ـ معامله ربا چه با مسلمان چه با كافر حرام است ، بلى اگر مسلمان از كافرى كه در پناه اسلام نيست چيزى را به صورت ربا به قصد استنقاذ بگيرد اشكال ندارد ، و بنابر احتياط مستحب پدر و فرزند و زن و شوهر نيز نمى توانند از يكديگر ربا بگيرند .

شرايط فروشنده و خريدار
مسأله 2089 ـ براى فروشنده و خريدار شش چيز شرط است :
اول : آنكه بالغ باشند .
دوم : آنكه عاقل باشند .
سوم : آنكه سفيه نباشند ـ يعنى مال خود را در كارهاى بيهوده مصرف نكنند .
چهارم : آنكه قصد خريد و فروش داشته باشند ، پس اگر مثلا به شوخى بگويد مال خود را فروختم ، معامله باطل است .
پنجم : آنكه كسى آنها را مجبور نكرده باشد .
ششم : آنكه جنس و عوضى را كه مى دهند مالك باشند .
و احكام اينها در مسائل آينده گفته خواهد شد :
مسأله 2090 ـ معامله با بچه نابالغ كه مستقل در معامله باشد باطل است ، امّا اگر معامله با ولىّ او باشد و بچه نابالغ مميّز فقط صيغه معامله را جارى سازد ، معامله صحيح است ، بلكه اگر جنس يا پول مال ديگرى باشد و آن بچّه وكالت از صاحبش آن مال را بفروشد يا به آن پول چيزى بخرد ، ظاهر اين است كه معامله صحيح است اگرچه بچه مميّز مستقل در تصرّف باشد ، و همچنين است اگر طفل وسيله باشد كه پول را به فروشنده بدهد و جنس را به خريدار برساند ، يا جنس را به خريدار بدهد و پول را به فروشنده برساند اگرچه مميّز نباشد معامله صحيح است چون واقعاً دو نفر بالغ با يكديگر معامله كرده اند ، ولى بايد فروشنده و خريدار يقين يا اطمينان داشته باشند كه طفل جنس يا پول را به صاحب آن مى رساند .
مسأله 2091 ـ اگر از بچه نابالغ در صورتى كه معامله با آن صحيح نيست چيزى بخرد يا چيزى به او بفروشد ، بايد جنس يا پولى را كه از او گرفته در صورتى كه مال خود بچّه باشد به ولىّ او ، و اگر مال ديگرى بوده به صاحب آن بدهد يا از صاحبش رضايت بخواهد ، و اگر صاحب آن را نمى شناسد و براى شناختن او هم وسيله اى ندارد ، بايد چيزى را كه از بچّه گرفته ، از طرف صاحب آن بابت مظالم به فقير بدهد .
مسأله 2092 ـ اگر كسى با بچه مميّز در صورتى كه معامله با آن صحيح نيست معامله كند و جنس يا پولى كه به بچّه داده از بين برود ، ظاهر اين است كه مى تواند از بچّه بعد از بلوغ يا ولىّ او در صورتى كه بچّه مال داشته باشد مطالبه نمايد ، و اگر بچّه مميّز نباشد حقّ مطالبه ندارد .
مسأله 2093 ـ اگر خريدار يا فروشنده را به معامله مجبور كنند ، چنانچه بعد از معامله راضى شود و مثلا بگويد راضى هستم ، معامله صحيح است ، ولى احتياط مستحب آن است كه دوباره صيغه معامله را بخوانند .
مسأله 2094 ـ اگر انسان مال كسى را بدون اجازه او بفروشد ، چنانچه صاحب مال به فروش آن راضى نشود و اجازه نكند ، معامله باطل است .
مسأله 2095 ـ پدر و جدّ پدرى طفل و نيز وصىّ پدر و جدّ پدرى مى توانند مال طفل را بفروشند ، و مجتهد عادل هم در صورتى كه ضرورت اقتضا كند مى تواند مال ديوانه يا طفل يتيم يا مال كسى را كه غائب است بفروشد .
مسأله 2096 ـ اگر كسى مالى را غصب كند و بفروشد و بعد از فروش ، صاحب مال معامله را اجازه كند ، معامله صحيح است ، و چيزى را كه غصب كننده به مشترى داده و منفعتهاى آن از موقع معامله ، ملك مشترى است ، و چيزى را كه مشترى داده و منفعتهاى آن از موقع معامله ، ملك كسى است كه مال او را غصب كرده اند .
مسأله 2097 ـ اگر كسى مالى را غصب كند و بفروشد به قصد اينكه پول آن مال خودش باشد ، چنانچه صاحب مال ، معامله را اجازه بكند ، معامله صحيح است ولى پول مال مالك مى شود نه مال غاصب .

شرايط جنس و عوض آن
مسأله 2098 ـ جنسى را كه مى فروشند و چيزى را كه عوض آن مى گيرند پنج شرط دارد :
« اول » آنكه مقدار آن با وزن يا پيمانه يا شماره و مانند اينها معلوم باشد .
« دوم » آنكه بتواند آن را تحويل دهد ، بنابر اين فروختن اسبى كه فرار كرده صحيح نيست ، ولى اگر اسبى را كه فرار كرده با چيزى كه مى تواند تحويل دهد مثلا با يك فرش بفروشد ، اگرچه آن اسب پيدا نشود ، معامله صحيح است .
« سوم » خصوصيّاتى را كه در جنس و عوض هست و بواسطه آنها ميل مردم به معامله فرق مى كند ، معيّن نمايد .
« چهارم » آنكه ملك طلق باشد ، پس مالى را كه انسان وقف كرده ، فروش آن جايز نيست مگر در چند مورد كه خواهد آمد .
« پنجم » خود جنس را بفروشد نه منفعت آن را ، پس اگر مثلا منفعت يك ساله را بفروشد ، صحيح نيست ، ولى چنانچه خريدار به جاى پول ، منفعت ملك خود را بدهد ، مثلا فرشى را از كسى بخرد و عوض آن ، منفعت يك ساله خانه خود را به او واگذار كند ، اشكال ندارد . و احكام اينها در مسائل آينده گفته خواهد شد .
مسأله 2099 ـ جنسى را كه در شهرى با وزن يا پيمانه معامله مى كنند ، در آن شهر انسان بايد با وزن يا پيمانه بخرد ، ولى مى تواند همان جنس را در شهرى كه با ديدن معامله مى كنند ، با ديدن خريدارى نمايد .
مسأله 2100 ـ چيزى را كه با وزن خريد و فروش مى كنند ، با پيمانه هم مى شود معامله كرد به اينطور كه اگر مثلا مى خواهد ده من گندم بفروشد با پيمانه اى كه يك من گندم مى گيرد ده پيمانه بدهد .
مسأله 2101 ـ اگر يكى از شرطهائى كه گفته شد ، در معامله نباشد ، معامله باطل است ، ولى اگر خريدار و فروشنده با قطع نظر از آن معامله راضى باشند كه در مال يكديگر تصرّف كنند ، تصرّف آنها اشكال ندارد .
مسأله 2102 ـ معامله چيزى كه وقف شده باطل است ، ولى اگر به طورى خراب شود يا در معرض خرابى باشد كه نتواند استفاده اى را كه مال براى آن وقف شده از آن ببرند ،مثلا حصير مسجد به طورى پاره شود كه نتوانند روى آن نماز بخوانند ، فروش آن اشكال ندارد ، و در صورتى كه ممكن باشد ، بايد پول آن را در همان مسجد به مصرفى برسانند كه به مقصود وقف كننده نزديكتر باشد .
مسأله 2103 ـ هرگاه بين كسانى كه مال را براى آنان وقف كرده اند به طورى اختلاف پيدا شود كه اگر مال وقف را نفروشند ، گمان آن برود كه مال يا جانى تلف شود ، مى توانند آن مال را بفروشند و به مصرفى كه به مقصود وقف كننده نزديكتر است برسانند . و همچنين است اگر واقف شرط كند كه اگر صلاح در فروش وقف باشد بفروشند .
مسأله 2104 ـ خريد و فروش ملكى كه آن را به ديگرى اجاره داده اند اشكال ندارد ، ولى استفاده آن ملك در مدّت اجاره مال مستأجر است . و اگر خريدار نداند كه آن ملك را اجاره داده اند ، يا به گمان اينكه مدّت اجاره كم است ، ملك را خريده باشد ، پس از اطلاع به كيفيّت مى تواند معامله خودش را بهم بزند .

صيغه خريد و فروش
مسأله 2105 ـ در خريد و فروش لازم نيست صيغه عربى بخواند ، مثلا اگر فروشنده به فارسى بگويد اين مال را در عوض اين پول فروختم ، و مشترى بگويد قبول كردم ، معامله صحيح است ، ولى خريدار و فروشنده بايد قصد انشاء داشته باشند ، يعنى به گفتن اين دو جمله مقصودشان خريد و فروش باشد .
مسأله 2106 ـ اگر در موقع معامله صيغه نخوانند ، ولى فروشنده در مقابل مالى كه از خريدار مى گيرد ، مال خود را ملك او كند ، معامله صحيح است و هر دو مالك مى شوند .

خريد و فروش ميوه ها
مسأله 2107 ـ فروش ميوه اى كه گل آن ريخته و دانه بسته ، پيش از چيدن صحيح است ، و نيز فروختن غوره بر درخت اشكال ندارد .
مسأله 2108 ـ فروختن ميوه اى را كه بر درخت است پيش از آنكه دانه ببندد و گلش بريزد جايز نيست ، و چنانچه چيزى از زمين مانند سبزيها را با آن بفروشند ، يا با مشترى شرط كنند كه ميوه را پيش از دانه بستن بچيند ، يا ميوه بيشتر از يك سال را به او بفروشند اشكال ندارد .
مسأله 2109 ـ اگر خرمائى را كه زرد يا سرخ شده ، بر درخت بفروشند ، اشكال ندارد ، ولى عوض آن را خرماى همان درخت قرار ندهند ، امّا اگر كسى يك درخت خرما در خانه يا باغ كس ديگر داشته باشد ، در صورتى كه مقدار آن را تخمين كنند و صاحب درخت آن را به صاحب خانه يا باغ بفروشد و عوض آن را خرماى همان درخت قرار بدهند اشكال ندارد .
مسأله 2110 ـ فروختن خيار و بادنجان و سبزيها و مانند اينها كه سالى چند مرتبه چيده مى شود ، در صورتى كه ظاهر و نمايان شده باشد و معيّن كنند كه مشترى در سال چند دفعه آن را بچيند اشكال ندارد .
مسأله 2111 ـ اگر خوشه گندم و جو را بعد از آنكه دانه بسته ، به چيز ديگرى غير گندم و جو كه از خودش حاصل مى شود بفروشند اشكال ندارد .

نقد و نسيه
مسأله 2112 ـ اگر جنسى را نقد بفروشند ، خريدار و فروشنده بعد از معامله مى توانند جنس و پول را از يكديگر مطالبه نموده و تحويل بگيرند ، و تحويل دادن خانه و زمين و مانند اينها به اين است كه آن را در اختيار خريدار بگذارند كه بتواند در آن تصرّف كند ، و تحويل دادن فرش و لباس ومانند اينها به اين است كه آن را طورى در اختيار خريدار بگذارند كه اگر بخواهد آن را به جاى ديگر ببرد ، فروشنده جلوگيرى نكند .
مسأله 2113 ـ در معامله نسيه بايد مدّت كاملا معلوم باشد ، پس اگر جنسى را بفروشد كه سر خرمن پول آن را بگيرد ، چون مدّت كاملا معيّن نشده معامله باطل است .
مسأله 2114 ـ اگر جنسى را نسيه بفروشد ، پيش از تمام شدن مدّتى كه قرار گذاشته اند نمى تواند عوض آن را از خريدار مطالبه نمايد ، ولى اگر خريدار بميرد و از خودش مال داشته باشد ، فروشنده مى تواند پيش از تمام شدن مدّت ، طلبى را كه دارد از ورثه او مطالبه نمايد .
مسأله 2115 ـ اگر جنسى را نسيه بفروشد ، بعد از تمام شدن مدّتى كه قرار گذاشته اند ، مى تواند عوض آن را از خريدار مطالبه نمايد ، ولى اگر خريدار نتواند بپردازد ، بايد او را مهلت دهد يا معامله را فسخ كند ، و در صورتى كه آن جنس موجود است پس بگيرد .
مسأله 2116 ـ اگر به كسى كه قيمت جنس را نمى داند ، مقدارى نسيه بدهد و قيمت آن را به او نگويد ، معامله باطل است . ولى اگر به كسى كه قيمت نقدى جنس را مى داند نسيه بدهد و گرانتر حساب كند ، مثلا بگويد جنسى را كه به تو نسيه مى دهم ، تومانى يك ريال از قيمتى كه نقد مى فروشم گرانتر حساب مى كنم و او قبول كند اشكال ندارد .
مسأله 2117 ـ كسى كه جنسى را نسيه فروخته و براى گرفتن پول آن مدّتى قرار داده ، اگر مثلا بعد از گذشتن نصف مدّت ، مقدارى از طلب خود را كم كند و بقيّه را نقد بگيرد اشكال ندارد .

معامله سلف و شرايط آن
مسأله 2118 ـ معامله سلف آن است كه مشترى پول را بدهد كه بعد از مدّتى جنس را تحويل بگيرد ، و اگر بگويد اين پول را مى دهم كه مثلا بعد از شش ماه فلان جنس را بگيرم و فروشنده بگويد قبول كردم ، يا فروشنده پول را بگيرد و بگويد فلان جنس را فروختم كه بعد از شش ماه تحويل بدهم معامله صحيح است .
مسأله 2119 ـ اگر پولى را كه از جنس طلا يا نقره است سلف بفروشد و عوض آن را پول طلا يا نقره بگيرد ، معامله باطل است . ولى اگر جنسى با پولى را كه از جنس طلا و نقره نيست بفروشد و عوض آن را جنس ديگر با پول طلا يا نقره بگيرد ، معامله صحيح است . و احتياط مستحب آن است كه در عوض جنسى كه مى فروشد پول بگيرد و جنس ديگر نگيرد .
مسأله 2120 ـ معامله سلف شش شرط دارد :
« اول » خصوصيّاتى را كه قيمت جنس بواسطه آنها فرق مى كند معيّن نمايند ، ولى دقّت زياد هم لازم نيست ، همين قدر كه مردم بگويند خصوصيات آن معلوم شده كافى است .
« دوم » پيش از آنكه خريدار و فروشنده از هم جدا شوند ، خريدار تمام قيمت را به فروشنده بدهد ، يا به مقدار پول آن از فروشنده طلبكار نقدى باشد و طلب خود را بابت قيمت جنس حساب كند و او قبول نمايد ، و چنانچه مقدارى از قيمت آن را بدهد ، اگرچه معامله نسبت به آن مقدار صحيح است ولى فروشنده مى تواند معامله را بهم بزند .
« سوم » مدّت را كاملا معيّن كنند و اگر بگويد تا اول خرمن جنس را تحويل مى دهم ، چون مدّت كاملا معلوم نشده معامله او باطل است .
« چهارم » وقتى را براى تحويل جنس معيّن كنند كه در آن وقت ، جنس به قدرى كمياب نباشد كه فروشنده نتواند آن را تحويل دهد .
« پنجم » جاى تحويل جنس را معيّن نمايند ، ولى اگر از حرفهاى آنان جاى آن معلوم باشد ، لازم نيست اسم آن جا را ببرند .
« ششم » وزن يا پيمانه آن را معيّن كنند ، و جنسى را هم كه معمولا با ديدن ، معامله مى كنند اگر سلف بفروشند اشكال ندارد ، ولى بايد مثل بعضى از اقسام گردو و تخم مرغ تفاوت افراد آن به قدرى كم باشد كه مردم به آن اهميت ندهند .

احكام معامله سلف :
مسأله 2121 ـ انسان نمى تواند جنسى را كه سلف خريده ، پيش از تمام شدن مدّت به غير فروشنده اش بفروشد ، و بعد از تمام شدن مدّت اگرچه آن را تحويل نگرفته باشد ، فروختن آن اشكال ندارد ، ولى فروختن غلّه مانند گندم و جو و ساير اجناسى كه با وزن يا پيمانه فروخته مى شود پيش از تحويل گرفتن آن جايز نيست مگر اينكه به قيمت خريدش بفروشد يا به خود فروشنده اش بفروشد .
مسأله 2122 ـ در معامله سلف اگر فروشنده جنسى را كه قرار داد كرده در موعدش بدهد ، مشترى بايد قبول كند . و نيز اگر بهتر از آنچه قرار گذاشته بدهد و طورى باشد كه از همان جنس حساب شود ، مشترى بايد قبول نمايد .
مسأله 2123 ـ اگر جنسى را كه فروشنده مى دهد ، پست تر از جنسى باشد كه قرار داد كرده ، مشترى مى تواند قبول نكند .
مسأله 2124 ـ اگر فروشنده بجاى جنسى كه قرار داد كرده ، جنس ديگرى بدهد ، در صورتى كه مشترى راضى شود اشكال ندارد .
مسأله 2125 ـ اگر جنسى را كه سلف فروخته در موقعى كه بايد آن را تحويل دهد ناياب شود و نتواند آن را تهيه كند ، مشترى مى تواند صبر كند تا تهيه نمايد ، يا معامله را بهم بزند و چيزى را كه داده پس بگيرد .
مسأله 2126 ـ اگر جنسى را بفروشد و قرار بگذارد كه بعد از مدّتى تحويل دهد و پول آن را هم بعد از مدّتى بگيرد ، بنابر احتياط واجب معامله باطل است .

فروش طلا و نقره به طلا و نقره
مسأله 2127 ـ اگر طلا را به طلا و نقره را به نقره بفروشد ، سكّه دار باشند يا بى سكّه در صورتى كه وزن يك از آنها زيادتر باشد ، معامله حرام و باطل است .
مسأله 2128 ـ اگر طلا را به نقره ، يا نقره را به طلا بفروشد ، معامله صحيح است و لازم نيست وزن آنها مساوى باشد .
مسأله 2129 ـ اگر طلا يا نقره را به طلا يا نقره بفروشند ، بايد فروشنده و خريدار پيش از آنكه از يكديگر جدا شوند ، جنس و عوض آن را به يكديگر تحويل دهند ، و اگر هيچ مقدار از چيزى را كه قرار گذاشته اند تحويل ندهند معامله باطل است .
مسأله 2130 ـ اگر فروشنده يا خريدار ، تمام چيزى را كه قرار گذاشته تحويل دهد ، و ديگرى مقدارى از آن را تحويل دهد و از يكديگر جدا شوند اگرچه معامله نسبت به آن مقدار صحيح است ولى كسى كه تمام مال بدست او نرسيده مى تواند معامله را بهم بزند .
مسأله 2131 ـ اگر خاك نقره معدن را به نقره خالص ، و خاك طلاى معدن را به طلاى خالص بفروشند ، معامله باطل است ، ولى فروختن خاك نقره به طلا و خاك طلا به نقره اشكال ندارد .

مواردى كه انسان مى تواند معامله را بهم بزند
مسأله 2132 ـ حقّ بهم زدن معامله را خيار مى گويند ، و خريدار و فروشنده در يازده صورت مى توانند معامله را بهم بزنند :
« اول » آنكه از مجلس معامله متفرّق نشده باشند ، و اين خيار را « خيار مجلس » مى گويند .
« دوم » آنكه مشترى يا فروشنده در بيع ، يا يكى از دو طرف معامله در معاملات ديگر ، مغبون شده باشند كه آن را « خيار غبن » گويند .
« سوم » در معامله قرارداد كنند كه تا مدّت معيّنى هر دو يا يكى از آنان بتوانند معامله را بهم بزنند ، كه آن را « خيار شرط » گويند .
« چهارم » يكى از دو طرف معامله ، مال خود را بهتر از آنچه هست نشان دهد و طورى كند كه قيمت مال در نظر مردم زياد شود ، كه آن را « خيار تدليس » گويند .
« پنجم » يكى از دو طرف معامله با يكديگر شرط كند كه كارى را انجام دهد و به آن شرط عمل نشود ، يا شرط كند مالى را كه مى دهد به طور مخصوصى باشد ، و آن مال داراى آن خصوصيت نباشد ، كه در اين صورت شرط كننده مى تواند معامله را بهم بزند ، و آن را  «خيار تخلّف شرط » گويند .
« ششم » در جنس يا عوض آن عيبى باشد ، و آن را « خيار عيب » گويند .
« هفتم » معلوم شود مقدارى از جنسى را كه معامله نموده اند ، مال ديگرى است ، كه اگر صاحب آن به معامله راضى نشود ، گيرنده مى تواند معامله را بهم بزند ، يا عوض آن مقدار را چنانچه پرداخته باشد از طرف خود بگيرد ، و آن را « خيار شركت » گويند .
« هشتم » صاحب مال خصوصيات جنس معيّنى را كه طرف نديده به او بگويد ، بعد معلوم شود طورى كه گفته نبوده است ، كه در اين صورت طرف مى تواند معامله را بهم بزند ، و آن را « خيار رؤيت » گويند .
« نهم » اگر مشترى پول جنسى را كه خريده و شرط نكرده كه در پرداخت پول تأخير كند تا سه روز ندهد ، اگر فروشنده جنس را تحويل نداده باشد مى تواند معامله را بهم بزند . ولى اگر جنسى را كه خريده مثل بعضى از ميوه ها باشد كه اگر يك روز بماند ، ضايع مى شود ، چنانچه تا شب پول آن را ندهد و شرط نكرده باشد كه دادن پول را تأخير بيندازد ، فروشنده مى تواند معامله را بهم بزند ، و آن را « خيار تأخير » گويند .
« دهم » كسى كه حيوانى را خريده تا سه روز مى تواند معامله را بهم بزند ، واگر در عوض چيزى كه فروخته حيوان گرفته باشد ، فروشنده هم تا سه روز مى تواند معامله را بهم بزند ، و آن را « خيار حيوان » گويند .
« يازدهم » فروشنده نتواند جنسى را كه فروخته تحويل دهد ، مثلا اسبى را كه فروخته فرار نمايد ، كه در اين صورت مشترى مى تواند معامله را بهم بزند ، و آن را « خيار تعذّر تسليم » گويند .
و احكام اينها در مسائل آينده گفته خواهد شد :
مسأله  2133 ـ اگر خريدار قيمت جنس را نداند ، يا در موقع معامله غفلت كند و جنس را گرانتر از قيمت معمولى آن بخرد ، چنانچه به قدرى گران خريده كه مردم به آن اهميت مى دهند ، مى تواند معامله را بهم بزند ، و نيز اگر فروشنده قيمت جنس را نداند ، يا موقع معامله غفلت كند و جنس را ارزانتر از قيمت آن بفروشد ، در صورتى كه مردم به مقدارى كه ارزان فروخته اهميت بدهند ، مى تواند معامله را بهم بزند .
مسأله 2134 ـ در معامله بيع شرط كه مثلا خانه هزار تومانى را به دويست تومان مى فروشند و قرار مى گذارند كه اگر فروشنده سر مدّت پول را بدهد بتواند معامله را بهم بزند ، در صورتى كه خريدار و فروشنده قصد خريد و فروش داشته باشند معامله صحيح است .
مسأله 2135 ـ در معامله بيع شرط اگرچه فروشنده اطمينان داشته باشد كه هرگاه سر مدّت پول را ندهد ، خريدار ملك را به او مى دهد ، معامله صحيح است ، ولى اگر سر مدّت پول را ندهد ، حق ندارد ملك را از خريدار مطالبه كند ، و اگر خريدار بميرد تا پول را نداده نمى تواند ملك را از ورثه او مطالبه نمايد .
مسأله 2136 ـ اگر چاى اعلا را با چاى پست مخلوط كند و به اسم چاى اعلا بفروشد ، مشترى مى تواند معامله را بهم بزند .
مسأله 2137 ـ اگر خريدار بفهمد مالى را كه خريده عيبى دارد ، مثلا حيوانى را بخرد و بفهمد كه يك چشم آن كور است ، چنانچه آن عيب پيش از معامله در مال بوده و او نمى دانسته ، مى تواند معامله را بهم زده و آن مال را به فروشنده برگرداند ، و چنانچه برگرداندن ممكن نباشد مثلا در آن مال تغييرى حاصل شده يا تصرّفى كه مانع از رد است نموده باشد ، در اين صورت فرق قيمت سالم و معيوب آن را معيّن كند و به نسبت تفاوت قيمت سالم و معيوب از پولى كه به فروشنده داده پس بگيرد ، مثلا مالى را كه به چهار تومان خريده اگر بفهمد معيوب است ، در صورتى كه قيمت سالم آن هشت تومان و قيمت معيوب آن شش تومان باشد ، چون فرق قيمت سالم و معيوب يك چهارم مى باشد مى تواند يك چهارم پولى را كه داده يعنى يك تومان از فروشنده بگيرد .
مسأله 2138 ـ اگر فروشنده بفهمد در عوضى كه مالش را به آن فروخته عيبى هست ، چنانچه آن عيب پيش از معامله در عوض بوده و او نمى دانسته ، مى تواند معامله را بهم زده و آن عوض را به صاحبش برگرداند ، و چنانچه از جهت تغيير يا تصرّف نتواند برگرداند مى تواند تفاوت قيمت سالم و معيوب را به دستورى كه در مسأله پيش گفته شد بگيرد .
مسأله 2139 ـ اگر بعد از معامله و پيش از تحويل دادن مال ، عيبى در آن پيدا شود ، خريدار مى تواند معامله را بهم بزند ، و نيز اگر در عوض مال بعد از معامله و پيش از تحويل دادن ، عيبى پيدا شود ، فروشنده مى تواند معامله را بهم بزند ، ولى اگر بخواهند تفاوت قيمت بگيرند جايز نيست .
مسأله 2140 ـ اگر بعد از معامله عيب مال را بفهمد لازم نيست فوراً معامله را بهم بزند ، و بعداً هم حقّ بهم زدن معامله را دارد ، و همچنين است حكم در ساير خيارات .
مسأله 2141 ـ هرگاه بعد از خريدن جنس ، عيب آن را بفهمد اگرچه فروشنده حاضر نباشد مى تواند معامله را بهم بزند ، و همچنين است حكم در ساير خيارات .
مسأله 2142 ـ در چهار صورت خريدار بواسطه عيبى كه در مال است نمى تواند معامله را بهم بزند يا تفاوت قيمت بگيرد :
« اول » آنكه موقع خريدن ، عيب مال را بداند .
« دوم » به عيب مال راضى شود .
« سوم » در وقت معامله بگويد : اگر مال عيبى داشته باشد ، پس نمى دهم و تفاوت قيمت هم نمى گيرم .
« چهارم » فروشنده در وقت معامله بگويد : اين مال را با هر عيبى كه دارد مى فروشم . ولى اگر هم عيبى را معيّن كند و بگويد : مال را با اين عيب مى فروشم ، و معلوم شود عيب ديگرى هم دارد ، خريدار مى تواند براى عيبى كه فروشنده معيّن نكرده مال را پس دهد ، و در صورتى كه نتواند پس دهد تفاوت قيمت بگيرد .
مسأله 2143 ـ اگر خريدار بفهمد مال عيبى دارد ، و پس از تحويل گرفتن مال ، عيب ديگرى در آن پيدا شود ، نمى تواند معامله را بهم بزند ولى مى تواند تفاوت قيمت سالم و معيوب را بگيرد ، ولى اگر حيوان معيوبى را بخرد و پيش از گذشتن زمان خيار كه سه روز است عيب ديگرى پيدا كند اگرچه آن را تحويل گرفته باشد باز هم مى تواند آن را پس دهد . و نيز اگر فقط خريدار تا مدّتى حقّ بهم زدن معامله را داشته باشد ، و در آن مدّت ، مال عيب ديگرى پيدا كند ، اگرچه آن را تحويل گرفته باشد ، مى تواند معامله را بهم بزند .
مسأله 2144 ـ اگر انسان مالى داشته باشد كه خودش آن را نديده و ديگرى خصوصيات آن را براى او گفته باشد ، چنانچه او همان خصوصيات را به مشترى بگويد و آن را بفروشد و بعد از فروش بفهمد كه بهتر از آن بوده ، مى تواند معامله را بهم بزند .

مسائل متفرّقه
مسأله 2145 ـ اگر فروشنده قيمت خريد جنس را به مشترى بگويد ، بايد تمام چيزهائى را كه بواسطه آنها قيمت مال كم يا زياد مى شود بگويد اگرچه به همان قيمت يا كمتر از آن بفروشد ، مثلا بايد بگويد كه نقد خريده است يا نسيه ، و چنانچه بعضى از آن خصوصيات را نگويد و بعداً مشترى بفهمد مى تواند معامله را بهم بزند .
مسأله 2146 ـ اگر انسان جنسى را به كسى بدهد و قيمت آن را معيّن كند و بگويد اين جنس را به اين قيمت به فروش و هرچه زيادتر فروختى اجرت فروشت باشد ، هرچه زيادتر از آن قيمت بفروشد مال صاحب مال است ، و فروشنده فقط مى تواند مزد زحمت خود را از صاحب مال بگيرد . ولى اگر به طور جعاله باشد و بگويد اين جنس را به زيادتر از آن قيمت اگر فروختى زيادى مال خودت باشد اشكال ندارد .
مسأله 2147 ـ اگر قصّاب گوشت نر بفروشد و بجاى آن ، گوشت ماده بدهد معصيت كرده است ، پس اگر آن گوشت را معيّن كرده و گفته اين گوشت نر را مى فروشم مشترى مى تواند معامله را بهم بزند ، و اگر آن را معيّن نكرده ، در صورتى كه مشترى به گوشتى كه گرفته راضى نشود قصّاب بايد گوشت نر به او بدهد .
مسأله 2148 ـ اگر مشترى به بزّاز بگويد پارچه اى مى خواهم كه رنگ آن نرود و بزّاز پارچه اى به او بفروشد كه رنگ آن برود ، مشترى مى تواند معامله را بهم بزند .
مسأله 2149 ـ قسَم خوردن در معامله اگر راست باشد مكروه است ، و اگر دروغ باشد حرام است .

احكام شركت

مسأله 2150 ـ اگر دو نفر بخواهند باهم شركت كنند ، چنانچه هركدام مقدارى از مال خود را با مال ديگرى به طورى مخلوط كند كه از يكديگر تشخيص داده نشود و به عربى يا به زبان ديگر صيغه شركت را بخوانند ، يا كارى كنند كه معلوم باشد مى خواهند با يكديگر شريك باشند ، شركت آنان صحيح است ، و اگر بشود مال هركدام را از ديگرى تشخيص داد و قرار بگذارند كه با آن دو مال ، تجارت كنند كه ربح و ضرر بين آنها مشترك باشد ، شركت نسبت به منفعت و ضرر صحيح است .
مسأله 2151 ـ اگر چند نفر در مزدى كه از كار خودشان مى گيرند با يكديگر شركت كنند ، مثلا چند دلاّك باهم قرار بگذارند كه هر قدر مزد گرفتند باهم قسمت كنند ، شركت آنان صحيح نيست .
مسأله 2152 ـ اگر دو نفر با يكديگر شركت كنند كه هر كدام به اعتبار خود جنسى بخرد و قيمت آن را خودش بدهكار شود ولى در استفاده جنسى كه هر كدام خريده اند با يكديگر شريك باشند صحيح نيست ، امّا اگر هر كدام ديگرى را وكيل كند كه جنس را براى او نسيه بخرد ، بعد هر شريكى جنس را براى خودش و شريكش بخرد كه هر دو بدهكار شوند ، شركت صحيح است .
مسأله 2153 ـ كسانى كه بواسطه شركت باهم شريك مى شوند ، بايد مكلّف و عاقل باشند و از روى قصد و اختيار شركت كنند ، و نيز بايد بتوانند در مال خود تصرّف نمايند ، پس سفيه ـ كسى كه مال خود را در كارهاى بيهوده صرف مى كند ـ چون حق ندارد در مال خود تصرّف نمايد ، اگر شركت كند صحيح نيست .
مسأله 2154 ـ اگر در عقد شركت شرط كنند كسى كه كار مى كند ، يا بيشتر از شريك ديگر كار مى كند بيشتر منفعت ببرد ، بايد آنچه را شرط كرده اند به او بدهند ، و اگر شرط كنند كسى كه كار نمى كند ، يا بيشتر كار نمى كند بيشتر منفعت ببرد ، اظهر اين است كه شركت آنان صحيح و شرط باطل است و به حسب سرمايه منفعت بين آنها تقسيم مى شود .
مسأله 2155 ـ اگر قرار بگذارند كه همه استفاده را يك نفر ببرد ، يا تمام ضرر يا بيشتر آن از يكى از آنان باشد ، شركت صحيح ولى منفعت و ضرر بين آنها به نسبت مال تقسيم مى شود .
مسأله 2156 ـ اگر شرط نكنند كه يكى از شريكها بيشتر منفعت ببرد ، چنانچه سرمايه آنان يك اندازه باشد ، منفعت و ضرر را هم به يك اندازه مى برند ، و اگر سرمايه آنان يك اندازه نباشد ، بايد منفعت و ضرر را به نسبت سرمايه قسمت نمايند ، مثلا اگر دو نفر شركت كنند و سرمايه يكى از آنان دو برابر سرمايه ديگرى باشد ، سهم او از منفعت وضرر دو برابر سهم ديگرى است ، چه هر دو به يك اندازه كار كنند يا يكى كمتر كار كند يا هيچ كار نكند .
مسأله 2157 ـ اگر در عقد شركت شرط كنند كه هر دو باهم خريد و فروش نمايند ، يا هر كدام به تنهائى معامله كنند ، يا فقط يكى از آنان معامله كند ، بايد به قرارداد عمل نمايند .
مسأله 2158 ـ اگر معيّن نكنند كه كدام يك آنان با سرمايه خريد و فروش نمايد ، هيچ يك آنان بدون اجازه ديگرى نمى تواند با آن سرمايه معامله كند .
مسأله 2159 ـ شريكى كه اختيار سرمايه شركت با او است بايد به قرارداد شركت عمل كند ، مثلا اگر با او قرار گذاشته اند كه نسيه بخرد يا نقد بفروشد يا جنس را از محل مخصوصى بخرد ، بايد به همان قرارداد رفتار نمايد ، و اگر با او قرارى نگذاشته باشند ، بايد به طور معمول معامله كند و داد و ستدى نمايد كه براى شركت ضرر نداشته باشد ، و مال شركت را در صورتى كه متعارف نباشد در مسافرت همراه خود نبرد .
مسأله 2160 ـ شريكى كه با سرمايه شركت معامله مى كند ، اگر بر خلاف قراردادى كه با او كرده اند خريد و فروش كند يا آنكه قراردادى نكرده باشند و بر خلاف معمول معامله كند ، در اين دو صورت معامله نسبت به حصّه شريك فضولى است ، پس چنانچه اجازه نكند مى تواند عين مالش را و در صورت تلف عين ، عوض مالش را بگيرد .
مسأله 2161 ـ شريكى كه با سرمايه شركت معامله مى كند اگر زياده روى ننمايد و در نگهدارى سرمايه كوتاهى نكند و اتفاقاً مقدارى از آن يا تمام آن تلف شود ضامن نيست .
مسأله 2162 ـ شريكى كه با سرمايه شركت معامله مى كند اگر بگويد سرمايه تلف شده و پيش حاكم شرع قسَم بخورد ، بايد حرف او را قبول كرد .
مسأله 2163 ـ اگر تمام شريكها از اجازه اى كه به تصرّف در مال يكديگر داده اند برگردند ، هيچ كدام نمى توانند در مال شركت تصرّف كنند ، واگر يكى از آنان از اجازه خود برگردد ، شريكهاى ديگر حقّ تصرّف ندارند ، ولى كسى كه از اجازه خود برگشته ، مى تواند در مال شركت تصرّف كند .
مسأله 2164 ـ هر وقت يكى از شريكها تقاضا كند كه سرمايه شركت را قسمت كنند ، اگرچه شركت مدّت داشته باشد ، بايد ديگران قبول نمايند ، مگر آنكه تقسيم ضرر معتنا بهى بر شركاء داشته باشد .
مسأله 2165 ـ اگر يكى از شريكها بميرد يا ديوانه يا بيهوش شود ، شريكهاى ديگر نمى توانند در مال شركت تصرّف كنند ، و همچنين است اگر يكى از آنان سفيه شود ، يعنى مال خود را در كارهاى بيهوده مصرف نمايد .
مسأله 2166 ـ اگر شريك ، چيزى را نسيه براى خود بخرد ، نفع و ضررش مال او است ، ولى اگر براى شركت بخرد و شريك ديگر اجازه نمايد مثلا بگويد به آن معامله راضى هستم ، نفع و ضررش مال هر دوى آنان است .
مسأله 2167 ـ اگر با سرمايه شركت معامله اى كنند ، بعد بفهمند شركت باطل بوده ، چنانچه طورى باشد كه اذن در معامله به صحّت شركت مقيّد نباشد به اين معنى كه اگر مى دانستند شركت درست نيست ، به تصرّف در مال يكديگر راضى بودند ، معامله صحيح است و هرچه از آن معامله پيدا شود مال همه آنان است ، و اگر اينطور نباشد ، در صورتى كه كسانى كه به تصرّف ديگران راضى نبوده اند ، بگويند به آن معامله راضى هستيم ، معامله صحيح و گرنه باطل مى باشد . و در صورتى كه اذن در معامله به صحّت شركت مقيّد نباشد ، هركدام آنان كه براى شركت كارى كرده است ، اگر به قصد مجّانى كار نكرده باشد ، مى تواند مزد زحمتهاى خود را به اندازه معمولى از شريكهاى ديگر بگيرد .

احكام صلح

مسأله 2168 ـ صلح آن است كه انسان با ديگرى سازش كند كه مقدارى از مال يا منفعت مال خود را ملك او كند ، يا از طلب يا حقّ خود بگذرد كه او هم در عوض ، مقدارى از مال يا منفعت مال خود را به او واگذار نمايد يا از طلب يا حقّى كه دارد بگذرد ، بلكه اگر بدون آنكه عوض بگيرد مقدارى از مال يا منفعت مال خود را به كسى واگذار كند يا از طلب يا حقّ خود بگذرد ، باز هم صلح صحيح است .
مسأله 2169 ـ كسى كه مالش را به ديگرى صلح مى كند ، بايد بالغ و عاقل و قصد صلح داشته و كسى او را مجبور نكرده باشد ، و بايد سفيه و مفلّس هم نباشد .
مسأله 2170 ـ لازم نيست صيغه صلح به عربى خوانده شود ، بلكه با هر لفظى كه بفهماند باهم صلح و سازش كرده اند صحيح است .
مسأله 2171 ـ اگر كسى گوسفندهاى خود را به چوپان بدهد كه مثلا يك سال نگهدارى كند و از شير آن استفاده نمايد و مقدارى روغن بدهد ، چنانچه شير گوسفند را در مقابل زحمتهاى چوپان و آن روغن صلح كند صحيح است ، بلكه اگر گوسفند را يك ساله به چوپان اجاره دهد كه از شير آن استفاده كند و در عوض ، مقدارى روغن بدهد نيز صحيح است .
مسأله 2172 ـ اگر كسى بخواهد طلب يا حقّ خود را به ديگرى صلح كند ، در صورتى صحيح است كه او قبول نمايد ، ولى اگر بخواهد از طلب يا حقّ خود بگذرد ، قبول كردن او لازم نيست .
مسأله 2173 ـ اگر انسان مقدار بدهى خود را بداند و طلبكار او نداند ، چنانچه طلبكار طلب خود را به كمتر از مقدارى كه هست صلح كند ، مثلا پنجاه تومان طلبكار باشد و طلب خود را به ده تومان صلح نمايد ، زيادى براى بدهكار حلال نيست مگر آنكه مقدار بدهى خود را به او بگويد و او را راضى كند ، يا طورى باشد كه اگر مقدار طلب خود را مى دانست ، باز هم به آن صلح مى كرد .
مسأله 2174 ـ اگر بخواهند چيزى را كه از يك جنس است و وزن آنها معلوم است به يكديگر صلح كنند ، احتياط واجب آن است كه وزن يكى بيشتر از ديگرى نباشد ، ولى اگر وزن آنها معلوم نباشد اگرچه احتمال دهند كه وزن يكى بيشتر از ديگرى است و صلح نمايند صحيح است .
مسأله 2175 ـ اگر دو نفر از يك نفر طلبكار باشند ، يا دو نفر از دو نفر ديگر طلبكار باشند و بخواهند طلبهاى خود را به يكديگر صلح كنند ، چنانچه طلب آنان از يك جنس و وزن آنها يكى باشد مثلا هر دو ده من گندم طلبكار باشند ، مصالحه آنان صحيح است ، و همچنين است اگر جنس طلب آنان يكى نباشد مثلا يكى ده من برنج و ديگرى دوازده من گندم طلبكار باشد ، ولى اگر طلب آنان از يك جنس و چيزى باشد كه معمولا با وزن يا پيمانه آن را معامله مى كنند ، در صورتى كه وزن يا پيمانه آنها معلوم باشد مساوى نيست ، مصالحه آنان اشكال دارد ، ولى هر كدام طلب خود را از ديگرى بگذرد مانعى ندارد .
مسأله 2176 ـ اگر از كسى طلبى دارد كه بايد بعد از مدّتى بگيرد ، چنانچه طلب خود را به مقدار كمترى صلح كند و مقصودش اين باشد كه از مقدارى از طلب خود گذشت كند و بقيّه را نقد بگيرد اشكال ندارد . و اين حكم در صورتى است كه طلب از جنس طلا يا نقره يا جنس ديگرى باشد كه با وزن يا پيمانه فروخته مى شود ، و امّا در غير آنها براى طلبكار جايز است كه طلب خود را به بدهكار يا غير آن به كمتر از طلب صلح نموده يا بفروشد چنانكه در مسأله ( 2297 ) خواهد آمد .
مسأله 2177 ـ اگر دو نفر چيزى را باهم صلح كنند ، با رضايت يكديگر مى توانند صلح را بهم بزنند . و نيز اگر در ضمن معامله براى هر دو يا يكى از آنان حقّ بهم زدن معامله را قرار داده باشند ، كسى كه آن حق را دارد مى تواند صلح را بهم بزند .
مسأله 2178 ـ تا وقتى خريدار و فروشنده از مجلس معامله متفرّق نشده اند ، مى توانند معامله را بهم بزنند . و نيز اگر مشترى حيوانى را بخرد ، تا سه روز حقّ بهم زدن معامله را دارد . و همچنين اگر پول جنسى را كه خريده تا سه روز ندهد و جنس را تحويل نگيرد ، فروشنده مى تواند معامله را بهم بزند ، ولى كسى كه مالى را صلح مى كند در اين سه صورت حقّ بهم زدن صلح را ندارد ، امّا در صورتى كه طرف مصالحه در پرداخت مال المصالحه از حد متعارف تأخير كند يا اينكه شرط شده باشد كه مثلا مال المصالحه را نقد بدهد و طرف عمل به شرط ننمايد در اين صورت مى تواند صلح را بهم بزند ، و همچنين در بقيه صور ديگر كه در احكام خريد و فروش گفته شد نيز مى تواند صلح را بهم بزند .
مسأله 2179 ـ اگر چيزى را كه به صلح گرفته معيوب باشد ، مى تواند صلح را بهم بزند ، ولى اگر بخواهد تفاوت قيمت صحيح و معيوب را بگيرد اشكال دارد .
مسأله 2180 ـ هرگاه مال خود را به كسى صلح نمايد و با او شرط كند كه اگر بعد از مرگ بايد چيزى را كه به تو صلح كردم وقف كنى و او هم اين شرط را قبول كند ، بايد به شرط عمل نمايد . و همچنين است شرط كند تا مادامى كه زنده هستم مأذون باشم كه در آن چيز تصرّف كنم .

احكام اجاره

مسأله 2181 ـ اجاره دهنده و كسى كه چيزى را اجاره مى كند بايد مكلّف و عاقل باشند و به اختيار خودشان اجاره را انجام دهند و نيز بايد در مال خود حقّ تصرّف داشته باشند ، پس سفيه چون حق ندارد در مال خود تصرّف نمايد اگر چيزى را اجاره كند ، يا اجاره دهد صحيح نيست .
مسأله 2182 ـ انسان مى تواند از طرف ديگرى وكيل شود و مال او را اجاره دهد .
مسأله 2183 ـ اگر ولىّ يا قيّم بچّه مال او را اجاره دهد ، يا خود او را اجير ديگرى نمايد اشكال ندارد ، و اگر مدّتى از زمان بالغ شدن او را جزء مدّت اجاره قرار دهد ، بعد از آنكه بچّه بالغ شد ، مى تواند بقيه اجاره را بهم بزند ، ولى هرگاه طورى بوده كه اگر مقدارى از زمان بالغ بودن بچّه را جزء مدّت اجاره نمى كرد ، بر خلاف مصلحت بچّه بود ، نمى تواند اجاره مال خود را بهم بزند ، ولى نفوذ اجاره خود بچّه بعد از بلوغش محل اشكال است .
مسأله 2184 ـ بچه صغيرى را كه ولى ندارد بدون اجازه مجتهد نمى شود اجير كرد . و كسى كه به مجتهد دسترسى ندارد ، مى تواند از چند نفر مؤمن كه عادل باشند ، اجازه بگيرد و او را اجير نمايد .
مسأله 2185 ـ اجاره دهنده و مستأجر لازم نيست صيغه عربى بخوانند ، بلكه اگر مالك به كسى بگويد ، ملك خود را به تو اجاره دادم ، و او بگويد قبول كردم ، اجاره صحيح است . و نيز اگر حرفى نزنند و مالك به قصد اينكه ملك او را اجاره دهد ، آن را به مستأجر واگذار كند و او هم به قصد اجاره كردن بگيرد ، اجاره صحيح مى باشد .
مسأله 2186 ـ اگر انسان بدون صيغه خواندن بخواهد براى انجام عملى اجير شود ، همين كه مشغول آن عمل شد اجاره صحيح است .
مسأله 2187 ـ كسى كه نمى تواند حرف بزند ، اگر با اشاره بفهماند كه ملك را اجاره داده يا اجاره كرده صحيح است .
مسأله 2188 ـ اگر خانه يا دكّان يا اطاقى را اجاره كند و صاحب ملك با او شرط كند كه فقط خود او از آنها استفاده نمايد ، مستأجر نمى تواند آن را به ديگرى جهت استفاده از آنها اجاره دهد مگر آنكه اجاره طورى باشد كه استفاده مخصوص خودش باشد ، مثل اينكه زنى منزل يا اطاقى را اجاره كند و بعداً شوهر كرده و اطاق يا منزل را جهت سكناى خودش اجاره دهد . و اگر مالك شرط نكند ، مى تواند آن را به ديگرى اجاره دهد . ولى اگر بخواهد به زيادتر از مقدارى كه آن را اجاره كرده اجاره دهد ، بايد در آن كارى مانند تعمير و سفيد كارى انجام داده باشد ، يا به غير جنسى كه اجاره كرده آن را اجاره دهد ، مثلا اگر با پول اجاره كرده به گندم يا چيز ديگر اجاره دهد ، و بنابر احتياط وجوبى اجاره كشتى نيز حكم خانه را دارد .
مسأله 2189 ـ اگر اجير با انسان شرط كند كه فقط براى خود انسان كار كند ، نمى شود او را به ديگرى اجاره داد مگر به نحوى كه در مسأله قبلى گذشت ، و اگر شرط نكند ، چنانچه او را به چيزى كه اجرت او قرار داده اجاره دهد ، بايد زيادتر نگيرد ، و اگر به چيز ديگرى اجاره دهد ، مى تواند زيادتر بگيرد ، و همچنين است اگر خودش اجير كسى شود و براى انجام آن عمل شخص ديگرى را به كمتر اجاره نمايد ، ولى اگر مقدارى از آن عمل را خودش انجام داده باشد مى تواند ديگرى را به كمتر اجاره نمايد .
مسأله 2190 ـ اگر غير خانه و دكّان و اطاق و اجير ، چيز ديگر مثلا زمين را اجاره كند و مالك با او شرط نكند كه فقط خودش از آن استفاده نمايد ، اگرچه بيشتر از مقدارى كه اجاره كرده آن را اجاره دهد اشكال ندارد .
مسأله 2191 ـ اگر خانه يا دكّانى را مثلا يك ساله به صد تومان اجاره كند و از نصف آن خودش استفاده نمايد ، مى تواند نصف ديگر آن را به صد تومان اجاره دهد ، ولى اگر بخواهد نصف آن را به زيادتر از مقدارى كه اجاره كرده مثلا به صد و بيست تومان اجاره دهد ، بايد در آن ، كارى مانند تعمير انجام داده باشد .

شرايط مالى كه آن را اجاره مى دهند
مسأله 2192 ـ مالى را كه اجاره مى دهند چند شرط دارد :
« اول » آنكه معيّن باشد ، پس اگر بگويد يكى از خانه هاى خود را اجاره دادم درست نيست .
« دوم » مستأجر آن را ببيند ، يا كسى كه آن را اجاره مى دهد طورى خصوصيات آن را بگويد كه كاملا معلوم باشد .
« سوم » تحويل دادن آن ممكن باشد ، پس اجاره دادن اسبى كه فرار كرده باطل است .
« چهارم » آنكه استفاده از آن مال منجر به اتلاف و از بين بردنش نشود ، پس اجاره دادن نان و ميوه و خوردنيهاى ديگر صحيح نيست .
« پنجم » استفاده اى كه مال را براى آن ، اجاره داده اند ممكن باشد ، پس اجاره دادن زمين براى زراعت در صورتى كه آب باران كفايت آن را نكند و از آب نهر هم مشروب نشود ، صحيح نيست .
« ششم » چيزى را كه اجاره مى دهد مال خود او باشد ، و اگر مال كس ديگر را اجاره دهد ، در صورتى صحيح است كه صاحبش رضايت دهد .
مسأله 2193 ـ اجاره دادن درخت براى آنكه از ميوه اش استفاده كنند ، در صورتى كه ميوه اش فعلا موجود نباشد صحيح است ، و همچنين است اجاره دادن حيوان براى شيرش .
مسأله 2194 ـ زن مى تواند براى آنكه از شيرش استفاده كنند اجير شود و لازم نيست از شوهر خود اجازه بگيرد ، ولى اگر بواسطه شيردادن ، حقّ شوهر از بين برود ، بدون اجازه او نمى تواند اجير شود .

شرايط استفاده اى كه مال را براى آن اجاره مى دهند
مسأله 2195 ـ استفاده اى كه مال را براى آن اجاره مى دهند چهار شرط دارد :
« اول » آنكه حلال باشد ، بنابر اين اجاره دادن دكّان براى شراب فروشى ، يا نگهدارى شراب و كرايه دادن حيوان براى حمل و نقل شراب باطل است .
« دوم » پول دادن براى آن استفاده در نظر مردم بيهوده نباشد . و همچنين معتبر است كه آن عمل در نظر شرع به طور مجّانى واجب نباشد ، پس اجير شدن براى فرايض يوميه يا تجهيز اموات جايز نيست .
« سوم » اگر چيزى را كه اجاره مى دهند چند فائده داشته باشد ، استفاده اى كه مستأجر بايد از آن بكند معيّن نمايند ، مثلا اگر حيوانى را كه سوارى مى دهد و بار مى برد اجاره دهند ، بايد در موقع اجاره معيّن كنند كه فقط سوارى يا باربرى آن ، مال مستأجر است يا همه استفاده هاى آن .
« چهارم » مدّت استفاده را معيّن نمايند ، و اگر مدّت معلوم نباشد ولى عمل را معيّن كنند مثلا با خيّاط قرار بگذارند كه لباس معيّنى را به طور مخصوصى بدوزد كافى است .
مسأله 2196 ـ اگر ابتداى مدّت اجاره را معيّن نكنند ، ابتداى آن بعد از خواندن صيغه اجاره است .
مسأله 2197 ـ اگر خانه اى را مثلا يك ساله اجاره دهند و ابتداى آن را يك ماه بعد از خواندن صيغه قرار دهند ،اجاره صحيح است اگرچه موقعى كه صيغه مى خوانند خانه در اجاره ديگرى باشد .
مسأله 2198 ـ اگر مدّت اجاره را معلوم نكند و بگويد هر وقت در خانه نشستى اجاره آن ، ماهى ده تومان است ، اجاره صحيح نيست .
مسأله 2199 ـ اگر به مستأجر بگويد خانه را ماهى ده تومان به تو اجاره دادم يا بگويد خانه را يك ماهه به ده تومان به تو اجاره دادم و بعد از آنهم هر قدر بنشينى اجاره آن ماهى ده تومان است ، در صورتى كه ابتداى مدّت اجاره را معيّن كنند يا ابتداى آن معلوم باشد ، اجاره ماه اول صحيح است .
مسأله 2200 ـ خانه اى را كه غريب و زوّار در آن منزل مى كنند و معلوم نيست چقدر در آن مى مانند ، اگر قرار بگذارند كه مثلا شبى يك تومان بدهند و صاحب خانه راضى شود ، استفاده از آن خانه اشكال ندارد ، ولى چون مدّت اجاره را معلوم نكرده اند ، اجاره نسبت به غير از شب اول صحيح نيست ، و صاحب خانه بعد از شب اول هر وقت بخواهد مى تواند آنها را بيرون كند .

مسائل متفرّقه اجاره
مسأله 2201 ـ مالى را كه مستأجر بابت اجاره مى دهد بايد معلوم باشد ، پس اگر از چيزهائى است كه مثل گندم با وزن معامله مى كنند ، بايد وزن آن معلوم باشد ، و اگر از چيزهائى است كه مثل پولهاى رائج با شماره معامله مى كنند بايد شماره آن معيّن باشد ، و اگر مثل اسب و گوسفند است بايد اجاره دهنده آن را ببيند ، يا مستأجر خصوصيات آن را بگويد .
مسأله 2202 ـ اگر زمينى را براى زراعت اجاره دهد و مال الاجاره را حاصل همان زمين يا زمين ديگر كه فعلا موجود نيست قرار دهد ، اجاره صحيح نيست ، و اگر مال الاجاره بالفعل موجود باشد مانعى ندارد .
مسأله 2203 ـ كسى كه چيزى را اجاره داده ، تا آن چيز را تحويل ندهد ، حق ندارد وجه اجاره آن را مطالبه كند و نيز اگر براى انجام عملى اجير شده باشد ، پيش از انجام عمل حقّ مطالبه اجرت ندارد مگر در مواردى كه متعارف دادن اجرت قبل از عمل باشد مثل اجير شدن براى حج وزيارت ، يا اجير اداء اجرت را قبل از عمل شرط كند .
مسأله 2204 ـ هرگاه چيزى را كه اجاره داده تحويل دهد ، اگرچه مستأجر تحويل نگيرد ، يا تحويل بگيرد و تا آخر مدّت اجاره از آن استفاده نكند ، بايد مال الاجاره آن را بدهد .
مسأله 2205 ـ اگر انسان اجير شود كه در روز معيّنى كارى را انجام دهد و در آن روز براى انجام آن كار حاضر شود ، كسى كه او را اجير كرده اگرچه آن كار را به او واگذار نكند ، بايد اجرت او را بدهد ، مثلا اگر خيّاطى را در روز معيّنى براى دوختن لباسى اجير نمايد و خيّاط در آن روز آماده كار باشد ، اگرچه پارچه را به او ندهد كه بدوزد ، بايد اجرتش را بدهد چه خيّاط بيكار باشد چه براى خودش يا ديگرى كار كند .
مسأله 2206 ـ اگر بعد از تمام شدن مدّت اجاره معلوم شود كه اجاره باطل بوده ، مستأجر بايد مال الاجاره را به مقدار معمول به صاحب ملك بدهد ، مثلا اگر خانه اى را يك ساله به صد تومان اجاره كند بعد بفهمد اجاره باطل بوده ، چنانچه اجاره آن خانه معمولا پنجاه تومان است ، بايد پنجاه تومان را بدهد ، و اگر دويست تومان است در صورتى كه اجاره دهنده صاحب مال يا وكيل آن بوده لازم نيست بيش از صد تومان بدهد ، و اگر غير اينها بوده بايد دويست تومان را بپردازد . و نيز اگر بعد از گذشتن مقدارى از مدّت اجاره معلوم شود كه اجاره باطل بوده ، نسبت به اجرت مدّت گذشته نيز اين حكم جارى است .
مسأله 2207 ـ اگر چيزى را كه اجاره كرده از بين برود ، چنانچه در نگهدارى آن كوتاهى نكرده و در استفاده بردن از آن هم زياده روى ننموده ، ضامن نيست . و نيز اگر مثلا پارچه اى را كه به خيّاط داده از بين برود ، در صورتى كه خيّاط زياده روى نكرده و در نگهدارى آن هم كوتاهى نكرده باشد ، نبايد عوض آن را بدهد .
مسأله 2208 ـ هرگاه صنعتگر چيزى را كه گرفته ضايع كند ضامن است .
مسأله 2209 ـ اگر قصّاب سر حيوانى را ببرد و آن را حرام كند ، چه مزد گرفته باشد چه مجّانى سر بريده باشد ، بايد قيمت آن را به صاحبش بدهد .
مسأله 2210 ـ اگر حيوانى را اجاره كند و معيّن نمايد كه چقدر بار بر آن بگذارد ، چنانچه بيشتر از آن مقدار بار كند و آن حيوان بميرد يا معيوب شود ضامن است . و نيز اگر مقدار بار را معيّن نكرده باشند و بيشتر از معمول بار كند و حيوان تلف شود يا معيوب گردد ضامن مى باشد . و در هر دو صورت اجرت زيادى را بر حسب معمول نيز بايد بدهد .
مسأله 2211 ـ اگر حيوانى را براى بردن بار شكستنى اجاره دهد ، چنانچه آن حيوان بلغزد يا رم كند و بار را بشكند ، صاحب حيوان ضامن نيست ، ولى اگر بواسطه زدن و مانند آن كارى كند كه حيوان زمين بخورد و بار را بشكند ضامن است .
مسأله 2212 ـ اگر كسى بچّه اى را ختنه كند وآن بچّه بميرد ، ضامن است ، خواه مقدارى كه بريده بيشتر از معمول باشد يا نه . و امّا اگر ضررى به آن بچّه برسد ، چنانچه بيشتر از معمول بريده باشد ، ضامن است ، و اگر بيشتر از معمول نبريده باشد ، ضمان محلّ اشكال ، و احوط رجوع به صلح است .
مسأله 2213 ـ اگر دكتر به دست خود به مريض دوا بدهد ، چنانچه در معالجه خطا كند و به مريض ضررى برسد يا بميرد ، دكتر ضامن است ، ولى اگر بگويد فلان دوا براى فلان مرض فائده دارد و بواسطه خوردن دوا ضررى به مريض برسد يا بميرد ، دكتر ضامن نيست .
مسأله 2214 ـ هرگاه دكتر به مريض بگويد كه اگر ضررى به تو برسد ضامن نيستم ، در صورتى كه دقّت واحتياط خودرا بكند و به مريض ضررى برسد يا بميرد ، دكتر اگرچه به دست خود دوا داده باشد ضامن نيست .
مسأله 2215 ـ مستأجر و كسى كه چيزى را اجاره داده ، با رضايت يكديگر مى توانند معامله را بهم بزنند ، و نيز اگر در اجاره شرط كنند كه هر دو يا يكى از آنان حقّ بهم زدن معامله را داشته باشند ، مى توانند مطابق قرارداد ، اجاره را بهم بزنند .
مسأله 2216 ـ اگر اجاره دهنده يا مستأجر بفهمد كه مغبون شده است ، چنانچه در موقع اجاره نمودن ملتفت نباشد كه مغبون است ، مى تواند اجاره را بهم بزند ، ولى اگر در صيغه اجاره شرط كنند كه اگر مغبون هم باشند حقّ بهم زدن معامله را نداشته باشند ، نمى توانند اجاره را بهم بزنند .
مسأله 2217 ـ اگر چيزى را اجاره دهد و پيش از آنكه تحويل دهد كسى آن را غصب نمايد ، مستأجر مى تواند اجاره را بهم بزند و چيزى را كه به اجاره دهنده داده پس بگيرد يا اجاره را بهم نزند و اجاره مدتى را كه در تصرّف غصب كننده بوده به ميزان معمول از او بگيرد ، پس اگر حيوانى را كه يك ماهه به ده تومان اجاره نمايد و كسى آن را ده روز غصب كند و اجاره معمولى ده روز آن پانزده تومان باشد ، مى تواند پانزده تومان را از غصب كننده يا از اجاره دهنده بگيرد .
مسأله 2218 ـ اگر چيزى را كه اجاره كرده تحويل بگيرد ، و بعد ديگرى آن را غصب كند ، نمى تواند اجاره را بهم بزند و فقط حق دارد كرايه آن چيز را به مقدار معمول ، از غصب كننده بگيرد .
مسأله 2219 ـ اگر پيش از آنكه مدّت اجاره تمام شود ، ملك را به مستأجر بفروشد ، اجاره بهم نمى خورد ، و مستأجر بايد مال الاجاره را بدهد ، و همچنين است اگر آن را به ديگرى بفروشد .
مسأله 2220 ـ اگر پيش از ابتداى مدّت اجاره ، ملك به طورى خراب شود كه هيچ قابل استفاده نباشد ، يا قابل استفاده اى كه شرط كرده اند نباشد ، اجاره باطل مى شود ، و پولى كه مستأجر به صاحب ملك داده به او برمى گردد ، و اگر طورى باشد كه بتواند استفاده مختصرى از آن ببرد ، مى توانند اجاره را بهم بزند .
مسأله 2221 ـ اگر ملكى را اجاره كند و بعد از گذشتن مقدارى از مدّت اجاره به طورى خراب شود كه هيچ قابل استفاده نباشد ، يا قابل استفاده اى كه شرط كرده اند نباشد ، اجاره مدّتى كه باقيمانده باطل مى شود ، و مى تواند اجاره مدّت گذشته را بهم بزند و « اجرة المثل » يعنى اجرت معمولى آن مدّت را بدهد .
مسأله 2222 ـ اگر خانه اى را كه مثلا دو اطاق دارد اجاره دهد و يك اطاق آن خراب شود ، چنانچه فوراً آن را بسازد و هيچ مقدار از استفاده آن از بين نرود ، اجاره باطل نمى شود و مستأجر هم نمى تواند اجاره را بهم بزند ، ولى اگر ساختن آن به قدرى طول بكشد كه مقدارى از استفاده مستأجر از بين برود ، اجاره به آن مقدار باطل مى شود و مستأجر مى تواند اجاره تمام مدّت را بهم بزند و براى استفاده اى كه كرده « اجرة المثل » بدهد .
مسأله 2223 ـ اگر اجاره دهنده يا مستأجر بميرد ، اجاره باطل نمى شود ، ولى اگر خانه ، مال اجاره دهنده نباشد مثلا ديگرى وصيّت كرده باشد كه تا او زنده است منفعت خانه مال او باشد ، چنانچه آن خانه را اجاره دهد و پيش از تمام شدن مدّت اجاره بميرد ، از وقتى كه مرده اجاره باطل است ، و اگر مالك فعلى آن اجاره را امضاء كند صحيح مى شود و وجه اجاره مدّتى كه بعد از مردن اجاره دهنده باقى مانده ، به مالك فعلى راجع مى شود .
مسأله 2224 ـ اگر صاحب كار بنّا را وكيل كند كه براى او عمله بگيرد ، چنانچه بنّا كمتر از مقدارى كه از صاحب كار مى گيرد به عمله بدهد ، زيادى آن بر او حرام است  و بايد آن را به صاحب كار بدهد ، ولى اگر اجير شود كه ساختمان را تمام كند و براى خود اختيار بگذارد كه خودش بسازد يا به ديگرى بدهد ، در صورتى كه مقدارى خودش كار كرده و باقى را به كمتر از مقدارى كه اجير شده به ديگرى بدهد ، زيادى آن براى او حلال مى باشد .
مسأله 2225 ـ اگر رنگرز قرار بگذارد كه مثلا پارچه را با نيل رنگ كند ، چنانچه با رنگ ديگر رنگ نمايد حق ندارد چيزى بگيرد .

احكام جعاله

مسأله 2226 ـ جعاله آن است كه انسان قرار بگذارد در مقابل كارى كه براى او انجام مى دهند مال معيّنى بدهد ، مثلا بگويد هر كس گمشده مرا پيدا كند ، ده تومان به او مى دهم . و به كسى كه اين قرار را مى گذارد « جاعل » و به كسى كه كار را انجام مى دهد « عامل » مى گويند ، و فرق بين جعاله و اجاره اين است كه در اجاره بعد از خواندن صيغه ، اجير بايد عمل را انجام دهد و كسى هم كه او را اجير كرده اجرت را به او بدهكار مى شود ، ولى در جعاله اگرچه عامل شخص معيّن باشد مى تواند مشغول عمل نشود ، و تا عمل را انجام ندهد ، جاعل بدهكار نمى شود .
مسأله 2227 ـ جاعل بايد بالغ و عاقل باشد و از روى قصد و اختيار قرارداد كند و شرعاً بتواند در مال خود تصرّف نمايد ، بنابر اين جعاله آدم سفيه ـ كسى كه مال خود را در كارهاى بيهوده مصرف مى كند ـ صحيح نيست .
مسأله 2228 ـ كارى را كه « جاعل » مى گويد براى او انجام دهند ، بايد حرام يا بى فائده يا از واجباتى كه شرعاً لازم است مجّاناً آورده شود نباشد ، پس اگر بگويد هركس شراب بخورد يا در شب به جاى تاريكى برود يا نماز واجب خود را بخواند ده تومان به او مى دهم ، « جعاله » صحيح نيست .
مسأله 2229 ـ اگر مالى را كه قرار مى گذارد بدهد معيّن كند ، مثلا بگويد هركس اسب مرا پيدا كند ، اين گندم را به او مى دهم ، لازم نيست بگويد آن گندم مال كجا است و قيمت آن چيست . و اگر مال را معيّن نكند ، مثلا بگويد كسى كه اسب مرا پيدا كنده ده من گندم به او مى دهم لازم نيست خصوصيّات آن را كاملا معيّن نمايد .
مسأله 2230 ـ اگر « جاعل » مزد معيّنى براى كار قرار ندهد ، مثلا بگويد هر كس بچه مرا پيدا كند پولى به او مى دهم و مقدار آن را معيّن نكند ، چنانچه كسى آن عمل را انجام دهد ، بايد مزد او را به مقدارى كه كار او در نظر مردم ارزش دارد بدهد .
مسأله 2231 ـ اگر « عامل » پيش از قرارداد كار را انجام داده باشد يا بعد از قرارداد ، به قصد اينكه پول نگيرد انجام دهد ، حقّى به مزد ندارد .
مسأله 2232 ـ پيش از آنكه « عامل » شروع به كار كند ، « جاعل » مى تواند « جعاله » را بهم بزند .
مسأله 2233 ـ بعد از آنكه « عامل » شروع به كار كرد ، اگر « جاعل » بخواهد جعاله را بهم بزند اشكال دارد .
مسأله 2234 ـ « عامل » مى تواند عمل را ناتمام بگذارد ، ولى اگر تمام نكردن عمل اسباب ضرر « جاعل » شود ، بايد آن را تمام نمايد . مثلا اگر كسى بگويد هر كس چشم مرا عمل كند فلان مقدار به او مى دهم و دكتر جرّاحى شروع به عمل كند ، چنانچه طورى باشد كه اگر عمل را تمام نكند ، چشم معيوب مى شود ، بايد آن را تمام نمايد و در صورتى كه ناتمام بگذارد ، حقّى به « جاعل » ندارد .
مسأله 2235 ـ اگر « عامل » كار را ناتمام بگذارد ، چنانچه آن كار مثل پيدا كردن اسب است كه تا تمام نشود ، براى « جاعل » فائده ندارد ، « عامل » نمى تواند چيزى مطالبه كند و همچنين است اگر « جاعل » مزد را براى تمام كردن « عمل » قرار بگذارد مثلا بگويد هركس لباس مرا بدوزد ده تومان به او مى دهم ، ولى اگر مقصودش اين باشد كه هر مقدار از عمل كه انجام گيرد ، براى آن مقدار مزد بدهد ، « جاعل » بايد مزد مقدارى را كه انجام شده به « عامل » بدهد ، اگرچه احتياط اين است كه به طور مصالحه يكديگر را راضى نمايند .

احكام مُزارعه

مسأله 2236 ـ مزارعه آن است كه مالك با زارع به اين قسم معامله كند كه زمين را در اختيار او بگذارد تا زراعت كند و مقدارى از حاصل آن را به مالك بدهد .
مسأله 2237 ـ مزارعه چند شرط دارد :
« اول » آنكه صاحب زمين به زارع بگويد زمين را براى زراعت به تو واگذار كردم ، و زارع هم بگويد قبول كردم ، يا بدون اينكه حرفى بزنند ، مالك زمين را به زارع به قصد زراعت واگذار كند و زارع قبول نمايد .
« دوم » صاحب زمين و زارع هر دو مكلّف و عاقل باشند با قصد و اختيار خود مزارعه را انجام دهند و سفيه نباشند يعنى مال خود را در كارهاى بيهوده مصرف نكنند .
« سوم » مالك و زارع از تمام حاصل زمين ببرند ، پس اگر مثلا شرط كنند كه آنچه اول يا آخر مى رسد ، مال يكى از آنان باشد ، مزارعه باطل است .
« چهارم » سهم هر كدام نصف يا ثلث حاصل و مانند اينها باشد ، پس اگر مالك بگويد در اين زمين زراعت كن و هرچه مى خواهى به من بده ، صحيح نيست ، و همچنين است اگر مقدار معيّنى از حاصل را مثلا ده من فقط براى زارع يا مالك قرار دهند .
« پنجم » مدّتى را كه بايد زمين در اختيار زارع باشد معيّن كنند و بايد مدّت به قدرى باشد كه در آن مدّت بدست آمدن حاصل ممكن باشد ، و اگر اول مدّت را روز معيّنى و آخر مدّت را رسيدن حاصل قرار دهند كافى است .
« ششم » زمين قابل زراعت باشد ، و اگر زراعت در آن ممكن نباشد امّا بتوانند كارى كنند كه زراعت ممكن شود ، مزارعه صحيح است .
« هفتم » اگر منظور هركدام آنان زراعت مخصوصى است ، چيزى را كه زارع بايد بكارد معيّن كنند ، ولى اگر زراعت معيّنى را در نظر ندارند يا زراعتى را كه هر دو در نظر دارند معلوم است ، لازم نيست آن را معيّن نمايند .
« هشتم » مالك ، زمين را معيّن كند ، پس كسى كه چند قطعه زمين دارد و باهم تفاوت دارند ، اگر به زارع بگويد : در يكى از اين زمينها زراعت كن ، و آن را معيّن نكند ، بنابر احتياط مزارعه باطل است .
« نهم » خرجى را كه هر كدام آنان بايد بكند معيّن نمايند ، ولى اگر خرجى را كه هر كدام بايد بكند معلوم باشد لازم نيست آن را معيّن نمايند .
مسأله 2238 ـ اگر مالك با زارع قرار بگذارد كه مقدارى از حاصل براى او باشد و بقيّه را بين خودشان قسمت كنند ، چنانچه بدانند كه بعد از برداشتن آن مقدار چيزى باقى مى ماند ، مزارعه صحيح است .
مسأله 2239 ـ اگر مدّت مزارعه تمام شود و حاصل بدست نيايد ، چنانچه مالك راضى شود كه با اجاره يا بدون اجاره زراعت در زمين او بماند و زارع هم راضى باشد مانعى ندارد ، و اگر مالك راضى نشود ، مى تواند زارع را وادار كند كه زراعت را بچيند ، و اگر براى چيدن زراعت ضررى به زارع برسد لازم نيست عوض آن را به او بدهد ، ولى زارع اگرچه راضى شود كه به مالك چيزى بدهد نمى تواند مالك را مجبور كند كه زراعت در زمين او بماند .
مسأله 2240 ـ اگر بواسطه پيش آمدى زراعت در زمين ممكن نباشد ، مثلا آب از زمين قطع شود ، مزارعه بهم مى خورد ، و اگر زارع بدون عذر زراعت نكند چنانچه زمين در تصرّف او بوده و مالك در آن تصرّفى نداشته است ، بايد اجاره آن مدّت را به مقدار معمول به مالك بدهد .
مسأله 2241 ـ اگر مالك و زارع صيغه خوانده باشند ،بدون رضايت يكديگر نمى توانند مزارعه را بهم بزنند ، و بعيد نيست كه اگر مالك به قصد مزارعه زمين را به كسى واگذار كند نيز بدون رضايت يكديگر نمى توانند معامله را بهم بزنند ، ولى اگر در ضمن معامله مزارعه شرط كرده باشند كه هر دو يا يكى از آنان حقّ بهم زدن معامله را داشته باشند ، مى توانند مطابق قرارى كه گذاشته اند معامله را بهم بزنند .
مسأله 2242 ـ اگر بعد از قرارداد مزارعه مالك يا زارع بميرد ، مزارعه بهم نمى خورد ، و وارثشان به جاى آنان است ، ولى اگر زارع بميرد و قرارداد كرده باشند كه خود زارع زراعت را انجام دهد ، مزارعه بهم مى خورد ، و چنانچه زراعت نمايان شده باشد بايد سهم او را به ورثه اش بدهند و حقوق ديگرى هم كه زارع داشته ورثه او ، ارث مى برند ، ولى نمى توانند مالك را مجبور كنند كه زراعت در زمين او باقى بماند .
مسأله 2243 ـ اگر بعد از زراعت بفهمند كه مزارعه باطل بوده ، چنانچه تخم مال مالك بوده ، حاصلى هم كه بدست مى آيد مال او است و بايد مزد زارع و مخارجى را كه كرده و كرايه گاو يا حيوان ديگرى را كه مال زارع بوده و در آن زمين كار كرده به او بدهد ، و اگر تخم مال زارع بوده زراعت هم مال او است و بايد اجاره زمين و خرجهائى را كه مالك كرده و كرايه گاو يا حيوان ديگرى كه مال او بوده و در آن زراعت كار كرده به او بدهد ، و در هر دو صورت چنانچه مقدار استحقاق معمولى بيشتر از مقدار قرارداد باشد ، دادن زيادى واجب نيست .
مسأله 2244 ـ اگر تخم مال زارع باشد و بعد از زراعت بفهمند كه مزارعه باطل بوده چنانچه مالك و زارع راضى شوند كه با اجرت يا بى اجرت زراعت در زمين بماند اشكال ندارد ، و اگر مالك راضى نشود ، پيش از رسيدن زراعت هم مى تواند زارع را وادار كند كه زراعت را بچيند ، و زارع اگرچه راضى شود چيزى به مالك بدهد ، نمى تواند او را مجبور كند كه زراعت در زمين او بماند ، و نيز مالك نمى تواند زارع را مجبور كند كه اجاره بدهد و زراعت را در زمين خود باقى بگذارد .
مسأله 2245 ـ اگر بعد از جمع كردن حاصل و تمام شدن مدّت مزارعه ، ريشه زراعت در زمين بماند و سال بعد دو مرتبه حاصل دهد ، چنانچه مالك با زارع شرط اشتراك در ريشه نكرده باشد ، حاصل سال دوم مال مالك زمين است .

احكام مُساقات

مسأله 2246 ـ اگر انسان با كسى به اين قسم معامله كند كه درختهاى ميوه اى را كه ميوه آن مال خود او است ، يا اختيار ميوه هاى آن با او است تا مدّت معيّنى به آن كس واگذار كند كه تربيت نمايد و آب دهد و به مقدارى كه قرار مى گذارند از ميوه آن بردارد ، اين معامله را مساقات مى گويند .
مسأله 2247 ـ معامله مساقات در درختهائى كه ميوه نمى دهد مثل بيد و چنار صحيح نيست ، و در مثل درخت حنا  كه از برگ آن استفاده مى كنند اشكال دارد ، ولى معامله به عنوان جعاله باشد در هر دو قسم صحيح است .
مسأله 2248 ـ در معامله مساقات لازم نيست صيغه بخوانند بلكه اگر صاحب درخت به قصد مساقات آن را واگذار كند و كسى كه كار مى كند به همين قصد مشغول كار شود معامله صحيح است .
مسأله 2249 ـ مالك و كسى كه تربيت درختها را به عهده مى گيرد ، بايد مكلّف و عاقل باشند و كسى آنها را مجبور نكرده باشد ، و نيز مالك بايد سفيه نباشد يعنى مال خود را در كارهاى بيهوده مصرف نكند .
مسأله 2250 ـ مدّت مساقات بايد معلوم باشد ، و اگر اول آن را معيّن كنند و آخر آن را موقعى قرار دهند كه ميوه آن سال بدست مى آيد صحيح است .
مسأله 2251 ـ بايد سهم هر كدام نصف يا ثلث حاصل و مانند اينها باشد ، و اگر قرار بگذارند كه مثلا صد من از ميوه ها مال مالك و بقيّه مال كسى باشد كه كار مى كند معامله باطل است .
مسأله 2252 ـ بايد قرار معامله مساقات را پيش از ظاهر شدن ميوه بگذارند ، و اگر بعد از ظاهر شدن ميوه و پيش از رسيدن آن قرار بگذارند پس اگر كارى مانند آبيارى كه براى تربيت درخت لازم است باقى نمانده باشد ، معامله صحيح نيست ، اگرچه احتياج به كارى مانند چيدن ميوه و نگهدارى آن داشته باشد ، بلكه اگر كارى كه براى تربيت درخت لازم است باقى مانده باشد ، صحّت معامله محل اشكال است .
مسأله 2253 ـ معامله مساقات در بوته خربزه وخيار ومانند اينها بنابر احتياط صحيح نيست .
مسأله 2254 ـ درختى كه از آب باران يا رطوبت زمين استفاده مى كند و به آبيارى احتياج ندارد ، اگر به كارهاى ديگر مانند بيل زدن و كود  دادن محتاج باشد ، معامله مساقات در آن صحيح است .
مسأله 2255 ـ دو نفرى كه مساقات كرده اند ، با رضايت يكديگر مى توانند معامله را بهم بزنند . و نيز اگر در ضمن قرارداد مساقات شرط كنند كه هر دو يا يكى از آنان حقّ بهم زدن معامله را داشته باشند ، مطابق قرارى كه گذاشته اند ، بهم زدن معامله اشكال ندارد ، و اگر در ضمن معامله مساقات شرطى كنند و آن شرط عملى نشود ، كسى كه براى نفع او شرط كرده اند ، مى تواند معامله را بهم بزند .
مسأله 2256 ـ اگر مالك بميرد ، معامله مساقات بهم نمى خورد و ورثه اش به جاى او هستند .
مسأله 2257 ـ اگر كسى كه تربيت درختها به او واگذار شده بميرد ، چنانچه در عقد شرط نكرده باشند كه خودش آنها را تربيت كند ، ورثه اش به جاى او هستند ، و چنانچه خودشان عمل را انجام ندهند و اجير هم نگيرند ، حاكم شرع از مال ميّت اجير مى گيرد و حاصل را بين ورثه ميّت و مالك قسمت مى كند ، و اگر قرار كرده باشند كه خود او درختها را تربيت نمايد ، با مردن او معامله بهم مى خورد .
مسأله 2258 ـ اگر شرط كند كه تمام حاصل براى مالك باشد ، مساقات باطل است و ميوه مال مالك مى باشد ، و كسى كه كار مى كند نمى تواند مطالبه اجرت نمايد ، ولى اگر باطل بودن مساقات به جهت ديگر باشد ، مالك بايد مزد آبيارى و كارهاى ديگر را به مقدار معمول به كسى كه درختها را تربيت كرده بدهد ، ولى اگر مقدار معمول بيشتر از مقدار قرارداد باشد ، دادن زيادى لازم نيست .
مسأله 2259 ـ اگر زمينى را به ديگرى واگذار كند كه در آن درخت بكارد و آنچه عمل مى آيد مال هر دو باشد ، معامله باطل است ، پس اگر درختها مال صاحب زمين بوده ، بعد از تربيت ، مال او است و بايد مزد كسى كه آنها را تربيت كرده بدهد ، و اگر مال كسى بوده كه آنها را تربيت كرده ، بعد از تربيت هم مال او است و مى تواند آنها را بكند ، ولى گودالهائى را كه بواسطه كندن درختها پيدا شده بايد پر كند و اجاره زمين را از روزى كه درختها را كاشته به صاحب زمين بدهد ، و مالك هم مى تواند او را مجبور نمايد كه درختها را بكند ، و اگر بواسطه كندن درخت ، عيبى در آن پيدا شود ، چيزى بر صاحب زمين نيست ، بلى اگر خود صاحب زمين درختها را بكند و عيبى در آن پيدا شود بايد تفاوت قيمت آن را به صاحب درخت بدهد و صاحب درخت نمى تواند او را مجبور كند كه بااجاره يا بدون اجاره درخت را در زمين باقى بگذارد ، و همچنين صاحب زمين نمى تواند صاحب درختها را مجبور نمايد كه با اجاره يا بدون اجاره درختها در زمين او بماند .

كسانى كه از تصرّف مال خود ممنوعند

مسأله 2260 ـ بچّه اى كه بالغ نشده شرعاً نمى تواند در مال خود تصرّف كند ، ونشانه بالغ شدن يكى از سه چيز است :
« اول » روئيدن موى درشت در زير شكم بالاى عورت .
« دوم » بيرون آمدن منى .
« سوم » تمام شدن پانزده سال قمرى در مرد ، و تمام شدن نُه سال قمرى در زن .
مسأله 2261 ـ روئيدن موى درشت در صورت و پشت لب ودر سينه و زير بغل و درشت شدن صدا و مانند اينها نشانه بالغ  شدن نيست ، مگر انسان بواسطه اينها به بالغ شدن يقين كند .
مسأله 2262 ـ ديوانه و مفلس يعنى كسى كه به جهت مطالبه طلبكاران از طرف حاكم شرع از تصرّف در مال خود ممنوع است ، و سفيه يعنى كسى كه مال خود را در كارهاى بيهوده مصرف مى كند ، نمى توانند در مال خود تصرّف نمايند .
مسأله 2263 ـ كسى كه گاهى عاقل و گاهى ديوانه است ، تصرّفى كه در موقع ديوانگى در مال خود مى كند صحيح نيست .
مسأله 2264 ـ انسان مى تواند در مرضى كه به آن مرض از دنيا مى رود و هر قدر از مال خود را به مصرف خود و عيال و مهمان و كارهائى كه اسراف شمرده نمى شود برساند ، و اظهر اين است كه اگر مال خود را به كسى ببخشد يا ارزانتر از قيمت بفروشد ، اگرچه بيشتر از ثلث باشد و ورثه هم اجازه ننمايند ، تصرّف او صحيح است .

احكام وكالت
وكالت آن است كه انسان كارى را كه مى تواند در آن دخالت كند ، به ديگرى واگذار نمايد تا از طرف او انجام دهد ، مثلا كسى را وكيل كند كه خانه او را بفروشد يا زنى را براى او عقد نمايد ، پس آدم سفيه چون حق ندارد در مال خود تصرّف كند ، نمى تواند براى فروش آن كسى را وكيل نمايد ، و نيز چون نمى تواند هر كس براى مردم جعل قانون كند ، كسى را وكيل كند كه براى مردم قانون جعل كند وكالت صحيح نيست .
مسأله 2265 ـ در وكالت لازم نيست صيغه بخوانند ، و اگر انسان به ديگرى بفهماند كه او را وكيل كرده و او هم بفهماند قبول نموده ، مثلا مال خود را به كسى بدهد كه براى او بفروشد و او مال را بگيرد وكالت صحيح است .
مسأله 2266 ـ اگر انسان كسى را كه در شهر ديگر است وكيل نمايد و براى او وكالت نامه بفرستد و او قبول كند ، اگرچه وكالت نامه بعد از مدّتى برسد وكالت صحيح است .
مسأله 2267 ـ موكِّل يعنى كسى كه ديگرى را وكيل مى كند و نيز كسى كه وكيل مى شود ، بايد عاقل باشند و از روى قصد و اختيار اقدام كنند و در موكِّل بلوغ نيز معتبر است .
مسأله 2268 ـ كارى را كه انسان نمى تواند انجام دهد يا شرعاً نبايد انجام دهد ، نمى تواند براى انجام آن از طرف ديگرى وكيل شود ، مثلا كسى كه در احرام حج است ، چون نبايد صيغه عقد زناشوئى را بخواند ، نمى تواند براى خواندن صيغه از طرف ديگرى وكيل شود .
مسأله 2269 ـ اگر انسان كسى را براى انجام تمام كارهاى خودش وكيل كند ، صحيح است . ولى اگر براى يكى از كارهاى خود وكيل نمايد و آن كار را معيّن نكند ، وكالت صحيح نيست .
مسأله 2270 ـ اگر وكيل را عزل كند يعنى از كار بر كنار نمايد ، بعد از آنكه خبر به او رسيد نمى تواند آن كار را انجام دهد ، ولى اگر پيش از رسيدن خبر ، آن كار را انجام داده باشد صحيح است .
مسأله 2271 ـ وكيل مى تواند از وكالت كناره كند اگرچه موكِّل غائب باشد .
مسأله 2272 ـ وكيل نمى تواند براى انجام كارى كه به او واگذار شده ديگرى را وكيل نمايد ، ولى اگر موكِّل به او اجازه داده باشد كه وكيل بگيرد ، به هر طورى كه به او دستور داده مى تواند رفتار نمايد ، پس اگر گفته باشد براى من وكيل بگير ، بايد از طرف او وكيل بگيرد و نمى تواند كسى را از طرف خودش وكيل كند .
مسأله 2273 ـ اگر وكيل با اجازه موكِّل كسى را از طرف او وكيل كند ، نمى تواند آن وكيل را عزل نمايد . و اگر وكيل اول بميرد يا موكِّل او را عزل كند ، وكالت دومى باطل نمى شود .
مسأله 2274 ـ اگر وكيل با اجازه موكل ، كسى را از طرف خودش وكيل كند ، موكل و وكيل اول مى توانند آن وكيل را عزل كنند و اگر وكيل اول بميرد يا عزل شود ، وكالت دومى باطل مى شود .
مسأله 2275 ـ اگر چند نفر را براى انجام كارى وكيل كند و به آنها اجازه دهد كه هر كدام به تنهائى در آن كار اقدام كنند ، هر يك از آنان مى تواند آن كار را انجام دهد ، و چنانچه يكى از آنان بميرد ، وكالت ديگران باطل نمى شود ، ولى اگر نگفته باشد كه باهم يا به تنهائى انجام دهند ، يا گفته باشد كه باهم انجام دهند ، نمى توانند به تنهائى اقدام نمايند ، و در صورتى كه يكى از آنان بميرد ، وكالت ديگران باطل مى شود .
مسأله 2276 ـ اگر وكيل يا موكِّل بميرد ، وكالت باطل مى شود ، و نيز اگر چيزى كه براى تصرّف در آن وكيل شده است از بين برود ، مثلا گوسفندى كه براى فروش آن وكيل شده بميرد ، وكالت باطل مى شود . و اگر يكى از آنها ديوانه يا بيهوش شود ، در زمان ديوانگى يا بيهوشى ، وكالت اثرى ندارد ، امّا بطلان وكالت به نحوى كه بعد از برطرف شدن ديوانگى و بيهوشى نيز نتواند عمل را انجام دهد محل اشكال است .
مسأله 2277 ـ اگر انسان كسى را براى كارى وكيل كند و چيزى براى او قرار بگذارد ، بعد از انجام آن كار ، چيزى را كه قرار گذاشته بايد به او بدهد .
مسأله 2278 ـ اگر وكيل در نگهدارى مالى كه در اختيار او است كوتاهى نكند و غير از تصرّفى كه به او اجازه داده اند ، تصرّف ديگرى در آن ننمايد و اتفاقاً آن مال از بين برود ، نبايد عوض آن را بدهد .
مسأله 2279 ـ اگر وكيل در نگهدارى مالى كه در اختيار او است كوتاهى كند ، يا غير از تصرّفى كه به او اجازه داده اند تصرّف ديگرى در آن بنمايد و آن مال از بين برود ، ضامن است . پس اگر لباسى را كه گفته اند بفروش ، بپوشد ، و آن لباس تلف شود ، بايد عوض آن را بدهد .
مسأله 2280 ـ اگر وكيل غير از تصرّفى كه به او اجازه داده اند ، تصرّف ديگرى در مال بكند ، مثلا لباسى را كه گفته اند بفروش ، بپوشد ، و بعداً تصرّفى را كه به او اجازه داده اند بنمايد ، آن تصرّف صحيح است .

احكام قرض

قرض دادن از كارهاى مستحبّى است كه در آيات قرآن و اخبار ، راجع به آن زياد سفارش شده است ، از پيغمبر اكرم (صلى الله عليه وآله وسلم) روايت شده كه هر كس به برادر مسلمان خود قرض بدهد مال او زياد مى شود و ملائكه بر او رحمت مى فرستند ، و اگر با بدهكار خود مدارا كند ، بدون حساب و به سرعت از صراط مى گذرد . وكسى كه برادر مسلمانش از او قرض بخواهد و ندهد ، بهشت بر او حرام مى شود .
مسأله 2281 ـ در قرض لازم نيست صيغه بخوانند بلكه اگر چيزى را به نيّت قرض به كسى بدهد و او هم به همين قصد بگيرد ، صحيح است .
مسأله 2282 ـ هر وقت بدهكار بدهى خود را بدهد ، طلبكار بايد قبول نمايد .
مسأله 2283 ـ اگر در صيغه قرض براى پرداخت آن مدّتى قرار دهند ، احتياط واجب آن است كه طلبكار پيش از تمام شدن آن مدّت ، طلب خود را مطالبه نكند ، ولى اگر مدّت نداشته باشد ، طلبكار هر وقت بخواهد مى تواند طلب خود را مطالبه نمايد .
مسأله 2284 ـ اگر طلبكار طلب خود را مطالبه كند ، چنانچه بدهكار بتواند بدهى خود را بدهد ، بايد فوراً آن را بپردازد ، و اگر تأخير بيندازد گناهكار است .
مسأله 2285 ـ اگر بدهكار غير از خانه اى كه در آن نشسته و اثاثيه منزل و چيزهاى ديگرى كه به آنها احتياج دارد ، چيزى نداشته باشد ، طلبكار نمى تواند طلب خود را از او مطالبه نمايد ، بلكه بايد صبر كند تا بتواند بدهى خود را بدهد .
مسأله 2286 ـ كسى كه بدهكار است و نمى تواند بدهى خود را بدهد ، چنانچه بتواند كاسبى كند ، واجب است كسب كند و بدهى خود را بدهد .
مسأله 2287 ـ كسى كه دسترسى به طلبكار خود ندارد ، چنانچه اميد نداشته باشد كه او را پيدا كند ، بايد طلب او را به فقير بدهد ، و بنابر احتياط از حاكم شرع اجازه بگيرد ، و اگر طلبكار او سيّد نباشد ، احتياط مستحبّى آن است كه طلب او را به سيّد فقير ندهد .
مسأله 2288 ـ اگر مال ميّت بيشتر از خرج واجب كفن و دفن و بدهى او نباشد ، بايد مالش را به همين مصرفها برسانند و به وارث او چيزى نمى رسد .
مسأله 2289 ـ اگر كسى مقدارى سكّه طلا يا نقره قرض كند و قيمت آن كم شود ، چنانچه همان مقدار را كه گرفته پس بدهد كافى است ، و اگر قيمت آن زيادتر گردد لازم است همان مقدار را كه گرفته بدهد ، ولى در هر دو صورت اگر بدهكار و طلبكار به غير آن راضى شوند اشكال ندارد .
مسأله 2290 ـ اگر مالى را كه قرض كرده از بين نرفته باشد و صاحب مال ، آن را مطالبه كند ، لازم نيست كه بدهكار همان مال را به او بدهد .
مسأله 2291 ـ اگر كسى كه قرض مى دهد شرط كند كه زيادتر از مقدارى كه مى دهد بگيرد ، مثلا يك من گندم بدهد و شرط كند كه يك من و پنج سير بگيرد ، يا ده تخم مرغ بدهد كه يازده تا بگيرد ، ربا و حرام است . بلكه اگر قرار بگذارد كه بدهكار كارى براى او انجام دهد يا چيزى را كه قرض كرده با مقدارى جنس ديگر پس دهد ، مثلا شرط كند يك تومانى را كه قرض كرده با يك كبريت پس دهد ، ربا و حرام است . و نيز اگر با او شرط كند كه چيزى را كه قرض مى گيرد به طور مخصوصى پس دهد ، مثلا مقدارى طلا نساخته به او بدهد و شرط كند كه ساخته پس بگيرد ، باز هم ربا و حرام مى باشد . ولى اگر بدون اينكه شرط كند ، خود بدهكار زيادتر از آنچه قرض كرده پس بدهد اشكال ندارد بلكه مستحب است .
مسأله 2292 ـ ربا دادن مثل ربا گرفتن حرام است ، و كسى كه قرض ربائى گرفته مالك آن مى شود و مى تواند در آن تصرّف كند ، ولى طلبكار حقّ مطالبه مقدار زيادى كه ربا است ندارد .
مسأله 2293 ـ اگر گندم يا چيزى مانند آن را به طور قرض ربائى بگيرد و با آن زراعت كند ، حاصلى كه از آن بدست مى آيد مالك مى شود و مى تواند تصرّف كند .
مسأله 2294 ـ اگر لباسى را بخرد و بعداً از پولى كه به قرض ربائى گرفته ، يا از پول حلالى كه مخلوط با ربا است به صاحب لباس بدهد ، پوشيدن آن لباس و نماز خواندن با آن اشكال ندارد . ولى اگر به فروشنده بگويد كه اين لباس را با اين پول مى خرم ، پوشيدن آن لباس در صورت مخلوط بودن با ربا حرام است ، و نماز هم با آن به تفصيلى كه در لباس نمازگزار بيان شده باطل است .
مسأله 2295 ـ اگر انسان مقدارى پول به تاجر بدهد كه در شهر ديگر از طرف او كمتر بگيرد ، اشكال ندارد ، و اين را صرف برات مى گويند .
مسأله 2296 ـ اگر مقدارى پول به كسى بدهد كه بعد از چند روز در شهر ديگر زيادتر بگيرد ، مثلا نهصد و نود تومان بدهد كه بعد از ده روز در شهر ديگر هزار تومان بگيرد ، ربا و حرام است ، ولى اگر كسى كه زيادى را مى گيرد ، در مقابل زيادى ، جنس بدهد يا عملى انجام دهد ، در صورتى كه شرط در ضمن قرض نباشد اشكال ندارد . و امّا در اسكناسهاى معمولى كه از قسم شمردنيها است ، ريال ايرانى را به دينار عراقى بفروشد كه خريدار دينار عراقى را در شهر ديگر بدهد و قيمت دينارها در آن شهر زيادتر از ريالى باشد كه به او داده عيبى ندارد .
مسأله 2297 ـ اگر كسى از ديگرى طلبى دارد كه از جنس طلا و نقره يا كشيمنى و پيمانه اى نيست مى تواند آن را به شخص بدهكار يا ديگرى به كمتر فروخته و وجه آن را نقداً بگيرد ، بنابر اين در زمان حاضر برات يا سفته هائى كه طلبكار از بدهكار گرفته است مى تواند آنها را به بانك يا به شخص ديگر به كمتر از طلب خود ـ كه در عرف آن را نزول كردن گويند ـ بفروشد و باقى وجه را نقداً بگيرد ، زيرا كه اسكناسهاى معمولى با وزن و پيمانه معامله نمى شود .

احكام حواله دادن

مسأله 2298 ـ اگر انسان طلبكار خود را حواله بدهد كه طلب خود را از ديگرى بگيرد و طلبكار قبول نمايد ، بعد از آنكه حواله با شرايطى كه بعداً گفته مى شود درست شد ، كسى كه به او حواله شده بدهكار مى شود ، و ديگر طلبكار نمى تواند طلبى را كه دارد از بدهكار اولى مطالبه نمايد .
مسأله 2299 ـ بدهكار و طلبكار بايد مكلّف و عاقل باشند و كسى آنها را مجبور نكرده باشد ، و نيز بايد سفيه نباشند ، يعنى مال خود را در كارهاى بيهوده مصرف نكنند ، و معتبر است نيز بدهكار و طلبكار مفلّس نباشند ، ولى اگر حواله بر شخص برىء باشد حواله دهنده اگرچه مفلّس باشد اشكال ندارد .
مسأله 2300 ـ حواله دادن بر كسى كه بدهكار نيست ، در صورتى صحيح است كه او قبول كند ، و نيز اگر انسان بخواهد به كسى كه جنسى بدهكار است جنس ديگرى حواله دهد مثلا به كسى كه جو بدهكار است گندم حواله دهد ، تا او قبول نكند حواله صحيح نيست .
مسأله 2301 ـ موقعى كه انسان حواله مى دهد بايد بدهكار باشد ، پس اگر بخواهد از كسى قرض كند تا وقتى از او قرض نكرده بنابر احتياط واجب نمى تواند او را به كسى حواله دهد كه آنچه را بعداً قرض مى دهد از آن كس بگيرد .
مسأله 2302 ـ حواله دهنده و طلبكار بايد مقدار حواله و جنس آن را بدانند ، پس اگر مثلا ده من گندم و ده تومان پول به يك نفر بدهكار باشد و به او بگويد يكى از دو طلب خود را از فلانى بگير و آن را معيّن نكند ، حواله درست نيست .
مسأله 2303 ـ اگر بدهى واقعاً معيّن باشد ولى بدهكار و طلبكار در موقع حواله دادن مقدار آن يا جنس آن را ندانند ، حواله صحيح است ، مثلا اگر طلب كسى را در دفتر نوشته باشد وپيش از ديدن دفتر حواله بدهد و بعد دفتر را ببيند و به طلبكار مقدار طلبش را بگويد ، حواله صحيح مى باشد .
مسأله 2304 ـ طلبكار مى تواند حواله را قبول نكند اگرچه كسى كه به او حواله شده فقير نباشد و در پرداختن حواله هم كوتاهى ننمايد .
مسأله 2305 ـ اگر كسى كه به حواله دهنده بدهكار نيست ، حواله را قبول كند ، پيش از پرداختن حواله نمى تواند مقدار حواله را از حواله دهنده بگيرد ، و اگر طلبكار طلب خود را به مقدار كمتر صلح كند ، كسى كه برىء بوده وحواله را قبول كرده فقط همان مقدار را مى تواند از حواله دهنده مطالبه نمايد .
مسأله 2306 ـ بعد از آنكه حواله درست شد ، حواله دهنده و كسى كه به او حواله شده نمى تواند حواله را بهم بزنند ، و هرگاه كسى كه به او حواله شده در موقع حواله فقير نباشد اگرچه بعداً فقير شود طلبكار نيز نمى تواند حواله را بهم بزند ، و همچنين است اگر موقع حواله فقير باشد و طلبكار بداند فقير است ، ولى اگر نداند فقير است و بعد بفهمد اگرچه در آن وقت مالدار شده باشد طلبكار مى تواند حواله را بهم بزند و طلب خود را از حواله دهنده بگيرد .
مسأله 2307 ـ اگر بدهكار و طلبكار و كسى كه به او حواله شده ، يا يكى از آنان براى خود حقّ بهم زدن حواله را قرار دهند ، مطابق قرارى كه گذاشته اند مى توانند حواله را بهم بزنند .
مسأله 2308 ـ اگر حواله دهنده خودش طلب طلبكار را بدهد ، چنانچه به خواهش كسى كه به او حواله شد و مديون حواله دهنده بوده داده است مى تواند چيزى را كه داده از او بگيرد ، و اگر بدون خواهش و يا خواهش او اداء به نحو تبرّعى باشد يا اينكه مديون حواله دهنده نبوده نمى تواند چيزى را كه داده از او مطالبه نمايد .

احكام رهن

مسأله 2309 ـ رهن آن است كه بدهكار مقدارى از مال خود را نزد طلبكار بگذارد كه اگر طلب او را ندهد ، طلبش را از آن مال بدست آورد .
مسأله 2310 ـ در رهن لازم نيست صيغه بخوانند ، و همين قدر كه بدهكار مال خود را به قصد گرو به طلبكار بدهد و طلبكار به همين قصد بگيرد رهن صحيح است .
مسأله 2311 ـ گرو دهنده و كسى كه مال را گرو مى گيرد بايد مكلّف و عاقل باشند و كسى آنها را مجبور نكرده باشد ، و نيز بايد گرو دهنده مفلس و سفيه نباشد ، و معناى مفلس و سفيه در مسأله ( 2262 ) گذشت .
مسأله 2312 ـ انسان مالى را مى تواند گرو بگذارد كه شرعاً بتواند در آن تصرّف كند ، و اگر مال كس ديگرى را با اجاره او گرو بگذارد صحيح است .
مسأله 2313 ـ چيزى را كه گرو مى گذارند ، بايد خريد و فروش آن صحيح باشد ، پس اگر شراب و مانند آن را گرو بگذارند درست نيست .
مسأله 2314 ـ استفاده چيزى را كه گرو مى گذارند ، مال كسى است كه آن را گرو گذاشته است .
مسأله 2315 ـ طلبكار نمى تواند مالى را كه گرو گرفته ، بدون اجازه بدهكار ملك كسى كند ، مثلا ببخشد يا بفروشد ، ولى اگر آن را ببخشد يا بفروشد بعد بدهكار اجازه نمايد اشكال ندارد .
مسأله 2316 ـ اگر طلبكارى چيزى را كه گرو برداشته با اجازه بدهكار بفروشد ، پول آن هم مثل خود مال ، گرو مى باشد ، و همچنين است در صورتى كه بى اجازه او بفروشد و بعد بدهكار امضا كند يا آنكه خود بدهكار آن چيز را با اجازه طلبكار بفروشد كه عوض آن گرو باشد ، و در صورتى كه بى اجازه او باشد ، آن چيز به گرو بودن خود باقى مى ماند .
مسأله 2317 ـ اگر موقعى كه بايد بدهى خود را بدهد ، طلبكار مطالبه كند و او ندهد ، طلبكار در صورتى كه وكالت در فروش داشته باشد مى تواند مالى را كه گرو برداشته بفروشد و طلب خود را بردارد ، و در صورتى كه وكالت نداشته باشد لازم است از بدهكار اجازه بگيرد ، و اگر دسترسى به او نداشته بايد براى فروش آن از حاكم شرع اجازه بگيرد ، و در هر دو صورت اگر زيادى داشته باشد بايد زيادى را به بدهكار بدهد .
مسأله 2318 ـ اگر بدهكار غير از خانه اى كه در آن نشسته و چيزهاى كه مانند اثاثيه ، محل احتياج او است ، چيز ديگرى نداشته باشد ، طلبكار نمى تواند طلب خود را از او مطالبه كند ، ولى اگر مالى را كه گرو گذاشته اگرچه خانه و اثاثيه باشد ، طلبكار مى تواند بفروشد و طلب خود را بردارد .

احكام ضامن شدن

مسأله 2319 ـ اگر انسان بخواهد ضامن شود كه بدهى كسى را بدهد ، ضامن شدن او در صورتى صحيح است كه به هر لفظى اگرچه عربى نباشد يا به عملى به طلبكار بفهماند كه من ضامن شده ام طلب تو را بدهم ، و طلبكار هم رضايت خود را بفهماند ، و راضى بودن بدهكار شرط نيست .
مسأله 2320 ـ ضامن وطلبكار بايد مكلّف وعاقل باشند وكسى هم آنها را مجبور نكرده باشد ، و نيز بايد سفيه نباشند ، و طلبكار هم مفلّس نباشد ، ولى اين شرطها در بدهكار نيست ، مثلا اگر كسى ضامن شود كه بدهى بچّه يا ديوانه را بدهد صحيح است .
مسأله 2321 ـ هرگاه كسى كه ضمانت مى نمايد چنين بگويد : اگر بدهكار قرض تو را نداد من مى دهم ، به اين معنى كه بالفعل عهده دار قرض شود كه در صورت ندادن بدهكار ، از عهده برآيد ، بعيد نيست ضمان صحيح باشد ، و طلبكار در صورت ندادن بدهكار ، بتواند از ضامن مطالبه نمايد .
مسأله 2322 ـ اگر كسى بخواهد از ديگرى قرض كند و شخصى به قرض دهنده بگويد كه من ضامن قرض هستم ، در صورتى كه قرض گيرنده ادا نكند بعيد نيست طلبكار بتواند از ضامن مطالبه كند .
مسأله 2323 ـ در صورتى انسان مى تواند ضامن شود كه طلبكار و بدهكار و جنس بدهى همه در واقع و نفس الامر معيّن باشد ، پس اگر دو نفر از كسى طلبكار باشند و انسان بگويد من ضامن هستم كه طلب يكى از شماها را بدهم ، چون معيّن نكرده كه طلب كدام را مى دهد ، ضامن شدن او باطل است . و نيز اگر كسى از دو نفر طلبكار باشد و انسان بگويد من ضامن هستم كه بدهى يكى از آن دو نفر را به تو بدهم ، چون معيّن نكرده كه بدهى كدام را مى دهد ، ضامن شدن او باطل مى باشد . و همچنين اگر كسى از ديگرى مثلا ده من گندم و ده تومان پول طلبكار باشد و انسان بگويد من ضامن يكى از دو طلب تو هستم و معيّن نكند كه ضامن گندم است يا ضامن پول ، صحيح نيست .
مسأله 2324 ـ اگر طلبكار طلب خود را به ضامن ببخشد ، ضامن نمى تواند از بدهكار چيزى بگيرد ، و اگر مقدارى از آن را ببخشد نمى تواند آن مقدار را مطالبه نمايد .
مسأله 2325 ـ اگر انسان ضامن شود كه بدهى كسى را بدهد ، نمى تواند از ضامن شدن خود برگردد .
مسأله 2326 ـ ضامن و طلبكار ـ بنابر احتياط ـ نمى توانند شرط كنند كه هر وقت بخواهند ضامن بودن ضامن را بهم بزنند .
مسأله 2327 ـ هرگاه انسان در موقع ضامن شدن بتواند طلب طلبكار را بدهد اگرچه بعد فقير شود ، طلبكار نمى تواند ضامن بودن او را بهم زند و طلب خود را از بدهكار اول مطالبه نمايد ، و همچنين است اگر در آن موقع نتواند طلب او را بدهد ولى طلبكار بداند و به ضامن شدن او راضى شود .
مسأله 2328 ـ اگر انسان در موقعى كه ضامن مى شود نتواند طلب طلبكار را بدهد و طلبكار عدم توانائى او را نمى دانسته بخواهد ضامن بودن او را بهم بزند ، اشكال ندارد ، ولى در صورتى كه ضامن پيش از اينكه طلبكار ملتفت شود قدرت پيدا كرده باشد ، بهم زدن جايز نيست .
مسأله 2329 ـ اگر كسى بدون اجازه بدهكار ضامن شود كه بدهى او را بدهد ، نمى تواند چيزى از او بگيرد .
مسأله 2330 ـ اگر كسى با اجازه بدهكار ضامن شود كه بدهى او را بدهد ، مى تواند مقدارى را كه ضامن شده پس از دادن از او مطالبه نمايد ، ولى اگر بجاى جنسى كه بدهكار بوده جنس ديگرى به طلبكار او بدهد ، نمى تواند چيزى را كه داده از او مطالبه نمايد ، مثلا اگر ده من گندم بدهكار باشد و ضامن ده من برنج بدهد ، نمى تواند برنج را از او مطالبه نمايد ، ولى ظاهر آن است كه ده من گندم را مى تواند مطالبه كند ، امّا اگر خودش راضى شود كه برنج بدهد اشكال ندارد .

احكام كفالت

مسأله 2331 ـ كفالت آن است كه انسان متعهّد شود كه هر وقت طلبكار بدهكار را خواست ، به دست او بدهد ، و به كسى كه اينطور متعهّد مى شود كفيل مى گويند .
مسأله 2332 ـ كفالت در صورتى صحيح است كه كفيل به هر لفظى اگرچه عربى نباشد يا به عملى به طلبكار بفهماند كه من متعهّدم هر وقت بدهكار خودرا بخواهى ، به دست تو بدهم ، وطلبكار هم قبول نمايد .
مسأله 2333 ـ كفيل بايد مكلّف و عاقل باشد و او را در كفالت مجبور نكرده باشند و بتواند كسى را كه كفيل او شده حاضر نمايد .
مسأله 2334 ـ يكى از پنج چيز ، كفالت را بهم مى زند :
اول : كفيل ، بدهكار را به دست طلبكار بدهد .
دوم : طلب طلبكار داده شود .
سوم : طلبكار از طلب خود بگذرد .
چهارم : بدهكار بميرد .
پنجم : طلبكار كفيل را از كفالت آزاد كند .
مسأله 2335 ـ اگر كسى به زور بدهكار را از دست طلبكار رها كند ، چنانچه طلبكار دسترسى به او نداشته باشد ، كسى كه بدهكار را رها كرده ، بايد او را بدست طلبكار بدهد .

احكام وديعه ( امانت )

مسأله 2336 ـ اگر انسان مال خود را به كسى بدهد و بگويد نزد تو امانت باشد ، و او هم قبول كند ، يا بدون اينكه حرفى بزنند صاحب مال بفهماند كه مال را براى نگهدارى به او مى دهد و او هم به قصد نگهدارى كردن بگيرد ، بايد به احكام وديعه و امانت دارى كه بعداً گفته مى شود عمل نمايد .
مسأله 2337 ـ امانت دار و كسى كه مال را امانت مى گذارد بايد هر دو عاقل باشند ، پس اگر انسان مالى را پيش ديوانه امانت بگذارد ، يا ديوانه مالى را پيش كسى امانت بگذارد صحيح نيست . ولى جايز است بچه مميز با اذن ولى مالش را نزد كسى امانت بگذارد و همچنين جايز است مال ديگرى را با اذنش نزد كسى امانت بگذارد ، و امانت گذاشتن نزد بچه مميّز عيبى ندارد اگرچه ولى اجازه نداده باشد .
مسأله 2338 ـ اگر از بچّه اى چيزى را بدون اذن صاحبش به طور امانت قبول كند ، بايد آن را به صاحبش بدهد ، و اگر آن چيز مال خود بچّه است و ولى در امانت گذاشتن بچّه اجازه نداده باشد لازم است آن مال را به ولىّ او برساند ، و چنانچه در رساندن مال به آنان كوتاهى كند و تلف شود ، بايد عوض آن را بدهد ، و همچنين است حال اگر امانت گذار ديوانه باشد .
مسأله 2339 ـ كسى كه نمى تواند امانت را نگهدارى نمايد ، در صورتى كه امانت گذار ملتفت حال او نباشد بنابر احتياط واجب بايد قبول نكند .
مسأله 2340 ـ اگر انسان به صاحب مال بفهماند كه براى نگهدارى مال او حاضر نيست ، چنانچه او مال را بگذارد و برود و آن مال تلف شود ، كسى كه امانت را قبول نكرده ضامن نيست ، ولى احتياط مستحب آن است كه اگر ممكن باشد آن را نگهدارى نمايد .
مسأله 2341 ـ كسى كه چيزى را امانت مى گذارد ، هر وقت بخواهد مى تواند آن را پس بگيرد ، و كسى هم كه امانت را قبول مى كند ، هر وقت بخواهد مى تواند آن را به صاحبش برگرداند .
مسأله 2342 ـ اگر انسان از نگهدارى امانت منصرف شود و وديعه را بهم بزند ، بايد هرچه زودتر مال را به صاحب آن يا وكيل يا ولىّ صاحبش برساند يا به آنان خبر دهد كه به نگهدارى حاضر نيست ، و اگر بدون عذر ، مال را به آنان نرساند و خبر ندهد ، چنانچه مال تلف شود ، بايد عوض آن را بدهد .
مسأله 2343 ـ كسى كه امانت را قبول مى كند اگر براى آن ، جاى مناسبى ندارد ، بايد جاى مناسب تهيه نمايد وطورى آن را نگهدارى كند كه مردم نگويند در نگهدارى آن كوتاهى نموده است ، و اگر در جائى كه مناسب نيست بگذارد و تلف شود ، بايد عوض آن را بدهد .
مسأله 2344 ـ كسى كه امانت را قبول مى كند ، اگر در نگهدارى آن كوتاهى نكند و تعدّى ـ يعنى زياده روى ـ هم ننمايد و اتفاقاً آن مال تلف شود ، ضامن نيست ، ولى اگر آن را در جائى بگذارد كه مأمون از آن نباشد كه ظالمى بفهمد و آن را ببرد ، چنانچه تلف شود بايد عوض آن را به صاحبش بدهد .
مسأله 2345 ـ اگر صاحب مال براى نگهدارى مال خود جائى را معيّن كند و به كسى كه امانت را قبول كرده بگويد كه : بايد مال را در اينجا حفظ كنى و اگر احتمال هم بدهى كه از بين برود نبايد آن را به جاى ديگر ببرى ، نمى تواند آن را به جاى ديگر ببرد ، و اگر به جاى ديگر ببرد و تلف شود ، ضامن است .
مسأله 2346 ـ اگر صاحب مال براى نگهدارى مال خود جائى را معيّن كند ، و كسى كه امانت را قبول كرده بداند آن محل در نظر صاحب مال خصوصيّتى نداشته بلكه يكى از موارد حفظ آن بوده ، مى تواند آن را به جاى ديگرى كه مال در آنجا محفوظتر يا مثل محل اولى است ببرد ، و چنانچه مال در آنجا تلف شود ضامن نيست .
مسأله 2347 ـ اگر صاحب مال ديوانه شود ، كسى كه امانت را قبول كرده بايد فوراً امانت را به ولىّ او برساند و يا به ولىّ او خبر دهد ، و اگر بدون عذر شرعى مال را به ولىّ او ندهد و از خبر دادن هم كوتاهى كند و مال تلف شود بايد عوض آن را بدهد .
مسأله 2348 ـ اگر صاحب مال بميرد ، امانت دار بايد مال را بهوارث او برساند يا به وارث او خبر دهد ، وچنانچه مال را به وارث او ندهد و از خبر دادن هم كوتاهى كند و مال تلف شود ضامن است ، ولى اگر براى آنكه مى خواهد بفهمد كسى كه مى گويد من وارث ميّتم راست مى گويد يا نه ، يا ميّت وارث ديگرى دارد يا نه ، مال را ندهد و از خبر دادن هم كوتاهى كند و مال تلف شود ضامن نيست .
مسأله 2349 ـ اگر صاحب مال بميرد و چند وارث داشته باشد كسى كه امانت را قبول كرده بايد مال را به همه ورثه بدهد ، يا به كسى بدهد كه همه آنان گرفتن مال را به او واگذار كرده اند ، پس اگر بدون اجازه ديگران تمام مال را به يكى از ورثه بدهد ، ضامن سهم ديگران است .
مسأله 2350 ـ اگر كسى كه امانت را قبول كرده بميرد يا ديوانه شود ، وارث يا ولىّ او بايد هرچه زودتر به صاحب مال اطلاع دهد يا امانت را به او برساند .
مسأله 2351 ـ اگر امانت دار نشانه هاى مرگ را در خود ببيند ، چنانچه ممكن است بايد امانت را به صاحب آن يا وكيل او برساند ، و اگر ممكن نيست بايد آن را به حاكم شرع بدهد ، و چنانچه به حاكم شرع دسترسى ندارد در صورتى كه وارث او امين است و از امانت اطلاع دارد لازم نيست وصيّت كند ، و گرنه بايد وصيّت كند و شاهد بگيرد و به وصى و شاهد اسم صاحب مال و جنس و خصوصيّات مال و محل آن را بگويد .
مسأله 2352 ـ اگر امانت دار نشانه هاى مرگ را در خود ببيند و به وظيفه اى كه در مسأله پيش گفته شد عمل نكند ، چنانچه آن امانت از بين برود بايد عوضش را بدهد ، اگرچه در نگهدارى آن كوتاهى نكرده باشد و مرض او خوب شود يا بعد از مدّتى پشيمان شود و وصيّت كند .

احكام عاريه

مسأله 2353 ـ عاريه آن است كه انسان مال خود را به ديگرى بدهد كه از آن استفاده كند و در عوض ، چيزى از او نگيرد .
مسأله 2354 ـ لازم نيست در عاريه صيغه بخوانند ، و اگر مثلا لباس را به قصد عاريه به كسى بدهد و او هم به همين قصد بگيرد ، عاريه صحيح است .
مسأله 2355 ـ عاريه دادن چيز غصبى و چيزى كه مال انسان است ولى منفعت آن را به ديگرى واگذار كرده مثلا آن را اجاره داده ، در صورتى صحيح است كه مالك چيز غصبى يا كسى كه آن چيز را اجاره كرده ، به عاريه دادن راضى باشد .
مسأله 2356 ـ چيزى را كه منفعتش مال انسان است مثلا آن را اجاره كرده مى تواند عاريه بدهد ، ولى اگر در اجاره شرط كرده باشند كه خودش از آن استفاده كند ، نمى تواند آن را به ديگرى عاريه دهد .
مسأله 2357 ـ اگر ديوانه و بچّه و مفلس و سفيه مال خود را عاريه بدهند ، صحيح نيست ، امّا اگر ولى در صورتى كه مصلحت بداند مال كسى را كه بر او ولايت دارد عاريه دهد ، اشكال ندارد ، و همچنين است اگر خود بچّه با اجازه ولى مال خود را عاريه دهد .
مسأله 2358 ـ اگر در نگهدارى چيزى كه عاريه كرده كوتاهى نكند و در استفاده از آن زياده روى هم ننمايد و اتفاقاً آن چيز تلف شود ، ضامن نيست ، ولى چنانچه شرط كنند كه اگر تلف شود عاريه كننده ضامن باشد يا چيزى را كه عاريه كرده طلا و نقره باشد ، بايد عوض آن را بدهد .
مسأله 2359 ـ اگر طلا و نقره را عاريه نمايد و شرط كند كه اگر تلف شود ضامن نباشد ، چنانچه تلف شود ضامن نيست .
مسأله 2360 ـ اگر عاريه دهنده بميرد ، عاريه گيرنده بايد چيزى را كه عاريه كرده به ورثه او بدهد .
مسأله 2361 ـ اگر عاريه دهنده طورى شود كه شرعاً نتواند در مال خود تصرّف كند مثلا ديوانه شود ، عاريه كننده بايد مالى را كه عاريه كرده به ولىّ او بدهد .
مسأله 2362 ـ كسى كه چيزى عاريه داده هر وقت بخواهد مى تواند آن را پس بگيرد ، و كسى هم كه عاريه كرده هر وقت بخواهد مى تواند آن را پس دهد .
مسأله 2363 ـ عاريه دادن چيزى كه استفاده حلال ندارد مثل آلات لهو و قمار باطل است ، وامّا عاريه دادن چيزى كه منفعت حلال دارد مثل عاريه دادن ظرف طلا و نقره به جهت زينت نمودن جايز است .
مسأله 2364 ـ عاريه دادن گوسفند براى استفاده از شير و پشم آن و عاريه دادن حيوان نر براى كشيدن بر ماده صحيح است .
مسأله 2365 ـ اگر چيزى را كه عاريه كرده به مالك يا وكيل يا ولىّ او بدهد و بعد آن چيز تلف شود ، عاريه كننده ضامن نيست ، ولى اگر بدون اجازه صاحب مال يا وكيل يا ولىّ او آن را به جائى ببرد كه صاحبش معمولا به آنجا مى برده ، مثلا اسب را در اصطبلى كه صاحبش براى آن درست كرده ببندد و بعد تلف شود ، يا كسى آن را تلف كند ، ضامن است .
مسأله 2366 ـ اگر چيز نجس را براى كارى كه شرط آن پاكى است عاريه دهد ، مثلا ظرف نجس را عاريه دهد كه در آن غذا بخورند ، بايد نجس بودن آن را به كسى كه عاريه مى كند بگويد ، و امّا اگر لباس نجس را براى نماز خواندن عاريه دهد لازم نيست نجس بودنش را اطلاع دهد .
مسأله 2367 ـ چيزى را كه عاريه كرده ، بدون اجازه صاحب آن نمى تواند به ديگرى اجاره يا عاريه دهد .
مسأله 2368 ـ اگر چيزى را كه عاريه كرده ، با اجازه صاحب آن به ديگرى عاريه دهد ، چنانچه كسى كه اول آن چيز را عاريه كرده بميرد يا ديوانه شود ، عاريه دومى باطل نمى شود .
مسأله 2369 ـ اگر بداند مالى را كه عاريه كرده غصبى است بايد آن را به صاحبش برساند و نمى تواند به عاريه دهنده بدهد .
مسأله 2370 ـ اگر مالى را كه مى داند غصبى است عاريه كند و از آن استفاده اى ببرد و در دست او از بين برود ، مالك مى تواند عوض مال و عوض استفاده اى را كه عاريه كننده برده از او يا از كسى كه مال را غصب كرده مطالبه كند ، و اگر از عاريه كننده بگيرد ، او نمى تواند چيزى را كه به مالك مى دهد از عاريه دهنده مطالبه نمايد .
مسأله 2371 ـ اگر نداند مالى را كه عاريه كرده غصبى است و در دست او از بين برود ، چنانچه صاحب مال عوض آن را از او بگيرد ، او هم مى تواند آنچه را به صاحب مال داده از عاريه دهنده مطالبه نمايد ، ولى اگر چيزى را كه عاريه كرده طلا و نقره باشد يا عاريه دهنده با او شرط كرده باشد كه اگر آن چيز از بين برود عوضش را بدهد ، نمى تواند عوض آن را كه به صاحب مال مى دهد از عاريه دهنده مطالبه نمايد .

احكام نكاح ( ازدواج )

بواسطه عقد ازدواج ، زن به مرد حلال مى شود و آن بر دو قسم است : دائم و غير دائم ( ازدواج موقّت ) . عقد دائم آن است كه مدّت زناشوئى در آن معيّن نشود و هميشگى باشد ، و زنى را كه به اين قسم عقد مى كنند دائمه گويند . و عقد غير دائم آن است كه مدّت زناشوئى در آن معيّن شود ، مثلا زن را به مدّت يك ساعت يا يك روز يا يك ماه يا يك سال يا بيشتر عقد نمايند ، ولى بنابر احتياط مدّت بايد از عمر زن و شوهر زيادتر نباشد ، و زنى را كه به اين قسم عقد كنند متعه و صيغه مى نامند .

احكام عقد

مسأله 2372 ـ در زناشوئى چه دائم و چه غير دائم بايد صيغه خوانده شود ، و تنها راضى بودن زن و مرد كافى نيست ، و صيغه عقد را يا خود زن و مرد مى خوانند يا ديگرى را وكيل مى كنند كه از طرف آنان بخواند .
مسأله 2373 ـ وكيل لازم نيست مرد باشد ، زن هم مى تواند براى خواندن صيغه عقد از طرف ديگرى وكيل شود .
مسأله 2374 ـ زن و مرد تا يقين نكنند كه وكيل آنها صيغه را خوانده است نمى توانند به يكديگر نگاه محرمانه نمايند ، و گمان به اينكه وكيل صيغه را خوانده است كفايت نمى كند ، ولى اگر وكيل بگويد صيغه را خوانده ام كافى است .
مسأله 2375 ـ اگر زنى كسى را وكيل كند كه مثلا ده روزه او را به عقد مردى درآورد و ابتداى ده روز را معيّن نكند ، آن وكيل مى تواند هر وقت كه بخواهد او را ده روزه به عقد آن مرد درآورد ، ولى اگر معلوم باشد كه زن روز يا ساعت معيّنى را قصد كرده ، بايد صيغه را مطابق قصد او بخواند .
مسأله 2376 ـ يك نفر مى تواند براى خواندن صيغه عقد دائم يا غير دائم از طرف دو نفر وكيل شود ، و نيز انسان مى تواند از طرف زن وكيل شود و او را براى خود به طور دائم يا غير دائم عقد كند ، ولى احتياط مستحب آن است كه عقد را دو نفر بخوانند .

دستور خواندن عقد
مسأله 2377 ـ اگر صيغه عقد دائم را خود زن و مرد بخوانند و اول زن بگويد « زَوَّجْتُكَ نَفْسِي عَلَى الصُّداقِ المَعْلُومِ » يعنى خود را زن تو نمودم به مهرى كه معيّن شده ، پس از آن بدون فاصله مرد بگويد « قَبِلْتُ التَّزْوِيجَ » يعنى قبول كردم ازدواج را ، عقد صحيح است . و اگر ديگرى را وكيل كنند كه از طرف آنها صيغه عقد را بخواند ، چنانچه مثلا اسم مرد « احمد » و اسم زن « فاطمه » باشد و وكيل زن بگويد « زَوَّجْتُ مُوَكِّلَكَ اَحْمَد مُوَكِّلَتِي فاطِمَة عَلَى الصُّداقِ المَعْلُومِ » سپس بدون فاصله وكيل مرد بگويد « قَبِلْتُ التَّزْوِيجَ لِمُوَكِّلِي اَحْمَد عَلَى الصُّداقِ المَعْلُومِ » صحيح مى باشد ، و بنابر احتياط واجب بايد لفظى كه مرد مى گويد با لفظى كه زن مى گويد مطابق باشد ، مثلا اگر زن « زَوَّجْتُ » مى گويد مرد هم « قَبِلْتُ التَّزْوِيجَ » بگويد .
مسأله 2378 ـ اگر خود زن و مرد بخواهند صيغه عقد غير دائم را بخوانند ، بعد از آنكه مدّت و مهر را معيّن كردند ، چنانچه زن بگويد « زَوَّجْتُكَ نَفْسِي فِي المُدَّةِ المَعْلُومَةِ عَلَى المَهْرِ المَعْلُومِ » ، بعد بدون فاصله مرد بگويد « قَبِلْتُ » صحيح است . و اگر ديگرى را وكيل كنند و اول وكيل زن به وكيل مرد بگويد « مَتَّعْتُ مُوَكِّلَتِي فِي المُدَّةِ المَعْلُومَةِ عَلَى المَهْرِ المَعْلُومِ » پس بدون فاصله وكيل مرد بگويد « قَبِلْتُ لِمُوَكِّلِي هكَذا » صحيح مى باشد .

شرط عقد
مسأله 2379 ـ عقد ازدواج چند شرط دارد :
« اول » آنكه بنابر احتياط به عربى صحيح خوانده شود . و اگر خود مرد و زن نتوانند صيغه را به عربى صحيح بخوانند ، چنانچه ممكن باشد ، احتياط واجب آن است كه كسى را كه مى تواند به عربى صحيح بخواند وكيل كنند ، و اگر ممكن نباشد ، خودشان مى توانند به غير عربى بخوانند ، امّا بايد لفظى بگويند كه معنى « زَوَّجْتُ » و « قَبِلْتُ » را بفهماند .
« دوم » مرد و زن يا وكيل آنها كه صيغه را مى خوانند قصد انشاء داشته باشند ، يعنى اگر خود مرد و زن صيغه را مى خوانند ، زن به گفتن « زَوَّجْتُكَ نَفْسِي » قصدش اين باشد كه خود را زن او قرار دهد ، و مرد به گفتن « قَبِلْتُ التَّزْوِيجَ » زن بودن او را براى خود قبول بنمايد . و اگر وكيل مرد و زن صيغه را مى خوانند ، به گفتن « زَوَّجْتُ وَقَبِلْتُ » قصدشان اين باشد كه مرد و زنى كه آنان را وكيل كرده اند ، زن و شوهر شوند .
« سوم » كسى كه صيغه را مى خواند بنابر احتياط ، بالغ و عاقل باشد ، چه براى خودش بخواند يا از طرف ديگرى وكيل شده باشد .
« چهارم » اگر وكيل زن و شوهر يا ولىّ آنها صيغه را مى خوانند ، در موقع عقد ، زن و شوهر را معيّن كنند ، مثلا اسم آنها را ببرند يا به آنها اشاره نمايند . پس كسى كه چند دختر دارد ، اگر به مردى بگويد « زَوَّجْتُكَ اِحْدى بَناتِي » يعنى زن تو نمودم يكى از دخترانم را ، و او بگويد « قَبِلْتُ » يعنى قبول كردم ، چون در موقع عقد دختر را معيّن نكرده اند ، عقد باطل است .
« پنجم » زن و مرد به ازدواج راضى باشند ، ولى اگر زن ظاهراً با كراهت اذن دهد و معلوم باشد قلباً راضى است ، عقد صحيح است .
مسأله 2380 ـ اگر در عقد يك حرف غلط خوانده شود كه معنى آن را عوض كند ، عقد باطل است .
مسأله 2381 ـ كسى كه دستور زبان عربى را نمى داند ، اگر قرائتش صحيح باشد و معناى هر كلمه از عقد را جداگانه بداند و از هر لفظى معناى آن را قصد نمايد ، مى تواند عقد را بخواند .
مسأله 2382 ـ اگر زنى را براى مردى بدون اجازه آنان عقد كنند و بعداً زن و مرد آن عقد را اجازه نمايند عقد صحيح است .
مسأله 2383 ـ اگر زن و مرد يا يكى از آن دو را به ازدواج مجبور نمايند و بعد از خواندن عقد اجازه نمايند ، عقد صحيح است ، و بهتر آن است كه دوباره عقد را بخوانند .
مسأله 2384 ـ پدر و جدّ پدرى مى توانند براى فرزند پسر يا دختر نابالغ يا ديوانه خود كه با حال ديوانگى بالغ شده است ازدواج كنند ، و بعد از آنكه طفل بالغ شد ، يا ديوانه عاقل گرديد ، اگر ازدواجى كه براى او كرده اند مفسده اى نداشته ، نمى تواند آن را بهم بزند ، و اگر مفسده اى داشته ، مى تواند آن را امضاء يا رد نمايد ، ولى در صورتى كه دختر و پسر نابالغ را پدرانشان به يكديگر تزويج كنند چنانچه پس از بلوغشان اجازه نكنند ، احتياط به طلاق ترك نشود .
مسأله 2385 ـ دخترى كه به حدّ بلوغ رسيده و رشيده است يعنى مصلحت خود را تشخيص مى دهد ، اگر بخواهد شوهر كند ، چنانچه باكره باشد ، بايد از پدر يا جدّ پدرى خود اجازه بگيرد ، و اجازه مادر و برادر لازم نيست ، و پدر نيز مى تواند با رعايت مصلحت دختر او را شوهر دهد .
مسأله 2386 ـ اگر دختر باكره نباشد يا اينكه باكره باشد ، ولى اجازه گرفتن از پدر و جدّ پدرى به جهت غائب بودن يا غير آن ممكن نباشد ، و دختر حاجت به شوهر كردن داشته باشد اجازه پدر و جد لازم نيست .
مسأله 2387 ـ اگر پدر يا جدّ پدرى براى پسر نابالغ خود زن بگيرد ، پسر بايد بعد از بالغ شدن خرج آن زن را بدهد .
مسأله 2388 ـ اگر پدر يا جدّ پدرى براى پسر نابالغ خود زن بگيرد ، چنانچه پسر در موقع عقد مالى داشته ، مديون مهر زن است ، و اگر در موقع عقد مالى نداشته ، پدر يا جدّ او بايد مهر زن را بدهد .

عيبهائى كه بواسطه آنها مى شود عقد را بهم زد
مسأله 2389 ـ اگر مرد بعد از عقد بفهمد كه زن يكى از اين هفت عيب را دارد ، مى تواند عقد را بهم بزند :
اول : ديوانگى .
دوم : مرض خوره .
سوم : مرض برص .
چهارم : كورى .
پنجم : زمين گير بودن ، و در حكم او است شلى كه شل بودنش واضح باشد .
ششم : افضاء ، يعنى راه بول و حيض يا راه حيض و غائط او يكى شده باشد .
هفتم : آنكه گوشت يا استخوانى در فرج او باشد كه مانع نزديكى شود .
مسأله 2390 ـ اگر زن بعد از عقد بفهمد كه شوهر او پيش از عقد ديوانه بوده است يا آنكه بعد از عقد چه پيش از نزديكى يا بعد از آن ديوانه شود يا آلت مردى نداشته ، يا بعد از عقد پيش از نزديكى بريده شود يا مرضى دارد كه نمى تواند وطى و نزديكى نمايد ، هرچند آن مرض بعد از عقد و پيش از نزديكى عارض شده باشد . در تمام اين صور بى طلاق مى تواند عقد را بهم بزند ، ولى در صورتى كه شوهر نتواند نزديكى نمايد ، لازم است زن به حاكم شرع يا وكيلش رجوع نمايد و او به شوهر يك سال مهلت مى دهد ، و چنانچه نتوانست با آن زن يا زنى ديگر نزديكى نمايد ، زن پس از آن مى تواند عقد را بهم بزند . و اگر آلت مردى بعد از نزديكى بريده شود ، فسخ عقد از طرف زن اثرى ندارد ، و احتياط مستحب اين است كه شوهر او را طلاق دهد .
مسأله 2391 ـ اگر زن بعد از عقد بفهمد كه تخمهاى شوهرش را كشيده اند ، در صورتى كه امر را بر آن زن مشتبه كرده باشند ، مى تواند عقد را بهم بزند ، و در غير اين فرض اشتباه اندازى احتياط ترك نشود .
مسأله 2392 ـ اگر بواسطه آنكه مرد نمى تواند وطى و نزديكى كند ، زن عقد را بهم بزند ، شوهر بايد نصف مهر را بدهد . ولى اگر بواسطه يكى از عيبهاى ديگرى كه گفته شد ، مرد يا زن عقد را بهم بزند ، چنانچه مرد با زن نزديكى نكرده باشد ، چيزى بر او نيست ، و اگر نزديكى كرده ، بايد تمام مهر را بدهد .

عدّه اى از زنها كه ازدواج با آنان حرام است
مسأله 2393 ـ ازدواج با زنهائى كه مثل مادر و خواهر و مادر زن با انسان محرم هستند حرام است .
مسأله 2394 ـ اگر كسى زنى را براى خود عقد نمايد اگرچه با او نزديكى نكند ، مادر و مادر مادر آن زن و مادر پدر او هرچه بالا روند به آن مرد محرم مى شوند .
مسأله 2395 ـ اگر زنى را عقد كند و با او نزدكى نمايد ، دختر و نوه دخترى و پسرى آن زن هر چه پائين روند ، چه در وقت عقد باشند يا بعداً به دنيا بيايند ، به آن مرد محرم مى شوند .
مسأله 2396 ـ اگر با زنى كه براى خود عقد كرده نزديكى نكرده باشد ، تا وقتى كه آن زن در عقد او است ـ بنابر احتياط واجب ـ با دختر او ازدواج نكند .
مسأله 2397 ـ عمّه و خاله پدر ، و عمّه و خاله پدرِ پدر ، و عمّه و خاله مادر ، و عمّه و خاله مادرِ مادر هرچه بالا روند به انسان محرمند .
مسأله 2398 ـ پدر و جدّ شوهر هرچه بالا روند ، و پسر و نوه پسرى و دخترى او هرچه پائين آيند ، چه در موقع عقد باشند يا بعداً به دنيا بيايند ، به زن او محرم هستند .
مسأله 2399 ـ اگر زنى را براى خود عقد كند ، دائمه باشد يا صيغه ، تا وقتى كه آن زن در عقد او است نمى تواند با خواهر آن زن ازدواج نمايد .
مسأله 2400 ـ اگر زن خود را به ترتيبى كه در كتاب طلاق گفته مى شود ، طلاق رجعى دهد ، در بين عدّه نمى تواند خواهر او را عقد نمايد ، ولى در عدّه طلاق بائن مى تواند با خواهر او ازدواج نمايد ، و در عدّه متعه احتياط واجب آن است كه ازدواج نكند .
مسأله 2401 ـ انسان نمى تواند بدون اجازه زن خود با خواهر زاده و برادر زاده او ازدواج كند ، ولى اگر بدون اجازه زنش آنان را عقد نمايد و بعداً زن اجازه نمايد اشكال ندارد .
مسأله 2402 ـ اگر زن بفهمد شوهرش برادرزاده يا خواهر زاده او را عقد كرده و حرفى نزند ، چنانچه بعداً رضايت ندهد ، عقد آنان باطل است .
مسأله 2403 ـ اگر انسان پيش از آنكه دختر خاله خود را بگيرد ، با مادر آن زنا كند ، ديگر نمى تواند با آن ازدواج نمايد ، و بنابر احتياط واجب دختر عمّه نيز اين حكم را دارد .
مسأله 2404 ـ اگر با دختر عمّه يا دختر خاله خود ازدواج نمايد و پيش از آنكه با آنان نزديكى كند با مادرشان زنا نمايد ، احتياط مستحب آن است كه از ايشان به طلاق دادن جدا شود ، و امّا اگر زنا كردن با مادرشان پس از نزديكى با خودشان باشد ، موجب جدائى آنها نمى شود .
مسأله 2405 ـ اگر با زنى غير از عمّه و خاله خود زنا كند ، اولى آن است كه با دختر او ازدواج نكند ، بلكه اگر زنى را عقد نمايد و پيش از آنكه با او نزديكى كند با مادر او زنا كند ، بهتر آن است كه از آن زن جدا شود ، ولى اگر با او نزديكى كند و بعد با مادر او زنا نمايد ، بلا شك لازم نيست از آن زن جدا شود .
مسأله 2406 ـ زن مسلمان نمى تواند به عقد كافر درآيد ، مرد مسلمان هم نمى تواند با زنهاى كافره غير اهل كتاب ازدواج كند ، ولى صيغه كردن زنهاى اهل كتاب مانند يهود و نصارى مانعى ندارد ، و بنابر احتياط استحبابى عقد دائمى با آنها ننمايد ، و بعضى از فرق از قبيل خوارج و غُلات و نواصب كه خود را مسلمان مى دانند ، در حكم كفّارند ، و مرد و زن مسلمان نمى توانند با آنها به طور دائم يا انقطاع ازدواج نمايند .
مسأله 2407 ـ اگر با زنى كه در عدّه طلاق رجعى است زنا كند ، آن زن ـ بنا بر اظهر ـ بر او حرام نمى شود ، و اگر با زنى كه در عدّه متعه ، يا طلاق بائن ، يا عدّه وفات است زنا كند بعداً مى تواند او را عقد نمايد ، اگرچه احتياط مستحب آن است كه با او ازدواج نكند . و معناى طلاق رجعى و طلاق بائن و عدّه متعه و عدّه وفات در احكام طلاق گفته خواهد شد .
مسأله 2408 ـ اگر با زن بى شوهرى كه در عدّه نيست زنا كند ، بعداً مى تواند آن زن را براى خود عقد نمايد ، ولى احتياط واجب آن است كه صبر كند تا آن زن حيض ببيند بعد او را عقد نمايد ، و اگر ديگرى بخواهد آن زن را عقد كند اين احتياط مستحب است .
مسأله 2409 ـ اگر زنى را كه در عدّه ديگرى است براى خود عقد كند ، چنانچه مرد و زن يا يكى از آنان بدانند كه عدّه زن تمام نشده و بدانند عقد كردن زن در عدّه حرام است ، آن زن بر او حرام ابدى مى شود ، اگرچه مرد بعد از عقد با آن زن نزديكى نكرده باشد .
مسأله 2410 ـ اگر زنى را كه در عدّه ديگرى است براى خود عقد كند ، و با او نزديكى كند ، آن زن بر او حرام ابدى مى شود ، اگرچه نمى دانسته كه آن زن در عدّه است يا نمى دانسته كه عقد زن در عدّه حرام است .
مسأله 2411 ـ اگر انسان بداند زنى شوهر دارد و ازدواج با او حرام است و با او ازدواج كند ، بايد از او جدا شود و بعداً هم نبايد او را براى خود عقد كند ، و همچنين است اگر نداند كه آن زن شوهر دارد ولى بعد از ازدواج با او نزديكى كرده باشد .
مسأله 2412 ـ زن شوهردار اگر زنا كند ، بر مرد زنا كننده بنابر اظهر حرام ابدى نمى شود ، و نيز بر شوهر خود حرام نمى شود ، و چنانچه توبه نكند و بر عمل خود باقى باشد ، بهتر است كه شوهر ، او را طلاق دهد ولى بايد مهرش را بدهد .
مسأله 2413 ـ زنى را كه طلاق داده اند و زنى كه صيغه بوده و شوهرش مدّت او را بخشيده يا مدّتش تمام شده ، چنانچه بعد از مدّتى شوهر كند و بعد شك كند كه موقع عقد شوهر دوم عدّه شوهر اول تمام بوده يا نه ، به شكّ خود اعتنا نكند .
مسأله 2414 ـ مادر و خواهر و دختر پسرى كه لواط داده ، بنابر احتياط بر لواط كننده ـ در صورتى كه بالغ بوده ـ حرام است ، ولى اگر گمان كند كه دخول شده ، يا شك كند كه دخول شده يا نه ، بر او حرام نمى شوند .
مسأله 2415 ـ اگر با مادر يا خواهر يا دختر كسى ازدواج نمايد ، و بعد از ازدواج با آن كس لواط كند ، آنها بر او حرام نمى شوند مگر اينكه آن ازدواج به طلاق يا مانند آن در زمان لواط بهم بخورد و لواط كننده بخواهد دوباره با آنها ازدواج كند ، و در اين صورت احتياط واجب آن است كه با آنها ازدواج ننمايد .
مسأله 2416 ـ اگر كسى در حال احرام كه يكى از كارهاى عمره يا حج است با زنى ازدواج نمايد ، عقد او باطل است ، و چنانچه مى دانسته كه زن گرفتن بر او حرام است ، ديگر نمى تواند آن زن را عقد كند .
مسأله 2417 ـ اگر زنى كه در حال احرام است با مردى كه در حال احرام نيست ازدواج كند ، عقد او باطل است ، و اگر زن مى دانسته كه ازدواج كردن در حال احرام حرام است ، واجب است كه بعداً با آن مرد ازدواج نكند .
مسأله 2418 ـ اگر مرد طواف نساء را كه يكى از كارهاى حج است بجا نياورد ، زنش و زنان ديگر بر او حرام مى شوند ، ولى نكاح با زنش باطل نمى شود ونيز اگر زن طواف نساء نكند ، شوهرش و مردان ديگر بر او حرام مى شوند ، ولى اگر بعداً طواف نساء را انجام دهند حلال مى شوند .
مسأله 2419 ـ اگر كسى دختر نابالغى را براى خود عقد كند و پيش از آنكه نُه سال دختر تمام شود ، با او نزديكى كند ، اظهر آن است كه بعد از بلوغ دختر ، نزديكى با او حرام نيست ، ولى احوط آن است كه او را طلاق دهد .
مسأله 2420 ـ زنى را كه سه مرتبه طلاق داده اند بر شوهرش حرام مى شود ، ولى اگر با شرائطى كه در احكام طلاق گفته مى شود با مرد ديگرى ازدواج كند ، بعد از مرگ يا طلاق شوهر دوم و گذشتن مقدار عدّه او ، شوهر اول مى تواند دوباره او را براى خود عقد نمايد .

احكام عقد دائم
مسأله 2421 ـ زنى كه عقد دائمى شده احتياط در آن است كه بدون اجازه شوهر براى كارهاى جزئى نيز از خانه بيرون نرود هرچند با حقّ شوهر منافات نداشته باشد ، و بايد خود را براى هر لذّتى كه او مى خواهد تسليم نمايد ، و بدون عذر شرعى از نزديكى كردن او جلوگيرى نكند . تهيه غذا و لباس و منزل او بر شوهر واجب است و اگر تهيه نكند چه توانائى داشته باشد يا نداشته باشد مديون زن است .
مسأله 2422 ـ اگر زن در كارهائى كه در مسأله پيش گفته شد اطاعت شوهر را نكند ، حقّ همخوابى ندارد و گناهكار است ، و مشهور فرموده اند كه حقّ غذا و لباس و منزل نيز ندارد ، ولى اين حكم مادامى كه زن نزد شوهر است محل اشكال است ، و امّا مهر او بدون اشكال از بين نمى رود .
مسأله 2423 ـ مرد حق ندارد زن خود را به خدمت خانه مجبور كند مگر آنكه در عقد نكاح شرط كند .
مسأله 2424 ـ مخارج سفر زن اگر بيشتر از مخارج وطن باشد ، با شوهر نيست ، ولى اگر شوهر مايل باشد كه زن را سفر ببرد ، بايد خرج سفر او را بدهد .
مسأله 2425 ـ زنى كه خرج او بر عهده شوهر است و شوهر خرج او را نمى دهد ، مى تواند خرجى خود را بدون اجازه از مال او بردارد ، و اگر ممكن نيست چنانچه ناچار باشد كه معاش خود را تهيه كند در موقعى كه مشغول تهيه معاش است ، اطاعت شوهر بر او واجب نيست .
مسأله 2426 ـ مرد اگر دو زن داشته باشد و نزد يكى از آنها يك شب بماند ، واجب است نزد ديگرى نيز يك شب در ضمن چهار شب بماند مگر آنكه زن از حقّ خود صرف نظر كند ، و در غير اين صورت ماندن مرد واجب نيست ، بلى لازم است او را به طور كلّى متاركه ننمايد ، و اولى و احوط اين است كه مرد در هر چهار شب يك شب نزد زن دائمى خود بماند .
مسأله 2427 ـ شوهر نمى تواند بيش از چهار ماه با عيال دائمى جوان خود نزديكى را ترك كند مگر آنكه زن راضى باشد .
مسأله 2428 ـ اگر در عقد دائمى مهر را معيّن نكنند ، عقد صحيح است ، و چنانچه مرد با زن نزديكى كند ، بايد مهر او را مطابق مهر زنهائى كه مثل او هستند بدهد .
مسأله 2429 ـ اگر موقع خواندن عقد دائمى براى دادن مهر مدّت معيّن نكرده باشند ، زن مى تواند پيش از گرفتن مهر از نزديكى كردن شوهر جلوگيرى كند ، چه شوهر توانائى دادن مهر را داشته باشد چه نداشته باشد ، ولى اگر پيش از گرفتن مهر به نزديكى راضى شود و شوهر با او نزديكى كند ، ديگر نمى تواند بدون عذر شرعى از نزديكى شوهر جلوگيرى نمايد .

متعه ( ازدواج موقت )
مسأله 2430 ـ صيغه كردن زن اگرچه براى لذت بردن هم نباشد صحيح است .
مسأله 2431 ـ احتياط واجب آن است كه شوهر بيش از چهار ماه با متعه خود نزديكى را ترك نكند .
مسأله 2432 ـ زنى كه صيغه مى شود اگر در عقد شرط كند كه شوهر با او نزديكى نكند ، عقد و شرط او صحيح است ، و شوهر فقط مى تواند لذتهاى ديگر از او ببرد ، ولى اگر بعداً به نزديكى راضى شود ، شوهر مى تواند با او نزديكى نمايد .
مسأله 2433 ـ زنى كه صيغه شده اگرچه آبستن شود حقّ خرجى ندارد .
مسأله 2434 ـ زنى كه صيغه شده حقّ همخوابى ندارد و از شوهر ارث نمى برد و شوهر هم از او ارث نمى برد ، مگر در صورتى كه ارث بردن را شرط كرده باشند كه در اين صورت هر كه شرط كرده ارث مى برد .
مسأله 2435 ـ زنى كه صيغه شده اگرچه نداند كه حقّ خرجى و همخوابى ندارد ، عقد او صحيح است ، و براى آنكه نمى دانسته ، حقّى به شوهر پيدا نمى كند .
مسأله 2436 ـ زنى كه صيغه شده چنانچه بدون اجازه شوهر از خانه بيرون برود ، و بواسطه بيرون رفتن ، حقّ شوهر از بين مى رود ، بيرون رفتن او حرام است ، و بنابر احتياط در صورتى هم كه حقّ شوهر از بين نرود ، بدون اجازه او از خانه بيرون نرود .
مسأله 2437 ـ اگر زنى مردى را وكيل كند كه به مدّت و مبلغ معيّن او را براى خود صيغه نمايد ، چنانچه مرد او را به عقد دائم خود درآورد ، يا به غير از مدّت يا مبلغى كه معيّن شده او را صيغه كند ، وقتى آن زن فهميد ، اگر اجازه نمايد آن عقد صحيح و گرنه باطل است .
مسأله 2438 ـ براى محرم شدن ، مى تواند پدر يا جدّ پدرى دختر نابالغ خود را يك ساعت يا بيشتر به عقد كسى درآورد ، ولى بايد آن عقد براى دختر نفعى داشته باشد . و امّا اگر براى پسر نابالغ جهت محرم شدن در زمانى كه به طور كلّى قابليت استمتاع نداشته باشد زنى را عقد نمايند محل اشكال است .
مسأله 2439 ـ اگر پدر يا جدّ پدرى ، طفل خود را كه در محل ديگرى است و نمى داند زنده است يا مرده ، براى محرم شدن به عقد كسى درآورد ، در صورتى كه مدّت زوجيّت قابل باشد كه از معقوده استمتاع شود ، بر حسب ظاهر محرم بودن حاصل مى شود ، و چنانچه بعداً معلوم شود كه در موقع عقد ، آن دختر زنده نبوده ، عقد باطل است و كسانى كه بواسطه عقد ظاهراً محرم شده بودند نامحرمند .
مسأله 2440 ـ اگر مرد مدّت صيغه زن را ببخشد ، چنانچه با او نزديكى كرده بايد تمام چيزى را كه قرار گذاشته به او بدهد ، و اگر نزديكى نكرده واجب است نصف مهر را بدهد ، و احتياط مستحب آن است كه تمام مهر را بدهد .
مسأله 2441 ـ مرد مى تواند زنى را كه صيغه او بوده و هنوز عدّه اش تمام نشده ، به عقد دائم خود درآورد يا اينكه دوباره صيغه نمايد ، ولى اين كار قبل از تمام شدن مدّت صيغه جايز نيست مگر آنكه باقى مدّت را بر زن قبلا ببخشد .

احكام نگاه كردن
مسأله 2442 ـ نگاه كردن مرد به بدن زنان نامحرم و همچنين نگاه كردن به موى آنان ، چه با قصد لذّت چه بدون آن حرام است ، و نگاه كردن به صورت و دستها اگر به قصد لذّت باشد حرام است ، بلكه احتياط آن است كه بدون قصد لذّت هم به آنها نگاه نكند ، و نيز نگاه كردن زن به بدن مرد نامحرم با قصد لذّت حرام مى باشد .
مسأله 2443 ـ اگر انسان بدون قصد لذّت به صورت و دستهاى زنهاى كفّار و جاهائى از بدن كه عادت آنها به پوشانيدنش نيست ، نگاه كند ، اشكال ندارد .
مسأله 2444 ـ زن بايد بدن و موى خود را از مرد نامحرم بپوشاند ، و بهتر آن است كه بدن و موى خود را از پسرى هم كه بالغ نشده ولى خوب و بد را مى فهمد بپوشاند .
مسأله 2445 ـ نگاه كردن به عورت ديگرى حتى به عورت بچه مميّزى كه خوب و بد را مى فهمد حرام است ، اگرچه از پشت شيشه يا در آئينه يا آب صاف و مانند اينها باشد . ولى زن و شوهر و كنيز و مولايش مى توانند به تمام بدن يكديگر نگاه كنند .
مسأله 2446 ـ مرد و زنى كه با يكديگر محرمند ، اگر قصد لذّت نداشته باشند مى توانند غير از عورت به تمام بدن يكديگر نگاه كنند .
مسأله 2447 ـ مرد نبايد با قصد لذّت به بدن مرد ديگر نگاه كند ، و زن هم به بدن زن ديگر با قصد لذّت نبايد نگاه كند .
مسأله 2448 ـ مرد نبايد عكس زن نامحرم را بيندازد ، و اگر زن نامحرمى را بشناسد بنابر احتياط نبايد به عكس او نگاه كند .
مسأله 2449 ـ اگر زن بخواهد زن ديگر يا مردى غير از شوهر خود را تنقيه كند ، يا عورت او را آب بكشد ، بايد چيزى در دست كند كه دست آن زن به عورت او نرسد ، و همچنين است اگر مرد بخواهد مرد ديگر يا زنى غير زن خود را تنقيه كند يا عورت او را آب بكشد .
مسأله 2450 ـ اگر مرد براى معالجه زن نامحرم ناچار باشد كه او را نگاه كند و دست به بدن او بزند اشكال نـدارد ، ولى اگر با نگاه كردن بتواند معالجه كند ، نبايد دست به بدن او بزند ، و اگر با دست زدن بتواند معالجه كند ، نبايد او را نگاه كند .
مسأله 2451 ـ اگر انسان براى معالجه كسى ناچار شود كه به عورت او نگاه كند ، اگر چاره اى جز نگاه كردن به عورت نباشد اشكال ندارد .

مسائل متفرّقه زناشوئى
مسأله 2452 ـ كسى كه بواسطه نداشتن زن ، به حرام مى افتد ، واجب است زن بگيرد .
مسأله 2453 ـ اگر شوهر در عقد شرط كند كه زن باكره باشد ، و بعد از عقد معلوم شود كه باكره نبوده و بكارتش به نزديكى مردى با او از بين رفته ، بنابر احتياط نمى تواند عقد را بهم بزند ، ولى مى تواند تفاوت بين مهر باكره و غير باكره را بگيرد .
مسأله 2454 ـ ماندن مرد و زن نامحرم در محل خلوتى كه كسى در آنجا نيست و ديگرى هم نمى تواند وارد شود ، در صورتى كه احتمال فساد برود حرام است ، ولى اگر طورى باشد كه كس ديگر بتواند وارد شود ، يا بچّه اى كه خوب و بد را مى فهمد در آنجا باشد ، يا احتمال فساد نرود ، اشكال ندارد .
مسأله 2455 ـ اگر مرد مهر زن را در عقد معيّن كند و قصدش اين باشد كه آن را ندهد ، عقد صحيح است ولى مهر را بايد بدهد .
مسأله 2456 ـ مسلمانى كه منكر خدا يا پيغمبر يا معاد يا از فرقه هائى بوده باشد كه در مسأله ( 2406 ) گفته شد ، و يا حكم ضرورى دين  ،يعنى حكمى را كه مسلمانان جزء دين اسلام مى دانند مثل واجب بودن نماز و روزه ، در صورتى كه بداند آن حكم ضرورى دين است انكار كند مرتد مى شود ، و احكامى كه در مسائل آينده ذكر مى شود بر او مترتّب است .
مسأله 2457 ـ اگر زن پس از ازدواج به طورى كه در مسأله پيش گفته شد مرتد شود ، عقد او باطل مى گردد ، و چنانچه شوهرش با او نزديكى نكرده باشد عدّه ندارد ، و همچنين است اگر بعد از نزديكى مرتد شود ولى يائسه باشد ، امّا اگر يائسه نباشد بايد به دستورى كه در احكام طلاق گفته خواهد شد عدّه نگهدارد ، و مشهور آن است كه اگر در بين عدّه مسلمان شود ، عقد او به حال خود باقى مى ماند ، ولى اين حكم محل اشكال است ، و البته احتياط ترك نشود ، و معناى يائسه در مسأله ( 141 ) گذشت .
مسأله 2458 ـ مردى كه مسلمان زاده است اگر مرتد شود ، زنش بر او حرام مى شود و بايد به مقدار عدّه وفات كه در احكام طلاق گفته مى شود عدّه نگهدارد .
مسأله 2459 ـ مردى كه از پدر و مادر غير مسلمان به دنيا آمده و مسلمان شده ، اگر بعد از ازدواج مرتد شود ، عقد او باطل مى گردد ، وچنانچه با زنش نزديكى نكرده يا اينكه زن يائسه باشد ، عدّه ندارد ، و اگر بعد از نزديكى مرتد شود ، و زن او در سنّ زنهائى باشد كه حيض مى بينند ، بايد آن زن به مقدار عدّه طلاق كه در احكام طلاق گفته مى شود عدّه نگهدارد ، و بنا به مشهور اگر پيش از تمام شدن عدّه ، شوهر او مسلمان شود ، عقد او به حال خود باقى مى ماند ، ولى اين حكم نيز محل اشكال است و البته احتياط ترك نشود .
مسأله 2460 ـ اگر زن در عقد با مرد شرط كند كه او را از شهرى بيرون نبرد و مرد هم قبول كند ، نبايد زن را بدون رضايتش از آن شهر بيرون ببرد .
مسأله 2461 ـ اگر زنى از شوهر سابقش دخترى داشته باشد ، شوهر بعدى مى تواند آن دختر را براى پسر خود كه از اين زن نيست عقد كند ، و نيز اگر دخترى را براى پسر خود عقد كند ، مى تواند با مادر آن دختر ازدواج نمايد .
مسأله 2462 ـ اگر زنى از زنا آبستن شود ، جايز نيست بچّه را سقط كند .
مسأله 2463 ـ اگر كسى با زنى زنا كند ، چنانچه بعد از استبراء به نحوى كه در مسأله ( 2408 ) گفته شد او را عقد كند و بچّه اى از آنان پيدا شود ، در صورتى كه ندانند از نطفه حلال است يا حرام ، آن بچّه حلال زاده است .
مسأله 2464 ـ اگر مرد نداند كه زن در عدّه است و با او ازدواج كند ، چنانچه زن هم نداند و بچّه اى از آنان به دنيا آيد ، حلال زاده است و شرعاً فرزند هر دو مى باشد ، ولى اگر زن مى دانسته كه در عدّه است و تزويج در عدّه جايز نيست شرعاً ، بچّه فرزندِ پدر است ، و در هر دو صورت عقد آنان باطل است و به يكديگر حرام مى باشند .
مسأله 2465 ـ اگر زن بگويد يائسه ام ، نبايد حرف او را قبول كرد ، ولى اگر بگويد شوهر ندارم ، حرف او قبول مى شود .
مسأله 2466 ـ اگر بعد از آنكه انسان با زنى ازدواج كرد ، كسى بگويد آن زن شوهر داشته و زن بگويد نداشتم ، چنانچه شرعاً ثابت نشود كه زن شوهر داشته ، بايد حرف زن را قبول كرد . ولى اگر آن شخص ثقه باشد و بگويد من او را عقد كرده ام و راهى بر اثبات ندارم ، بنابر احتياط لازم نمى تواند زن مزبور را عقد كند .
مسأله 2467 ـ تا دو سال پسر يا دختر تمام نشده ، پدر نمى تواند او را از مادرش جدا كند ، و احوط و اولى آن است كه دختر را تا هفت سال از مادرش جدا نكند .
مسأله 2468 ـ مستحب است در شوهر دادن دخترى كه بالغه است يعنى مكلّف شده ، عجله كنند . از حضرت صادق (عليه السلام) روايت شده كه يكى از سعادتهاى مرد آن است كه دخترش در خانه او حيض نبيند .
مسأله 2469 ـ اگر زن مهر خود را به شوهر صلح كند كه زن ديگر نگيرد ، واجب است كه زن مهر را نگيرد و شوهر هم با زن ديگر ازدواج نكند .
مسأله 2470 ـ كسى كه از زنا به دنيا آمده ، اگر زن بگيرد و بچّه اى پيدا كند ، آن بچّه حلال زاده است .
مسأله 2471 ـ هرگاه مرد در روزه ماه رمضان يا در حال حيض زن با او نزديكى كند ، معصيت كرده ، ولى اگر بچّه اى از آنان به دنيا آيد حلال زاده است .
مسأله 2472 ـ زنى كه يقين دارد شوهرش در سفر مرده ، اگر بعد از عدّه وفات كه مقدار آن در احكام طلاق گفته خواهد شد شوهر كند و شوهر اول از سفر برگردد ، بايد از شوهر دوم جدا شود و به شوهر اول حلال است ، ولى اگر شوهر دوم با او نزديكى كرده باشد ، زن بايد عدّه نگهدارد و شوهر دوم بايد مهر او را مطابق زنهائى كه مثل او هستند بدهد ولى خرج عدّه ندارد ، و نيز حقّ مطالبه نفقه سابق را ندارد .

احكام شير دادن

مسأله 2473 ـ اگر زنى بچّه اى را با شرائطى كه در مسأله ( 2483 ) گفته خواهد شد ، شير دهد ، آن بچّه به اين عدّه محرم مى شود :
اول : خود زن ، و آن را مادر رضاعى مى گويند .
دوم : شوهر زن كه شير مال او است و او را پدر رضاعى مى گويند .
سوم : پدر و مادر آن زن هرچه بالا روند اگرچه پدر و مادر رضاعى او باشند .
چهارم : بچّه هائى كه از آن زن به دنيا آمده اند يا بعد به دنيا مى آيند .
پنجم : بچّه هاى اولاد آن زن هرچه پائين روند ، چه از اولاد او به دنيا آمده چه اولاد او آن بچّه ها را شير داده باشند .
ششم : خواهر و برادر آن زن اگرچه رضاعى باشند ، يعنى بواسطه شير خوردن با آن زن خواهر و برادر شده باشند .
هفتم : عمو و عمّه آن زن اگرچه رضاعى باشند .
هشتم : دائى و خاله آن زن اگرچه رضاعى باشند .
نهم : اولاد شوهر آن زن كه شير مال آن شوهر است ، هرچه پائين روند ، اگرچه اولاد رضاعى او باشند .
دهم : پدر و مادر شوهر آن زن كه شير مال آن شوهر است هرچه بالا روند .
يازدهم : خواهر و برادر شوهرى كه شير مال او است اگرچه خواهر و برادر رضاعى او باشند .
دوازدهم : عمو و عمّه و دائى و خاله شوهرى كه شير مال او است هرچه بالا روند ، اگرچه رضاعى باشند ، و نيز عدّه ديگر هم ـ كه در مسائل بعد گفته مى شود ـ بواسطه شير دادن محرم مى شوند .
مسأله 2474 ـ اگر زنى بچّه اى را با شرائطى كه در مسأله ( 2483 ) گفته مى شود شير دهد ، پدر آن بچّه نمى تواند با دخترهائى كه از آن زن به دنيا آمده اند ازدواج كند ، و نيز نمى تواند دخترهاى شوهرى را كه شير مال او است ، اگرچه دخترهاى رضاعى او باشند ، براى خود عقد نمايد ولى جايز است با دخترهاى رضاعى آن زن ازدواج كند ، اگرچه احتياط مستحب آن است كه با آنان ازدواج نكند .
مسأله 2475 ـ اگر زنى بچّه اى را با شرائطى كه در مسأله ( 2483 ) گفته مى شود شير دهد ، شوهر آن زن كه صاحب شير است به خواهرهاى آن بچّه محرم نمى شود ، ولى احتياط مستحب آن است كه با آنان ازدواج ننمايد ، و نيز خويشان شوهر به خواهر و برادر آن بچّه محرم نمى شوند .
مسأله 2476 ـ اگر زنى بچّه اى را شير دهد ، به برادرهاى آن بچّه محرم نمى شود ، و نيز خويشان آن زن به برادر و خواهر بچّه اى كه شير خورده محرم نمى شوند .
مسأله 2477 ـ اگر انسان با زنى كه دخترى را شير كامل داده ازدواج كند و با آن زن نزديكى نمايد ، ديگر نمى تواند آن دختر را براى خود عقد كند .
مسأله 2478 ـ اگر انسان با دخترى ازدواج كند ، ديگر نمى تواند با زنى كه آن دختر را شير كامل داده ازدواج نمايد .
مسأله 2479 ـ انسان نمى تواند با دخترى كه مادر يا مادر بزرگ انسان او را شير كامل داده ازدواج كند ، و نيز اگر زن پدر انسان از شير پدر او دخترى را شير داده باشد انسان نمى تواند با آن دختر ازدواج نمايد . و چنانچه دختر شير خوارى را براى خود عقد كند ، بعد مادر يا مادر بزرگ يا زن پدر او آن دختر را شير دهد ، عقد باطل مى شود .
مسأله 2480 ـ با دخترى كه خواهر يا زن برادر انسان او را شير كامل داده نمى شود ازدواج كرد ، و همچنين است اگر خواهر زاده يا برادرزاده يا نوه خواهر يا نوه برادر انسان ، آن دختر را شير داده باشد .
مسأله 2481 ـ اگر زنى بچّه دختر خود را شير دهد ، آن دختر به شوهر خود حرام مى شود ، و همچنين است اگر بچّه اى را كه شوهر دخترش از زن ديگر دارد شير دهد . ولى اگر بچّه پسر خود را شير دهد ، زن پسرش كه مادر آن طفل شير خوار است بر شوهر خود حرام نمى شود .
مسأله 2482 ـ اگر زن پدر دخترى بچّه شوهر آن دختر را به شير پدرش شير دهد ، آن دختر به شوهر خود حرام مى شود ، چه بچّه از همان دختر چه از زن ديگر باشد .

شرايط شير دادنى كه علّت محرم شدن است
مسأله 2483 ـ شير دادنى كه علّت محرم شدن است هشت شرط دارد :
اول : بچّه ، شير زن زنده را بخورد ، پس اگر از پستان زنى كه مرده است شير بخورد فائده ندارد .
دوم : شير آن زن از حرام نباشد ، پس اگر شير بچّه اى را كه از زنا به دنيا آمده به بچه ديگر بدهند ، بواسطه آن شير ، بچّه به كسى محرم نمى شود .
سوم : بچّه شير را از پستان بمكد ، پس اگر شير را در گلوى او بريزند نتيجه ندارد .
چهارم : شير ، خالص و با چيز ديگر مخلوط نباشد .
پنجم : شير از يك شوهر باشد . پس اگر زن شير دهى را طلاق دهند ، بعد شوهر ديگرى كند و از او آبستن شود و تا موقع زائيدن ، شيرى كه از شوهر اول داشته باقى باشد ، و مثلا هشت دفعه پيش از زائيدن از شير شوهر اول و هفت دفعه بعد از زائيدن از شير شوهر دوم به بچّه اى بدهد ، آن بچّه به كسى محرم نمى شود .
ششم : بچّه بواسطه مرض شير را قى نكند ، و اگر قى كند ، بنابر احتياط واجب كسانى كه بواسطه شير خوردن به آن بچّه محرم مى شوند ، بايد با او ازدواج نكنند و نگاه محرمانه هم به او ننمايند .
هفتم : پانزده مرتبه ، يا يك شبانه روز به طورى كه در مسأله بعد گفته مى شود شير سير بخورد ، يا مقدارى شير به او بدهند كه بگويند از آن شير استخوانش محكم شده و گوشت در بدنش روئيده است ، بلكه اگر ده مرتبه هم به او شير دهند ، در صورتى كه بين آن ده مرتبه هيچ فاصله حتى به طعام دادن نباشد ، احتياط واجب آن است كه كسانى كه بواسطه شير خوردن او به او محرم مى شوند ، با او ازدواج نكنند و نگاه محرمانه هم به او ننمايند .
هشتم : دو سال بچّه تمام نشده باشد ، و اگر بعد از تمام شدن دو سال او را شير دهند ، به كسى محرم نمى شود ، بلكه اگر مثلا پيش از تمام شدن دو سال ، هشت مرتبه و بعد از آن هفت مرتبه شير بخورد ، به كسى محرم نمى شود ، ولى چنانچه از موقع زائيدن زن شير ده بيشتر از دو سال گذشته باشد و شير او باقى باشد و بچّه اى را شير دهد ، آن بچّه به كسانى كه گفته شد ، محرم مى شود .
مسأله 2484 ـ بايد بچّه در بين يك شبانه روز غذا يا شير كس ديگر را نخورد ، ولى اگر كمى غذا بخورد كه نگويند در بين ، غذا خورده ، اشكال ندارد ، و نيز بايد ده مرتبه را از شير يك زن بخورد و در بين ده مرتبه شير كس ديگر را نخورد و در هر دفعه بدون فاصله شير بخورد ، ولى اگر در بين شير خوردن نفس تازه كند ، يا كمى صبر كند كه از زمان اولى كه پستان در دهان مى گيرد تا وقتى سير مى شود ، يك دفعه حساب شود اشكال ندارد .
مسأله 2485 ـ اگر زن از شير شوهر خود بچّه اى را شير دهد ، بعد شوهر ديگر كند و از شير شوهر دوم بچه ديگر را شير دهد ، آن دو بچّه به يكديگر محرم نمى شوند ، اگرچه بهتر آن است كه باهم ازدواج نكنند .
مسأله 2486 ـ اگر زن از شير يك شوهر چندين بچّه را شير دهد ، همه آنان به يكديگر و به شوهر و به زنى كه آنان را شير داده محرم مى شوند .
مسأله 2487 ـ اگر كسى چند زن داشته باشد و هر كدام آنان با شرايطى كه گفتيم بچّه اى را شير دهد ، همه آن بچّه ها به يكديگر و به آن مرد و به همه آن زنها محرم مى شوند .
مسأله 2488 ـ اگر كسى دو زن شير ده دارد و يكى از آنان بچّه اى را مثلا هشت مرتبه و ديگرى هفت مرتبه شير بدهد ، آن بچّه به كسى محرم نمى شود .
مسأله 2489 ـ اگر زنى از شير يك شوهر پسر و دخترى را شير كامل بدهد ، خواهر و برادر آن دختر به خواهر و برادر آن پسر محرم نمى شوند .
مسأله 2490 ـ انسان نمى تواند بدون اذن زن خود ،بازنهائى كه بواسطه شير خوردن خواهرزاده يا برادرزاده زن او شده اند ازدواج كند . و نيز اگر با پسرى لواط كند ، احتياط واجب آن است كه دختر و خواهر و مادر و مادر بزرگ آن پسر را كه رضاعى هستند ، يعنى بواسطه شير خوردن دختر و خواهر و مادر او شده اند ، براى خود عقد نكند .
مسأله 2491 ـ زنى كه برادر انسان را شير داده ، به انسان محرم نمى شود اگرچه احتياط مستحب آن است كه با او ازدواج نكند .
مسأله 2492 ـ انسان نمى تواند با دو خواهر ، اگرچه رضاعى باشند يعنى بواسطه شير خوردن ، خواهر يكديگر شده باشند ، ازدواج كند . و چنانچه دو زن را عقد كند و بعد بفهمد خواهر بوده اند ، در صورتى كه عقد آنان در يك وقت بوده ، مخيّر است هر كدام را بخواهد اختيار كند ، و اگر در يك وقت نبوده عقد « اولى » صحيح و عقد « دومى » باطل مى باشد .
مسأله 2493 ـ اگر زن از شير شوهر خود كسانى را كه بعداً گفته مى شود شير دهد ، شوهرش بر او حرام نمى شود ، اگرچه بهتر آن است كه احتياط كنند :
اول : برادر و خواهر خود را .
دوم : عمو و عمّه و دائى و خاله خود را .
سوم : اولاد عمو و اولاد دائى خود را .
چهارم : برادرزاده خود را .
پنجم : برادر شوهر ، يا خواهر شوهر خود را .
ششم : خواهرزاده خود ، يا خواهرزاده شوهرش را .
هفتم : عمو و عمّه و دائى و خاله شوهرش را .
هشتم : نوه زن ديگر شوهر خود را .
مسأله 2494 ـ اگر كسى دختر عمّه يا دختر خاله انسان را شير دهد ، به انسان محرم نمى شود ، ولى احتياط مستحب آن است كه از ازدواج با او خوددارى نمايد .
مسأله 2495 ـ مردى كه دو زن دارد ، اگر يكى از آن دو زن فرزند عموى زن ديگر را شير دهد ، زنى كه فرزند عموى او شير خورده ، به شوهر خود حرام نمى شود .

آداب شير دادن
مسأله 2496 ـ براى شير دادن بچّه بهتر از هر كس مادر او است ، و سزاوار است كه مادر براى شير دادن از شوهر خود مزد نگيرد ، و خوب است كه شوهر مزد بدهد . و اگر مادر بخواهد بيشتر از دايه مزد بگيرد ، شوهر مى تواند بچّه را از او گرفته و به دايه بدهد .
مسأله 2497 ـ مستحب است دايه اى كه براى طفل مى گيرند ، دوازده امامى و داراى عقل و عفّت و صورت نيكو باشد ، و مكروه است كم عقل ، يا غير دوازده امامى ، يا بد صورت ، يا بد خلق ، يا زنازاده باشد . و نيز مكروه است دايه اى بگيرند كه شيرش از بچّه اى است كه از زنا به دنيا آمده باشد .

مسائل متفرّقه شير دادن
مسأله 2498 ـ مستحب است از زنها جلوگيرى كنند كه هر بچّه اى را شير ندهند ، زيرا ممكن است فراموش شود كه به چه كسانى شير داده اند و بعداً دو نفر محرم با يكديگر ازدواج نمايند .
مسأله 2499 ـ كسانى كه بواسطه شير خوردن ، خويشى پيدا مى كنند مستحب است يكديگر را احترام نمايند ، ولى از يكديگر ارث نمى برند و حقهاى خويشى كه انسان با خويشان خود دارد براى آنان نيست .
مسأله 2500 ـ در صورتى كه ممكن باشد ، مستحب است بچّه را دو سال تمام شير بدهند .
مسأله 2501 ـ اگر بواسطه شير دادن ، حقّ شوهر از بين نرود ، زن مى تواند بدون اجازه شوهر ، بچه كس ديگر را شير دهد ، ولى جايز نيست بچّه اى را شير دهد كه بواسطه شير دادن به آن بچّه به شوهر خود حرام مى شود ، مثلا اگر شوهر او دختر شير خوارى را براى خود عقد كرده باشد ، زن نبايد آن دختر را شير دهد ، چون اگر آن دختر را شير دهد ، خودش مادر زن شوهرش مى شود و بر او حرام مى گردد .
مسأله 2502 ـ اگر كسى بخواهد زن برادرش به او محرم شود ، بايد دختر شير خوارى را مثلا مدّتى براى خود صيغه كند و در آن مدّت با شرايطى كه در مسأله ( 2483 ) گفته شد زن برادرش آن دختر را شير دهد .
مسأله 2503 ـ اگر مرد پيش از آنكه زنى را براى خود عقد كند ، بگويد بواسطه شير خوردن آن زن بر او حرام شده ، مثلا بگويد شير مادر او را خورده ، چنانچه تصديق او ممكن باشد ، نمى تواند با آن زن ازدواج كند ، و اگر بعد از عقد بگويد و خود زن هم حرف او را قبول نمايد ، عقد باطل است ، پس اگر مرد با او نزديكى نكرده باشد يا نزديكى كرده باشد ولى در وقت نزديكى كردن ، زن بداند بر آن مرد حرام است ، مهر ندارد ، و اگر بعد از نزديكى بفهمد كه بر آن مرد حرام بوده ، شوهر بايد مهر او را مطابق زنهائى كه مثل او هستند بدهد .
مسأله 2504 ـ اگر زن پيش از عقد بگويد بواسطه شير خوردن بر مردى حرام شده ، چنانچه تصديق او ممكن باشد ، نمى تواند با آن مرد ازدواج كند ، و اگر بعد از عقد بگويد ، مثل صورتى است كه مرد بعد از عقد بگويد كه زن بر او حرام است و حكم آن در مسأله پيش گفته شد .
مسأله 2505 ـ شير دادنى كه علّت محرم شدن است به دو چيز ثابت مى شود :
« اول » خبردادن عدّه اى كه انسان از گفته آنان يقين پيدا كند .
« دوم » شهادت دو مرد عادل يا يك مرد و دو زن يا چهار زن كه عادل باشند ، ولى بايد شرايط شير دادن را هم بگويند ، مثلا بگويند ما ديده ايم كه فلان بچّه بيست و چهار ساعت از پستان فلان زن شير خورده و چيزى هم در بين نخورده ، و همچنين ساير شرطها را كه در مسأله ( 2483 ) گفته شد شرح دهند .
مسأله 2506 ـ اگر شك كنند به مقدارى كه علّت محرم شدن است بچّه شير خورده يا نه ، يا گمان داشته باشند كه به آن مقدار شير خورده ، بچّه به كسى محرم نمى شود ولى بهتر آن است كه احتياط كنند .

احكام طلاق

مسأله 2507 ـ مردى كه زن خود را طلاق مى دهد ، بايد بالغ و عاقل باشد و به اختيار خود طلاق دهد ، و اگر او را مجبور كنند كه زنش را طلاق دهد طلاق باطل است ، و نيز بايد قصد طلاق داشته باشد ، پس اگر صيغه طلاق را مثلا به شوخى بگويد صحيح نيست .
مسأله 2508 ـ زن بايد در وقت طلاق از خون حيض و نفاس پاك باشد و شوهرش در آن پاكى با او نزديكى نكرده باشد ، و تفصيل اين دو شرط در مسائل آينده گفته مى شود .
مسأله 2509 ـ طلاق دادن زن در حال حيض يا نفاس در سه صورت صحيح است :
« اول » آنكه شوهرش بعد از ازدواج قُبلا و دُبراً با او نزديكى نكرده باشد .
« دوم » معلوم باشد آبستن است ، و اگر معلوم نباشد و شوهر در حال حيض طلاقش بدهد ، بعد بفهمد آبستن بوده ، احتياط مستحب آن است كه دوباره او را طلاق دهد .
« سوم » مرد بواسطه غائب بودن يا حبس بودن نتواند بفهمد كه زن از خون حيض و نفاس پاك است يا نه .
مسأله 2510 ـ اگر زن را از خون حيض پاك بداند و طلاقش دهد بعد معلوم شود كه موقع طلاق در حال حيض بوده ، طلاق او باطل است ، و اگر او را در حيض بداند و طلاقش دهد بعد معلوم شود پاك بوده ، طلاق او صحيح است .
مسأله 2511 ـ كسى كه مى داند زنش در حال حيض يا نفاس است ، اگر غائب شود مثلا مسافرت كند وبخواهد او را طلاق دهد ، بايد تا مدّتى كه معمولا زنها از حيض يا نفاس پاك مى شوند صبر كند و بعد طلاق بدهد .
مسأله 2512 ـ اگر مردى كه غائب است بخواهد زن خود را طلاق دهد ، چنانچه بتواند اطلاع پيدا كند كه زن او در حال حيض يا نفاس است يا نه ، اگرچه اطلاع او از روى عادت حيض زن يا نشانه هاى ديگرى باشد كه در شرع معيّن شده ، بايد تا مدّتى كه معمولا زنها از حيض يا نفاس پاك مى شوند صبر كند .
مسأله 2513 ـ اگر با عيالش كه از خون حيض و نفاس پاك است نزديكى كند و بخواهد طلاقش دهد ، بايد صبر كند تا دوباره حيض ببيند و پاك شود ، ولى زنى را كه نُه سالش تمام نشده ، يا آبستن است ، اگر بعد از نزديكى طلاق دهند ، اشكال ندارد ، وهمچنين است اگر يائسه باشد . ( معناى يائسه در مسأله 441 گذشت ) .
مسأله 2514 ـ اگر با زنى كه از خون حيض و نفاس پاك است نزديكى كند و در همان پاكى طلاقش دهد ، چنانچه بعد معلوم شود كه موقع طلاق آبستن بوده ، بنابر احتياط مستحب دوباره او را طلاق دهد .
مسأله 2515 ـ اگر با زنى كه از خون حيض و نفاس پاك است نزديكى كند و مسافرت نمايد ، چنانچه بخواهد در سفر طلاقش دهد ، بايد به قدرى كه زن معمولا بعد از آن پاكى خون مى بيند و دوباره پاك مى شود صبر كند . و احتياط واجب آن است كه آن مدّت كمتر از يك ماه نباشد .
مسأله 2516 ـ اگر مرد بخواهد زن خود را كه بواسطه اصل خلقت يا مرضى حيض نمى بيند طلاق دهد ، بايد از وقتى كه با او نزديكى كرده تا سه ماه از جماع با او خوددارى نمايد و بعد او را طلاق دهد .
مسأله 2517 ـ طلاق بايد به صيغه عربى صحيح و به كلمه طالق خوانده شود و دو مرد عادل آن را بشنوند ، و اگر خود شوهر بخواهد صيغه طلاق را بخواند و اسم زن او مثلا فاطمه باشد ، بايد بگويد « زَوْجَتِي فاطِمَة طالِقٌ » يعنى زن من فاطمه رها است ، و اگر ديگرى را وكيل كند آن وكيل بايد بگويد « زَوْجَةُ مُوَكِّلِي فاطِمَة طالِقٌ » . و در صورتى كه زن معيّن باشد ، ذكر نام او لازم نيست .
مسأله 2518 ـ زنى كه صيغه شده ، مثلا يك ماهه يا يك ساله او را عقد كرده اند طلاق ندارد ، و رها شدن او به اين است كه مدّتش تمام شود ، يا مرد مدّت را به او ببخشد به اين ترتيب كه بگويد : مدّت را به تو بخشيدم ، و شاهد گرفتن و پاك بودن زن از حيض لازم نيست .

عدّه طلاق

مسأله 2519 ـ زنى كه نُه سالش تمام نشده و زنِ يائسه عدّه ندارند ، يعنى اگرچه شوهرش با او نزديكى كرده باشد ، بعد از طلاق مى توانند فوراً شوهر كنند .
مسأله 2520 ـ زنى كه نُه سالش تمام شده و يائسه نيست و شوهرش با او نزديكى كرده اگر طلاقش دهد ، بعد از طلاق بايد عدّه نگهدارد ، و عدّه زن آزاد آن است كه بعد از آنكه شوهرش در پاكى طلاقش داد ، به قدرى صبر كند كه دوباره حيض ببيند و پاك شود ، و همين كه حيض سوم را ديد عدّه او تمام مى شود و مى تواند شوهر كند ، ولى اگر پيش از نزديكى كردن با او طلاقش بدهد عدّه ندارد ، يعنى مى تواند بعد از طلاق فوراً شوهر كند .
مسأله 2521 ـ زنى كه حيض نمى بيند اگر در سنّ زنهائى باشد كه حيض مى بينند ، چنانچه شوهرش بعد از نزديكى با او طلاقش دهد بايد بعد از طلاق تا سه ماه عدّه نگهدارد .
مسأله 2522 ـ زنى كه عدّه او سه ماه است ، اگر اول ماه طلاقش بدهند ، بايد سه ماه هلالى ، يعنى از موقعى كه ماه ديده مى شود تا سه ماه عدّه نگهدارد . و اگر در بين ماه طلاقش بدهند ، بايد باقى ماه را با دو ماه بعد از آن و نيز كسرى ماه اول را از ماه چهارم عدّه نگهدارد تا سه ماه تمام شود ، مثلا اگر غروب روز بيستم ماه طلاقش دهند و آن ماه بيست و نُه روز باشد ، بايد نُه روز باقى ماه را با دو ماه بعد از آن و بيست روز از ماه چهارم عدّه نگهدارد ، و احتياط مستحب آن است كه از ماه چهارم بيست و يك روز عدّه نگهدارد ، تا به مقدارى كه از ماه اول عدّه نگهداشته سى روز شود .
مسأله 2523 ـ اگر زن آبستن را طلاق دهند ، عدّه اش تا دنيا آمدن يا سقط شدن بچه او است ، بنابر اين اگر مثلا يك ساعت بعد از طلاق ، بچه او به دنيا آيد ، عدّه اش تمام مى شود .
مسأله 2524 ـ زنى كه نُه سالش تمام شده و يائسه نيست اگر صيغه شود مثلا يك ماهه ، يا يك ساله شوهر كند ، چنانچه شوهرش با او نزديكى نمايد و مدّت آن زن تمام شود ، يا شوهر مدّت را به او ببخشد ، بايد عدّه نگهدارد ، پس اگر حيض مى بيند بايد به مقدار دو حيض عدّه نگهدارد و شوهر نكند ، و اگر حيض نمى بيند ، چهل و پنج روز از شوهر كردن خوددارى نمايد ، و در صورتى كه آبستن باشد احتياط واجب آن است كه به هر كدام از زائيدن يا چهل و پنج روز كه بيشتر است عدّه نگهدارد .
مسأله 2525 ـ ابتداى عدّه طلاق از موقعى است كه خواندن صيغه طلاق تمام مى شود ، چه زن بداند طلاقش داده اند يا نداند ، پس اگر بعد از تمام شدن عدّه بفهمد كه او را طلاق داده اند ، لازم نيست دوباره عدّه نگهدارد .

عدّه زنى كه شوهرش مرده
مسأله 2526 ـ زنى كه شوهرش مرده در صورتى كه آزاد است اگر آبستن نباشد ، بايد تا چهار ماه و ده روز عدّه نگهدارد ، يعنى از شوهر كردن خوددارى نمايد ، اگرچه يائسه يا صيغه باشد يا شوهرش با او نزديكى نكرده باشد . و اگر آبستن باشد ، بايد تا موقع زائيدن عدّه نگهدارد ، ولى اگر پيش از گذشتن چهار ماه و ده روز ، بچّه اى به دنيا آيد ، بايد تا چهار ماه و ده روز از مرگ شوهرش صبر كند ، و اين عدّه را عدّه وفات مى گويند .
مسأله 2527 ـ زنى كه در عدّه وفات مى باشد حرام است لباس الوان بپوشد و سرمه بكشد ، و همچنين كارهاى ديگرى كه زينت حساب شود بر او حرام مى باشد .
مسأله 2528 ـ اگر زن يقين كند كه شوهرش مرده و بعد از تمام شدن عدّه وفات شوهر كند ، چنانچه معلوم شود شوهر او بعداً مرده است بايد از شوهر دوم جدا شود ، و بنابر احتياط در صورتى كه آبستن باشد تا مقدار زائيدن براى شوهر دوم عدّه طلاق و بعد براى شوهر اول عدّه وفات نگهدارد ، و اگر آبستن نباشد ، براى شوهر اول عدّه وفات و بعد براى شوهر دوم عدّه طلاق نگهدارد .
مسأله 2529 ـ ابتداى عدّه وفات در صورتى كه شوهر زن غائب يا در حكم غائب باشد ، از موقعى است كه زن از مرگ شوهر مطلع شود .
مسأله 2530 ـ اگر زن بگويد عدّه ام تمام شده ، با دو شرط از او قبول مى شود :
« اول » آنكه بنابر احتياط مورد تهمت نباشد .
« دوم » از طلاق يا مردن شوهرش به قدرى گذشته باشد كه در آن مدّت تمام شدن عدّه ممكن باشد .

طلاق بائن و طلاق رجعى
مسأله 2531 ـ طلاق بائن آن است كه بعد از طلاق ، مرد حق ندارد به زن خود رجوع كند ، يعنى بدون عقد او را به زنى قبول نمايد ، و آن بر پنج قسم است :
« اول » طلاق زنى كه نه سالش تمام نشده باشد .
« دوم » طلاق زنى كه يائسه باشد .
« سوم » طلاق زنى كه شوهرش بعد از عقد با او نزديكى نكرده باشد .
« چهارم » طلاق سوم زنى كه او را سه دفعه طلاق داده اند .
« پنجم » طلاق خلع و مبارات . و احكام اينها بعداً گفته خواهد شد .
و غير اينها طلاق رجعى است به اين معنى تا وقتى زن در عدّه است ، شوهرش مى تواند به او رجوع نمايد .
مسأله 2532 ـ كسى كه زنش را طلاق رجعى داده ، حرام است او را از خانه اى كه موقع طلاق در آن خانه بوده بيرون كند ، ولى در بعضى از مواقع كه از جمله آنها فحّاشى يا رفت و آمد نمودن با اجانب است ، بيرون كردن او اشكال ندارد . و نيز حرام است زن براى كارهاى غير لازم از آن خانه بيرون رود .

احكام رجوع كردن :
مسأله 2533 ـ در طلاق رجعى ، مرد به دو قسم مى تواند به زن خود رجوع كند :
اول : حرفى بزند كه معنايش اين باشد كه اورا دوباره زن خود قرار دهد .
دوم : كارى كند و به آن كار قصد رجوع كند ، و ظاهر اين است كه به نزديكى كردن رجوع محقّق مى شود اگرچه قصد رجوع نداشته باشد .
مسأله 2534 ـ براى رجوع كردن لازم نيست مرد شاهد بگيرد يا به زن خبر دهد ، بلكه اگر بدون اينكه كسى بفهمد ، خودش رجوع كند رجوعش صحيح است ، ولى اگر بعد از تمامى عدّه مرد بگويد كه در عدّه رجوع نموده ام لازم است اثبات نمايد .
مسأله 2535 ـ مردى كه زن خود را طلاق رجعى داده ، اگر مالى از او بگيرد و با او صلح كند كه ديگر به او رجوع نكند ، اين مصالحه اگرچه صحيح است و لازم است كه رجوع ننمايد ولى حقّ رجوع او از بين نمى رود ، و در صورتى كه رجوع كند طلاقى كه داده موجب جدائى نمى شود .
مسأله 2536 ـ اگر زنى را دو بار طلاق دهد و به او رجوع كند ، يا دو بار او را طلاق دهد و بعد از هر طلاق عقدش كند ، يا بعد از يك طلاق رجوع و بعد از طلاق ديگر عقد كند ، بعد از طلاق سوم آن زن بر او حرام است . ولى اگر بعد از طلاق سوم به ديگرى شوهر كند ، با پنج شرط به شوهر اول حلال مى شود ، يعنى مى تواند آن زن را دوباره عقد نمايد :
« اول » آنكه عقد شوهر دوم هميشگى باشد ، و اگر مثلا يك ماهه يا يك ساله او را صيغه كند ، بعد از آنكه از او جدا شد شوهر اول نمى تواند او را عقد كند .
« دوم » شوهر دوم با او نزديكى و دخول كند ، و احتياط واجب آن است كه نزديكى از جلوى زن باشد .
« سوم » شوهر دوم طلاقش دهد يا بميرد .
« چهارم » عدّه طلاق يا عدّه وفات شوهر دوم تمام شود .
« پنجم » بنابر احتياط واجب شوهر دوم بالغ باشد .

طلاق خلع
مسأله 2537 ـ طلاق زنى را كه به شوهرش مايل نيست و مهر يا مال ديگر خود را به او مى بخشد كه طلاقش دهد ، طلاق خلع گويند .
مسأله 2538 ـ اگر خود شوهر بخواهد صيغه طلاق را بخواند ، چنانچه اسم زن مثلا فاطمه باشد ، پس از بذل مى گويد « زَوْجَتِي فاطِمَةُ خالَعْتُها عَلى ما بَذَلَتْ » و بنابر احتياط مستحب نيز بگويد « هِيَ طالِقٌ » يعنى زنم فاطمه را در مقابل چيزى كه بذل نموده طلاق خلع دادم او رها است ، و در صورتى كه زن معيّن باشد بردن نامش در اينجا و در طلاق مبارات نيز لازم نيست .
مسأله 2539 ـ اگر زنى كسى را وكيل كند كه مهر او را به شوهرش ببخشد و شوهر همان كس را وكيل كند كه زن را طلاق دهد ، چنانچه مثلا اسم شوهر محمد و اسم زن فاطمه باشد ، وكيل ، صيغه طلاق را اينطور مى خواند « عَنْ مُوَكِّلَتِي فاطِمَةَ بَذَلَتْ مَهْرَها لِمُوَكِّلِي مُحَمَّد لِيَخْلَعَها عَلَيْهِ » پس از آن بدون فاصله مى گويد « زَوْجَةُ مُوَكِّلِي خالَعْتُها عَلى ما بَذَلَتْ هِيَ طالِقٌ » ، و اگر زنى كسى را وكيل كند كه غير از مهر چيز ديگرى را به شوهر او ببخشد كه او را طلاق دهد ، وكيل بايد به جاى كلمه « مَهْرَها » آن چيز را بگويد ، مثلا صد تومان داده بايد بگويد « بَذَلَتْ مِأَةَ تُومان » .

طلاق مبارات
مسأله 2540 ـ اگر زن و شوهر يكديگر را نخواهند ، و زن مالى به مرد بدهد كه او را طلاق دهد ، آن طلاق را مبارات گويند .
مسأله 2541 ـ اگر شوهر بخواهد صيغه مبارات را بخواند ، چنانچه مثلا اسم زن فاطمه باشد ، بايد بگويد « بارَأْتُ زَوْجَتِي فاطِمَةَ عَلى ما بَذَلَتْ فَهِيَ طالِقٌ » يعنى من و زنم فاطمه در مقابل بذل كرده او از هم جدا شديم پس او رها است . و اگر ديگرى را وكيل كند ، وكيل بايد بگويد « عَنْ قِبَلِ مُوَكِّلِي بارَأْتُ زَوْجَتَهُ فاطِمَةَ عَلى ما بَذَلَتْ فَهِيَ طالِقٌ » و در هر دو صورت اگر بجاى كلمه « عَلى ما بَذَلَتْ » « بِما بَذَلَتْ » بگويد اشكال ندارد .
مسأله 2542 ـ صيغه طلاق خلع و مبارات بايد به عربى صحيح خوانده شود ، ولى اگر زن براى آنكه مال خود را به شوهر ببخشد مثلا به فارسى بگويد براى طلاق ، فلان مال را به تو بخشيدم اشكال ندارد .
مسأله 2543 ـ اگر زن در بين عدّه طلاق خلع يا مبارات ، از بخشش خود برگردد ، شوهر مى تواند رجوع كند و بدون عقد دوباره او را زن خود قرار دهد .
مسأله 2544 ـ مالى را كه شوهر براى طلاق مبارات مى گيرد ، بايد بيشتر از مهر نباشد ، ولى در طلاق خلع اگر بيشتر باشد اشكال ندارد .

احكام متفرّقه طلاق
مسأله 2545 ـ اگر با زن نامحرمى به گمان اينكه عيال خود او است نزديكى كند ، چه زن بداند كه او شوهرش نيست يا گمان كند شوهرش مى باشد ، بايد عدّه نگهدارد .
مسأله 2546 ـ اگر با زنى كه مى داند عيالش نيست زنا كند ، چه زن بداند كه آن مرد شوهر او نيست ، يا گمان كند شوهرش مى باشد ، لازم نيست عدّه نگهدارد .
مسأله 2547 ـ اگر مرد زنى را گول بزند كه از شوهرش طلاق بگيرد و زن او شود ، طلاق و عقد آن صحيح است ولى هر دو معصيت بزرگى كرده اند .
مسأله 2548 ـ هرگاه زن در ضمن عقد با شوهر شرط كند كه اگر شوهر مسافرت نمايد يا مثلا شش ماه به او خرجى ندهد ، اختيار طلاق با او باشد ، اين شرط باطل است ، ولى چنانچه شرط كند كه اگر مرد مسافرت كند يا مثلا تا شش ماه خرجى ندهد ، از طرف او براى طلاق خود وكيل باشد ، در صورتى كه شرط حاصل شود و خود را طلاق دهد صحيح است . و همچنين اگر در ضمن عقد نكاح يا عقد لازم ديگرى شرط كند كه وكيل باشد هر وقت خواست از طرف شوهرش خود را طلاق دهد ، عيبى ندارد ، و در هر صورت شوهر خود نيز حق طلاق گفتن را دارد ولى بخواهد زن را از وكالت عزل كند ، وكالت شرط شده باطل نمى شود .
مسأله 2549 ـ زنى كه شوهرش گم شده ، اگر بخواهد به ديگرى شوهر كند ، بايد نزد مجتهد عادل برود و به دستور او عمل نمايد .
مسأله 2550 ـ پدر و جدّ پدرى ديوانه مى توانند زن او را طلاق بدهند .
مسأله 2551 ـ اگر پدر يا جدّ پدرى براى طفل خود زنى را صيغه كند ، اگرچه مقدارى از زمان تكليف بچّه جزء مدّت صيغه باشد ، مثلا براى پسر چهارده ساله خودش زنى را دو ساله صيغه كند ، چنانچه صلاح بچّه باشد ، مى تواند مدّت آن زن را ببخشد ولى زن دائمى او را نمى تواند طلاق دهد .
مسأله 2552 ـ اگر از روى علاماتى كه در شرع معيّن شده ، مرد دو نفر را عادل بداند و زن خود را پيش آنان طلاق دهد ، ديگرى كه عدالت آنان نزدش ثابت نشده مى تواند آن زن را بعد از تمام شدن عدّه اش براى خود يا براى كس ديگر عقد كند ، اگرچه احتياط مستحب آن است كه از ازدواج با او خوددارى نمايد و براى ديگرى هم او را عقد نكند .
مسأله 2553 ـ اگر كسى زن خود را بدون اينكه او بفهمد طلاق دهد ، چنانچه مخارج او را مثل وقتى كه زنش بوده بدهد و مثلا بعد از يك سال بگويد يك سال پيش تو را طلاق دادم ، و شرعاً هم ثابت كند ، مى تواند چيزهائى را كه در آن مدّت براى زن تهيه نموده و او مصرف نكرده است از او پس بگيرد ، ولى چيزهائى را كه مصرف كرده نمى تواند از او مطالبه نمايد .

احكام غصب

غصب آن است كه انسان از روى ظلم ، بر مال يا حقّ كسى مسلط شود ، و اين يكى از گناهان بزرگ است كه اگر كسى انجام دهد ، در قيامت به عذاب سخت گرفتار مى شود . از حضرت پيغمبر اكرم (صلى الله عليه وآله وسلم) روايت شده است كه هر كس يك وجب زمين از ديگرى غصب كند ، در قيامت آن زمين را از هفت طبقه آن مثل طوق به گردن او مى اندازند .
مسأله 2554 ـ اگر انسان نگذارد مردم از مسجد و مدرسه و پل و جاهاى ديگرى كه براى عموم ساخته شده استفاده كنند ، حقّ آنان را غصب نموده ، و همچنين است اگر كسى در مسجد جائى براى خود بگيرد و ديگرى را نگذارد كه از آنجا استفاده نمايد .
مسأله 2555 ـ چيزى را كه انسان پيش طلبكار گرو مى گذارد ، بايد پيش او بماند كه اگر طلب او را ندهد طلب خود را از آن بدست آورد ، پس اگر پيش از آنكه طلب او را بدهد ، آن چيز را از او بگيرد ، حقّ او را غصب كرده است .
مسأله 2556 ـ مالى را كه نزد كسى گرو گذاشته اند ، اگر ديگرى غصب كند ، هر يك از صاحب مال وطلبكار مى تواند چيزى را كه غصب كرده از او مطالبه نمايد ، وچنانچه آن چيز را از او بگيرند ، بازهم در گرو است ، و اگر آن چيز از بين برود و عوض آن را بگيرند ، آن عوض هم مثل خود آن چيز گرو مى باشد .
مسأله 2557 ـ اگر انسان چيزى را غصب كند ، بايد به صاحبش برگرداند ، و اگر آن چيز از بين برود ، بايد عوض آن را به او بدهد .
مسأله 2558 ـ اگر از چيزى كه غصب كرده منفعتى بدست آيد ، مثلا از گوسفندى كه غصب كرده برّه اى پيدا شود ، مال صاحب مال است ، و نيز كسى كه مثلا خانه اى را غصب كرده ، اگرچه در آن ننشيند بايد اجاره آن را بدهد .
مسأله 2559 ـ اگر از بچّه يا ديوانه چيزى را كه مال آنها است غصب كند ، بايد آن را به ولىّ او بدهد ، و اگر از بين رفته ، بايد عوض آن را بدهد .
مسأله 2560 ـ هرگاه دو نفر باهم چيزى را غصب كنند ، اگرچه هر يك به تنهائى مى توانسته آن را غصب نمايد ، هر كدام آنان ضامن نصف آن است .
مسأله 2561 ـ اگر چيزى را كه غصب كرده با چيز ديگرى مخلوط كند ، مثلا گندمى را كه غصب كرده با جو مخلوط نمايد ، چنانچه جدا كردن آنها ممكن است ، اگرچه زحمت داشته باشد ، بايد جدا كند و به صاحبش برگرداند .
مسأله 2562 ـ اگر شخصى مثلا گوشواره اى را كه غصب كرده خراب نمايد ، بايد آن را با مزد ساختنش به صاحب آن بدهد ، و چنانچه براى اينكه مزد ندهد ، بگويد آن را مثل اولش مى سازم ، مالك مجبور نيست قبول نمايد ، و نيز مالك نمى تواند او را مجبور كند كه آن را مثل اولش بسازد .
مسأله 2563 ـ اگر چيزى را كه غصب كرده به طورى تغيير دهد كه از اولش بهتر شود ، مثلا طلائى را كه غصب كرده گوشواره بسازد ، چنانچه صاحب مال بگويد مال را به همين صورت بده ، بايد به او بدهد و نمى تواند براى زحمتى كه كشيده مزد بگيرد ، و همچنين بدون اجازه مالك حق ندارد آن را به صورت اولش درآورد ، و اگر بدون اجازه او آن چيز را مثل اولش كند ، بايد مزد ساختن آن را هم به صاحبش بدهد .
مسأله 2564 ـ اگر چيزى را كه غصب كرده به طورى تغيير دهد كه از اولش بهتر شود ، و صاحب مال بگويد بايد آن را به صورت اول درآورى ، واجب است آن را به صورت اولش درآورد ، و چنانچه قيمت آن بواسطه تغيير دادن از اولش كمتر شود ، بايد تفاوت آن را به صاحبش بدهد ، پس طلائى را كه غصب كرده اگر گوشواره بسازد و صاحب آن بگويد بايد به صورت اولش درآورى ، در صورتى كه بعد از آب كردن ، قيمت آن از پيش از گوشواره ساختن كمتر شود ، بايد تفاوت آن را بدهد .
مسأله 2565 ـ اگر در زمينى كه غصب كرده زراعت كند يا درخت بنشاند ، زراعت و درخت و ميوه آن مال خود او است ، و چنانچه صاحب زمين راضى نباشد كه زراعت و درخت در زمين بماند ، كسى كه غصب كرده بايد فوراً زراعت يا درخت خود را اگرچه ضرر نمايد از زمين بكند ، و نيز بايد اجاره زمين را در مدّتى كه زراعت و درخت در آن بوده به صاحب زمين بدهد ، و خرابيهائى را كه در زمين پيدا شده ، درست كند ، مثلا جاى درختها را پر نمايد ، و اگر بواسطه اينها قيمت زمين از اولش كمتر شود ، بايد تفاوت آن را هم بدهد ، و نمى تواند صاحب زمين را مجبور كند كه زمين را به او بفروشد يا اجاره دهد ، و نيز صاحب زمين نمى تواند او را مجبور كند كه درخت يا زراعت را به او بفروشد .
مسأله 2566 ـ اگر صاحب زمين راضى شود كه زراعت و درخت در زمين او بماند ، كسى كه آن را غصب كرده ، لازم نيست درخت و زراعت را بكند ولى بايد اجاره آن زمين را از وقتى كه غصب كرده تا وقتى كه صاحب زمين راضى شده بدهد .
مسأله 2567 ـ اگر چيزى را كه غصب كرده از بين برود ، در صورتى كه مثل گاو و گوسفند باشد كه از جهت خصوصيات شخصى قيمت آن در نظر عقلاء با قيمت فرد ديگرى فرق دارد ، بايد قيمت آن را بدهد ، و چنانچه قيمت بازار آن فرق كرده باشد بايد قيمت وقتى را كه غصب كرده بدهد .
مسأله 2568 ـ اگر چيزى را كه غصب كرده و از بين رفته مانند گندم و جو باشد كه قيمت افرادش از جهت خصوصيّات شخصيّه باهم فرق ندارد ، بايد مثل همان چيزى را كه غصب كرده بدهد ، ولى چيزى را كه مى دهد بايد خصوصيّات نوعى و سنخيش مانند چيزى باشد كه آن را غصب كرده و از بين رفته است ، مثلا اگر از قسم اعلاى برنج غصب كرده ، نمى تواند از قسم پست تر بدهد .
مسأله 2569 ـ اگر چيزى را كه مثل گوسفند است غصب نمايد و از بين برود ، چنانچه قيمت بازار آن فرق نكرده باشد ولى در مدّتى كه پيش او بوده مثلا چاق شده باشد ، بايد قيمت وقتى را كه چاق بوده بدهد .
مسأله 2570 ـ اگر چيزى را كه غصب كرده ، ديگرى از او غصب نمايد و از بين برود ، صاحب مال مى تواند عوض آن را از هر يك از آنان بگيرد ، يا از هركدام آنان مقدارى از عوض آن را مطالبه نمايد ، و چنانچه عوض مالى را از اولى بگيرد ، اولى مى تواند آنچه را داده از دومى بگيرد ، ولى اگر از دومى كه آن چيز پيش او تلف شده بگيرد ، او نمى تواند آنچه را كه داده از اولى مطالبه نمايد .
مسأله 2571 ـ اگر چيزى را كه مى فروشند يكى از شرطهاى معامله در آن نباشد ، مثلا چيزى را كه بايد با وزن خريد و فروش كنند ، بدون وزن معامله نمايند ، معامله باطل است . و چنانچه فروشنده و خريدار با قطع نظر از معامله راضى باشند كه در مال يكديگر تصرّف كنند اشكال ندارد ، و گرنه چيزى را كه از يكديگر گرفته اند مثل مال غصبى است ، و بايد آن را بهم برگردانند . و در صورتى كه مال هر يك در دست ديگرى تلف شود ، چه بداند معامله باطل است چه نداند ، بايد عوض آن را بدهد .
مسأله 2572 ـ هرگاه مالى را از فروشنده بگيرد كه آن را ببيند يا مدّتى نزد خود نگهدارد تا اگر پسنديد بخرد ، در صورتى كه آن مال تلف شود ، بايد عوض آن را به صاحبش بدهد .

احكام مالى كه انسان آن را پيدا مى كند

مسأله 2573 ـ مال گم شده اى كه از قسم حيوان نيست ، چنانچه انسان پيدا كند و نشانه اى نداشته باشد كه بواسطه آن صاحبش معلوم شود ، و قيمت آن كمتر از يك درهم ( 6/12 نخود نقره سكّه دار ) نباشد ، احتياط آن است كه آن را از طرف صاحبش صدقه بدهد ، و بعيد نيست جايز باشد آن را ملك خود قرار دهد .
مسأله 2574 ـ اگر مالى پيدا كند كه قيمت آن از يك درهم كمتر است ، چنانچه صاحب آن معلوم باشد و انسان نداند راضى است يا نه ، نمى تواند بدون اجازه او بردارد ، و اگر صاحب آن معلوم نباشد ، مى تواند به قصد اينكه ملك خودش است بردارد ، و احتياط واجب آن است كه هر وقت صاحبش پيدا شد ، در صورتى كه تلف نشده ، خود مال را به او بدهد .
مسأله 2575 ـ هرگاه چيزى كه پيدا كرده ، نشانه اى دارد كه بواسطه آن مى تواند صاحبش را پيدا كند ، اگرچه بداند صاحب آن سنّى يا كافرى است كه اموالش محترم است ، در صورتى كه قيمت آن چيز به مقدار يك درهم برسد ، بايد از روزى كه آن را پيدا كرده تا يك سال در محل اجتماع مردم اعلان كند .
مسأله 2576 ـ اگر انسان خودش نخواهد اعلان كند ، مى تواند به كسى كه اطمينان دارد بگويد كه از طرف او اعلان نمايد .
مسأله 2577 ـ اگر تا يك سال اعلان كند و صاحب مال پيدا نشود ، در صورتى كه آن مال را در غير حرم مكّه پيدا كرده باشد مى تواند آن را براى خود بردارد ، يا براى صاحبش نگهدارى كند كه هر وقت پيدا شد به او بدهد ، يا از طرف صاحبش صدقه بدهد ، و اگر آن مال را در حرم پيدا كرده باشد احتياط واجب آن است كه تصدّق كند يا براى صاحب آن تا وقتى كه احتمال دارد صاحب آن پيدا شود نگهدارد .
مسأله 2578 ـ اگر بعد از آنكه يك سال اعلان كرد و صاحب مال پيدا نشد ، مال را براى صاحبش نگهدارى كند و از بين برود ، چنانچه در نگهدارى آن كوتاهى نكرده و تعدّى يعنى زياده روى هم ننموده ، ضامن نيست ، ولى اگر براى خود برداشته باشد ضامن است ، و اگر از طرف صاحبش صدقه داده باشد ، صاحبش مخيّر است بين آنكه به صدقه راضى شده يا عوض مالش را مطالبه كند و ثواب صدقه براى تصدّق كننده باشد .
مسأله 2579 ـ كسى كه مالى را پيدا كرده ، اگر عمداً به دستورى كه گفته شد اعلان نكند ، گذشته از اينكه معصيت كرده ، باز هم واجب است اعلان كند .
مسأله 2580 ـ اگر ديوانه يا بچّه نابالغ چيزى پيدا كند ، ولىّ او مى تواند اعلان نمايد ، و پس از آن براى او تملّك و يا از طرف صاحبش تصدّق كند .
مسأله 2581 ـ اگر انسان در بين سالى كه اعلان مى كند ، از پيدا شدن صاحب مال نا اميد شود و بخواهد آن را صدقه بدهد اشكال ندارد .
مسأله 2582 ـ اگر در بين سالى كه اعلان مى كند ، مال از بين برود ، چنانچه در نگهدارى آن كوتاهى كرده يا تعدّى يعنى زياده روى كرده باشد ، بايد عوض آن را به صاحبش بدهد ، و اگر كوتاهى نكرده و زياده روى هم ننموده ، چيزى بر او واجب نيست .
مسأله 2583 ـ اگر مالى را كه نشانه دارد و قيمت آن به يك درهم مى رسد در جائى پيدا كند كه معلوم است بواسطه اعلان ، صاحب آن پيدا نمى شود ، مى تواند در روز اول آن را از طرف صاحبش صدقه بدهد و لازم نيست صبر نمايد تا سال تمام شود .
مسأله 2584 ـ اگر چيزى را پيدا كند و به خيال اينكه مال خود او است بردارد ، بعد بفهمد مال خودش نبوده ، بايد تا يك سال اعلان نمايد .
مسأله 2585 ـ لازم نيست موقع اعلان ، جنس چيزى را كه پيدا كرده بگويد ، بلكه همين قدر كه بگويد چيزى پيدا كرده ام كافى است .
مسأله 2586 ـ اگر كسى چيزى را پيدا كند و ديگرى بگويد مال من است و نشانه هاى آن را بگويد ، در صورتى بايد به او بدهد كه اطمينان داشته باشد مال او است و لازم نيست نشانه هائى را كه بيشتر اوقات صاحب مال هم ملتفت آنها نيست بگويد .
مسأله 2587 ـ اگر قيمت چيزى كه پيدا كرده و نشانه دارد به يك درهم برسد ، چنانچه اعلان نكند و در مسجد يا جاى ديگرى كه محل اجتماع مردم است بگذارد و آن چيز از بين برود يا ديگرى آن را بردارد ، كسى كه آن را پيدا كرده ضامن است .
مسأله 2588 ـ هرگاه چيزى را پيدا كند كه اگر بماند فاسد مى شود ، مى تواند قيمت آن را تعيين كرده و خود پيدا شده را تملّك و صرف نمايد و تا يك سال فحص از صاحب كند ، و اگر صاحب پيدا نشد بنابر احتياط مستحب قيمت تعيين شده را از طرف او صدقه كند .
مسأله 2589 ـ اگر چيزى را كه پيدا كرده ، موقع وضو گرفتن و نماز خواندن همراه او باشد ، در صورتى كه قصدش اين باشد كه صاحب آن را پيدا كند اشكال ندارد .
مسأله 2590 ـ اگر كفش او را ببرند و كفش ديگرى به جاى آن بگذارند ، چنانچه بداند كفشى كه مانده مال كسى است كه كفش او را برده و راضى است كه كفشش را عوض كفشى كه برده است بردارد ، مى تواند به جاى كفش خودش بردارد . و همچنين است اگر بداند كه كفش او را به طور ناحق و ظلم برده است ، ولى در اين فرض بايد قيمت آن از كفش خودش بيشتر نباشد و الاّ حكم مجهول المالك نسبت به زيادى قيمت جارى است ، و در غير اين دو صورت حكم مجهول المالك بر آن كفش جارى خواهد بود مگر آنكه بداند صاحب او از آن كفش اعراض كرده .
مسأله 2591 ـ اگر مالى كه در دست انسان است مجهول المالك ( صاحب آن نامعلوم ) باشد و گمشده بر آن مال صدق نكند ، لازم است صاحب آن را جستجو كند ، و پس از مأيوس شدن از پيدايش صاحبش آن را صدقه بدهد ، و احوط اين است كه با اجازه حاكم شرع تصدّق كند ، و اگر بعداً صاحبش پيدا شود ضمانى ندارد .

احكام سر بريدن و شكار كردن حيوانات

مسأله 2592 ـ اگر حيوان حلال گوشت را به دستورى كه بعداً گفته مى شود سر ببرند ، وحشى باشد يا اهلى ، بعد از جان دادن ، گوشت آن حلال وبدن آن پاك است ، ولى حيوانى كه انسان با آن وطى ( نزديكى ) كرده ، و گوسفندى كه شير خوك خورده ، وهمچنين حيوانى كه نجاست خوار شده ، اگر به دستورى كه در شرع معيّن نموده اند ، آن را استبراء نكرده باشند ، بعد از سر بريدن گوشت آنها حلال نيست .
مسأله 2593 ـ حيوان حلال گوشت وحشى مانند آهو و كبك و بز كوهى ،وحيوان حلال گوشتى كه اهلى بوده و بعداً وحشى شده مثل گاو و شتر اهلى كه فرار كرده و وحشى شده است ، اگر به دستورى كه بعداً گفته مى شود آنها را شكار كنند ، پاك و حلال است ولى حيوان حلال گوشت اهلى مانند گوسفند و مرغ خانگى ، و حيوان حلال گوشت وحشى كه بواسطه تربيت كردن اهلى شده است ، با شكار كردن پاك و حلال نمى شود .
مسأله 2594 ـ حيوان حلال گوشت وحشى در صورتى با شكار كردن پاك و حلال مى شود كه بتواند فرار كند يا پرواز نمايد ، بنابر اين بچّه آهو كه نمى تواند فرار كند و بچّه كبك كه نمى تواند پرواز نمايد ، با شكار كردن پاك و حلال نمى شود ، و اگر آهو و بچّه اش را كه نمى تواند فرار كند ، با يك تير شكار نمايد آهو حلال و بچّه اش حرام است .
مسأله 2595 ـ حيوان حلال گوشتى كه مانند ماهى خون جهنده ندارد ، اگر به خودى خود بميرد پاك است ولى گوشت آن را نمى شود خورد .
مسأله 2596 ـ حيوان حرام گوشتى كه خون جهنده ندارد مانند مار ، مرده آن پاك است ولى با سر بريدن حلال نمى شود .
مسأله 2597 ـ سگ و خوك بواسطه سر بريدن و شكار كردن پاك نمى شوند و خوردن گوشت آنها هم حرام است . و حيوان حرام گوشتى را كه مانند گرگ و پلنگ درنده و گوشت خوار است اگر به دستورى كه گفته مى شود سر ببرند يا با تير و مانند آن شكار كنند ، پاك است ولى گوشت آن حلال نمى شود ، و اگر با سگ شكارى آن را شكار كنند ، پاك شدن بدنش هم اشكال دارد .
مسأله 2598 ـ فيل و خرس و بوزينه و موش و حيواناتى كه مانند سوسمار در داخل زمين زندگى مى كند ، اگر خون جهنده داشته باشند و به خودى خود بميرند ، نجسند ، ولى اگر آنها را سر ببرند يا آنها را با غير سگ شكار نمايند ، پاك است ، ولى حيوان حرام گوشت كه خون جهنده دارد پوست دار نباشد ، سر بريدن آن موجب پاكى نمى شود .
مسأله 2599 ـ اگر از شكم حيوان زنده بچّه مرده اى بيرون آيد يا آن را بيرون آورند ، خوردن گوشت آن حرام است .

دستور سر بريدن حيوانات
مسأله 2600 ـ دستور سر بريدن حيوان آن است كه چهار رگ بزرگ گردن آن را به طور كامل ببرند ، و اگر آنها را بشكافند كافى نيست . و معروف اين است كه بريدن اين چهار رگ در خارج واقع نمى شود مگر اينكه از زير برآمدگى گلو ببرند . و آن چهار رگ عبارت است از مجراى نفس و مجراى خوردن و دو رگ كلفتى كه در دو طرف مجراى نفس مى باشد .
مسأله 2601 ـ اگر بعضى از چهار رگ را ببرند و صبر كنند تا حيوان بميرد بعد بقيّه را ببرند ، فائده ندارد ،بلكه اگر به اين مقدار هم صبر نكنند ولى به طور معمول چهار رگ را پشت سر هم نبرند ، اگرچه پيش از جان دادن حيوان ، بقيه رگها را ببرند اشكال دارد . اگرچه حلّيّت آن بعيد نيست .
مسأله 2602 ـ اگر گرگ گلوى گوسفند را به طورى بكَند كه از چهار رگى كه در گردن است و بايد بريده شود ، چيزى نماند ، آن گوسفند حرام مى شود ، ولى اگر مقدارى از گردن را بكند و چهار رگ باقى باشد يا جاى ديگر بدن را بكند ، در صورتى كه گوسفند زنده باشد و به دستورى كه گفته مى شود سر آن را ببرند ، حلال و پاك مى باشد .

شرايط سر بريدن حيوانات
مسأله 2603 ـ سر بريدن حيوان چند شرط دارد :
« اول » كسى كه سر حيوان را مى برد چه مردباشد چه زن بايد مسلمان باشد ، و بچّه مسلمان هم اگر مميّز باشد يعنى خوب و بد را بفهمد مى تواند سر حيوان را ببرد . و امّا كسى كه از كفّار يا از فرقه هائى است كه در حكم كفّارند مانند غُلات و خوارج و نواصب نمى توانند سر حيوان را ببرند .
« دوم » سر حيوان را با چيزى ببرند كه از آهن باشد ، ولى چنانچه آهن پيدا نشود و طورى باشد كه اگر سر حيوان را نبرند مى ميرد ، يا ضرورتى مقتضى سر بريدنش شود با چيز تيزى كه چهار رگ آن را جدا كند مانند شيشه و سنگ تيز ، مى شود سر آنها را بريد .
« سوم » در موقع سر بريدن ، صورت و دست و پا و شكم حيوان رو به قبله باشد ، و بعيد نيست گوسفند و مانند آن رو به قبله ايستاده باشد سرش را ببرند در استقبال قبله كافى مى باشد ، و كسى كه مى داند بايد رو به قبله سر ببرد ، اگر عمداً حيوان را رو به قبله نكند ، حيوان حرام مى شود ، ولى اگر فراموش كند ، يا مسأله را نداند ، يا قبله را اشتباه كند ، يا نداند قبله كدام طرف است ، يا نتواند حيوان را رو به قبله كند ، اشكال ندارد . و احتياط مستحب آن است كه برنده سر ( كشنده ـ ذابح ) نيز رو به قبله باشد .
« چهارم » وقتى مى خواهد سر حيوان را ببرد يا كارد به گلويش بگذارد به نيّت سر بريدن ، نام خدا را ببرد و همين قدر كه بگويد بسم الله كافى است ، و اگر بدون قصد سر بريدن نام خدا را ببرد ، آن حيوان پاك نمى شود و گوشت آن هم حرام است ، ولى اگر از روى فراموشى نام خدا را نبرد اشكال ندارد .
« پنجم » حيوان بعد از سر بريدن حركتى بكند ، اگرچه مثلا چشم يا دم خود را حركت دهد يا پاى خود را به زمين زند ، و اين حكم در صورتى است كه زنده بودن حيوان در حال ذبح مشكوك باشد ، و نيز واجب آن است كه به اندازه معمول آن حيوان خون از بدنش بيرون آيد ، و اگر بدانند كه در حال سر بريدن زنده بوده ، حاجتى به حركت مزبور ندارد .
« ششم » آنكه بنابر احتياط سر حيوان را پيش از بيرون آمدن روح از بدنش جدا نكنند ، بلى اگر از روى غفلت يا به جهت تيزى چاقو سر جدا شود ، اشكالى ندارد ، و همچنين بنابر احتياط رگ سفيدى را كه از مهره هاى گردن تا دم حيوان امتداد دارد و او را نخاع مى گويند عمداً قطع نكند ، و اين در صورتى است كه حيوان را از جلو گردن سر ببرند ، ولى اگر كارد را پشت گردن فرو نموده و به طرف جلو بياورد كه گردن از پشت بريده شود بعيد نيست كه مانعى نداشته باشد .

دستور كشتن شتر
مسأله 2604 ـ اگر بخواهند شتر را بكشند كه بعد از جان دادن پاك و حلال باشد ، بايد با شرايطى كه براى سر بريدن حيوانات گفته شد ، كارد يا چيز ديگرى را كه از آهن و برنده باشد ، در گودى بين گردن و سينه اش فرو كنند .
مسأله 2605 ـ وقتى مى خواهند كارد را به گردن شتر فرو ببرند ، بهتر است كه شتر ايستاده باشد ، ولى اگر در حالى كه زانوها را به زمين زده يا به پهلو خوابيده و دست و پا و سينه اش رو به قبله است ، كارد را در گودى گردنش فرو كنند اشكال ندارد .
مسأله 2606 ـ اگر به جاى اينكه كارد در گودى گردن شتر فرو كنند ، سر آن را ببرند ، يا گوسفند و گاو و مانند اينها را مثل شتر كارد در گودى گردنشان فرو كنند ، گوشت آنها حرام و بدن آنها نجس است ، ولى اگر چهار رگ شتر را ببرند و تا زنده است به دستورى كه گفته شد كارد در گودى گردنش فرو كنند ، گوشت آن حلال و بدن آن پاك است ، و نيز اگر كارد در گودى گردن گاو يا گوسفند و مانند اينها فرو كنند و تا زنده است سر آن را ببرند ، حلال و پاك مى باشد .
مسأله 2607 ـ اگر حيوانى سركش شود و نتوانند آن را به دستورى كه در شرع معيّن شده بكشند ، يا مثلا در چاه بيفتد و احتمال بدهند كه در آنجا بميرد و كشتن آن به دستور شرع ممكن نباشد ، هر جاى بدنش را زخم بزنند و در اثر زخم جان بدهد ، حلال مى شود ، و رو به قبله بودن آن لازم نيست ، ولى بايد شرطهاى ديگرى را كه براى سر بريدن حيوانات گفته شد دارا باشد .

چيزهائى كه موقع سر بريدن حيوانات مستحب است
مسأله 2608 ـ چند چيز در سر بريدن حيوانات مستحب است :
« اول » موقع سر بريدن گوسفند ، دو دست و يك پاى آن را ببندند و پاى ديگرش را باز بگذارند . و موقع سر بريدن گاو ، چهار دست و پايش را ببندند و دم آن را باز بگذارند . و موقع كشتن شتر در حال نشسته دو دست آن را از پائين تا زانو يا زير بغل به يكديگر ببندند و پاهايش را باز بگذارند . و مستحب است مرغ را بعد از سر بريدن رها كنند تا پر و بال بزند .
« دوم » پيش از كشتن حيوان ، آب جلوى آن بگذارند .
« سوم » كارى كنند كه حيوان كمتر اذيت شود ، مثلا كارد را خوب تيز كنند و با عجله سر حيوان را ببرند .

چيزهائى كه در كشتن حيوانات مكروه است
مسأله 2609 ـ چند چيز در كشتن حيوانات مكروه است :
« اول » پيش از بيرون آمدن روح ، پوست حيوان را بكنند .
« دوم » در جائى حيوان را بكشند كه حيوان ديگر آن را ببيند .
« سوم » در شب يا پيش از ظهر روز جمعه ، سر حيوان را ببرند ، ولى در صورت احتياج عيبى ندارد .
« چهارم » خود انسان چهارپائى را كه پرورش داده است بكشد .

احكام شكار كردن با اسلحه

مسأله 2610 ـ اگر حيوان حلال گوشت وحشى را با اسلحه شكار كنند ، با پنج شرط حلال و بدنش پاك است :
« اول » آنكه اسلحه شكار مثل كارد و شمشير برنده باشد ، يا مثل نيزه و تير ، تيز باشد كه بواسطه تيز بودن ، بدن حيوان را پاره كند ، و اگر بوسيله دام يا چوب و سنگ و مانند اينها حيوانى را شكار كنند ، پاك نمى شود و خوردن آن هم حرام است . و اگر حيوانى را با تفنگ شكار كنند ، چنانچه گلوله آن تيز باشد كه در بدن حيوان فرو رود و آن را پاره كند ، پاك و حلال است ، و اگر گلوله تيز نباشد بلكه با فشار در بدن حيوان فرو رود و حيوان را بكشد ، يا بواسطه حرارتش بدن حيوان را بسوزاند و در اثر سوزاندن ، حيوان بميرد ، پاك و حلال بودنش اشكال دارد .
« دوم » كسى كه شكار مى كند بايد مسلمان باشد يا بچّه مسلمان باشد كه خوب و بد را بفهمد ، و اگر كافر يا كسى كه در حكم كافر است ـ مانند غُلات و خوارج و نواصب ـ حيوانى را شكار نمايد ، آن شكار حلال نيست .
« سوم » اسلحه را براى شكار كردن حيوان بكار برد ، و اگر مثلا جائى را نشان كند و اتفاقاً حيوانى را بكشد ، آن حيوان پاك نيست و خوردن آن هم حرام است .
« چهارم » در وقت بكار بردن اسلحه ، نام خدا را ببرد ، و چنانچه عمداً نام خدا را نبرد شكار حلال نمى شود ، ولى اگر فراموش كند اشكال ندارد .
« پنجم » وقتى به حيوان برسد كه مرده باشد ، يا اگر زنده است به اندازه سر بريدن آن وقت نباشد ، و چنانچه به اندازه سر بريدن وقت باشد و سر حيوان را نبرد تا بميرد حرام است .
مسأله 2611 ـ اگر دو نفر حيوانى را شكار كنند ، و يكى از آنان مسلمان و ديگرى كافر باشد يا يكى از آن دو نام خدا را ببرد و ديگرى عمداً نام خدا را نبرد ، آن حيوان حلال نيست .
مسأله 2612 ـ اگر بعد از آنكه حيوانى را تير زدند مثلا در آب بيفتد ، و انسان بداند كه حيوان بواسطه تير و افتادن در آب جان داده ، حلال نيست ، بلكه اگر نداند كه جان دادن آن فقط بواسطه تير بوده ، حلال نمى باشد .
مسأله 2613 ـ اگر با سگ غصبى يا اسلحه غصبى ، حيوانى را شكار كند ، شكار حلال است و مال خود او مى شود ، ولى گذشته از اينكه گناه كرده ، بايد اجرت اسلحه يا سگ را به صاحبش بدهد .
مسأله 2614 ـ اگر با شمشير يا چيز ديگرى كه شكار كردن با آن صحيح است با شرطهائى كه در مسأله ( 2610 ) گفته شد ، حيوانى را دو قسمت كنند ، و سر و گردن در يك قسمت بماند ، و انسان وقتى برسد كه حيوان جان داده باشد ، هر دو قسمت حلال است ، و همچنين است اگر حيوان زنده باشد ولى به اندازه سر بريدن وقت نباشد ، امّا اگر به اندازه سر بريدن وقت باشد و ممكن باشد كه مقدارى زنده بماند ، قسمتى كه سر و گردن ندارد ، حرام ، و قسمتى كه سر و گردن دارد ، اگر سر آن را به دستورى كه در شرع معيّن شده ببرند ، حلال ، و گرنه آن هم حرام مى باشد .
مسأله 2615 ـ اگر با چوب يا سنگ يا چيز ديگرى كه شكار كردن با آن صحيح نيست حيوانى را دو قسمت كنند ، قسمتى كه سر و گردن ندارد حرام است ، و قسمتى كه سر و گردن دارد ، اگر زنده باشد وممكن باشد كه مقدارى زنده بماند و سر آن را به دستورى كه در شرع معيّن شده ببرند ، حلال ، و گرنه آن قسمت هم حرام مى باشد .
مسأله 2616 ـ اگر حيوانى را شكار كنند يا سر ببرند و بچّه زنده اى از آن بيرون آيد ، چنانچه آن بچّه را به دستورى كه در شرع معيّن شده سر ببرند ، حلال ، و گرنه حرام مى باشد .
مسأله 2617 ـ اگر حيوانى را شكار كنند يا سر ببرند و بچّه مرده اى از شكمش بيرون آورند ، چنانچه خلقت آن بچّه كامل باشد و مو يا پشم در بدنش روئيده باشد ، پاك و حلال است .

شكار كردن با سگ شكارى
مسأله 2618 ـ اگر سگ شكارى ، حيوان وحشى حلال گوشتى را شكار كند ، پاك بودن و حلال بودن آن حيوان شش شرط دارد :
« اول » سگ به طورى تربيت شده باشد كه هر وقت آن را براى گرفتن شكار بفرستند برود ، و هر وقت از رفتن جلوگيرى كنند بايستد ، و نيز بنابر احتياط بايد عادتش اين باشد كه تا صاحبش نرسد ، از شكار نخورد ، ولى اگر عادت به خوردن خون شكار داشته باشد يا اتفاقاً از شكار بخورد اشكال ندارد .
« دوم » صاحبش آن را بفرستد ، و اگر از پيش خود دنبال شكار رود و حيوانى را شكار كند ، خوردن آن حيوان حرام است ، بلكه اگر از پيش خود دنبال شكار رود و بعداً صاحبش بانگ بزند كه زودتر آن را به شكار برساند ، اگرچه بواسطه صداى صاحبش شتاب كند ، بنابر احتياط واجب بايد از خوردن آن شكار خوددارى نمايند .
« سوم » كسى كه سگ را مى فرستد بايد مسلمان باشد و يا بچّه مسلمان ( كه خوب و بد را بفهمد ) باشد ، و اگر كافر يا كسى كه در حكم كافر است ـ مانند غالى و خارجى و ناصب يعنى شخصى كه اظهار دشمنى با اهل بيت پيغمبر (صلى الله عليه وآله وسلم) مى كند ـ سگ را بفرستد ، شكار آن سگ حرام است .
« چهارم » وقت فرستادن سگ ، نام خدا را ببرد ، و اگر عمداً نام خدا را نبرد ، آن شكار حرام است ، ولى اگر فراموش كند اشكال ندارد .
« پنجم » شكار بواسطه زخمى كه از دندان سگ پيدا كرده بميرد ، پس اگر سگ ، شكار را خفه كند يا شكار از دويدن يا ترس بميرد حلال نيست .
« ششم » كسى كه سگ را فرستاده ، وقتى برسد كه حيوان مرده باشد يا اگر زنده است به اندازه سر بريدن آن وقت نباشد ، و چنانچه وقتى برسد كه به اندازه سر بريدن وقت باشد و سر حيوان را نبرد تا بميرد حلال نيست .
مسأله 2619 ـ كسى كه سگ را فرستاده اگر وقتى برسد كه بتواند سر حيوان را ببرد ، چنانچه مثلا بواسطه بيرون آوردن كارد و مانند آن وقت بگذرد و آن حيوان بميرد ، حلال است ، ولى اگر چيزى همراه او نباشد كه با آن ، سر حيوان را ببرد و حيوان بميرد ، احتياط واجب آن است كه از خوردن آن خوددارى كنند .
مسأله 2620 ـ اگر چند سگ را بفرستد و باهم حيوانى را شكار كنند ، چنانچه همه آنها داراى شرطهائى كه در مسأله ( 2618 ) گفته شد بوده اند ، شكار حلال است ، و اگر يكى از آنها داراى آن شرطها نبوده ، شكار حرام است .
مسأله 2621 ـ اگر سگ را براى شكار حيوانى بفرستد و آن سگ حيوان ديگرى را شكار كند ، آن شكار حلال و پاك است . و نيز اگر آن حيوان را با حيوان ديگرى شكار كند ، هر دوى آنها حلال و پاك مى باشد .
مسأله 2622 ـ اگر چند نفر باهم سگ را بفرستند و يكى از آنها كافر باشد ، يا عمداً نام خدا را نبرد ، آن شكار حرام است . و نيز اگر يكى از سگهائى را كه فرستاده اند به طورى كه در مسأله ( 2618 ) گفته شد تربيت شده نباشد ، آن شكار حرام مى باشد .
مسأله 2623 ـ اگر باز يا حيوان ديگرى غير سگ شكارى ، حيوانى را شكار كند ، آن شكار حلال نيست ، ولى اگر وقتى برسند كه حيوان زنده باشد و به دستورى كه در شرع معيّن شده سر آن را ببرند حلال است .

صيد ماهى و ملخ
مسأله 2624 ـ اگر ماهى فلس دار را زنده از آب بگيرند و بيرون آب جان دهد ، پاك و خوردن آن حلال است . و چنانچه در آب بميرد ، پاك است ولى خوردن آن حرام مى باشد ، ولى اگر در تور ماهى گير در آب بميرد ، خوردنش حلال است . و ماهى بى فلس را اگرچه زنده از آب بگيرند و بيرون آب جان دهد حرام است .
مسأله 2625 ـ اگر ماهى از آب بيرون بيفتد ، يا موج آن را بيرون بيندازد ، يا آب فرو رود و ماهى در خشكى بماند ، چنانچه پيش از آنكه بميرد ، با دست يا بوسيله ديگر كسى آن را بگيرد ، بعد از جان دادن حلال است .
مسأله 2626 ـ كسى كه ماهى را صيد مى كند ، لازم نيست مسلمان باشد و در موقع گرفتن آن نام خدا را ببرد ، ولى مسلمان بايد گرفتن آن را ديده باشد يا از راه ديگرى يقين داشته باشد كه زنده از آب گرفته شده است .
مسأله 2627 ـ ماهى مرده اى كه معلوم نيست آن را زنده از آب گرفته اند يا مرده ، چنانچه در دست مسلمان باشد ، حلال است ، و اگر در دست كافر باشد ، اگرچه بگويد آن را زنده گرفته ام حرام مى باشد .
مسأله 2628 ـ خوردن ماهى زنده جايز و اولى خوددارى كردن است .
مسأله 2629 ـ اگر ماهى زنده را بريان كنند يا در بيرون آب پيش از جان دادن بكشند ، خوردنش جايز و اولى آن است كه از خوردن آن خوددارى نمايند .
مسأله 2630 ـ اگر ماهى را بيرون آب دو قسمت كنند و يك قسمت آن در حالى كه زنده است در آب بيفتد ، خوردن قسمتى را كه بيرون آب مانده جايز ، و احتياط مستحب آن است كه از خوردن آن خوددارى كنند .
مسأله 2631 ـ اگر ملخ را با دست يا بوسيله ديگرى زنده بگيرند ، بعد از جان دادن خوردن آن حلال است ، و لازم نيست كسى كه آن را مى گيرد مسلمان باشد و در موقع گرفتن نام خدا را ببرد ، ولى اگر ملخ مرده اى در دست كافر باشد و معلوم نباشد كه آن را زنده گرفته يا نه ، اگرچه بگويد زنده گرفته ام حرام است .
مسأله 2632 ـ خوردن ملخى كه بال در نياورده و نمى تواند پرواز كند حرام است .

احكام خوردنيها و آشاميدنيها

مسأله 2633 ـ خوردن گوشت مرغ خانگى و كبوتر و اقسام گنجشك حلال است ، و بلبل و سار و چكاوك از قسم گنجشك است ، و شب پره و طاووس و جميع انواع كلاغ و هر پرنده اى كه مثل شاهين و عقاب و باز چنگال دارد يا هنگام پرواز بال زدنش كمتر از صاف نگهداشتن بالش باشد ، حرام است ، و همچنين هر مرغى كه چينه دان و سنگدان و خار پشت پا ندارد مگر آنكه بال زدنش از صاف نگهداشتن بالش بيشتر باشد ، و خوردن گوشت پرستوك و هدهد مكروه است .
مسأله 2634 ـ اگر چيزى را كه روح دارد ، از حيوان زنده جدا نمايند ، مثلا دنبه يا مقدارى گوشت از گوسفند زنده ببرند ، نجس و حرام مى باشد .
مسأله 2635 ـ بعضى از اجزاء حيوانات حلال گوشت بى اشكال حرام ، و بعضى بنابر احتياط واجب حرام است ، و مجموع آنها چهارده چيز است :
« 1 » خون . « 2 » فضله . « 3 » نرى . « 4 » فرج . « 5 » بچّه دان . « 6 » غدد كه آن را دشول مى گويند . « 7 » تخم كه آن را دنبلان مى گويند . « 8 » چيزى كه در مغز كلّه است و به شكل نخود مى باشد . « 9 » مغز حرام كه در ميان تيره پشت است . « 10 » پى كه در دو طرف تيره پشت است . « 11 » زهره دان . « 12 » سپرز ( طحال ) . « 13 » بول دان ( مثانه ) . « 14 » حدقه چشم .
ولى ظاهر اين است كه در پرندگان بجز خون و فضله و زهره دان و سپرز و دنبلان ، از چيزهائى كه ذكر شد وجود ندارد .
مسأله 2636 ـ خوردن بول شتر حلال است ، و اجتناب از بول ساير حيوانات حلال گوشت و همچنين ساير چيزهائى كه طبع از آنها متنفّر است احوط و اولى است .
مسأله 2637 ـ خوردن خاك حرام است ، و خوردن گل داغستان و گل ارمنى براى معالجه اشكال ندارد ، و خوردن كمى از تربت حضرت سيدالشهداء (عليه السلام) براى استشفاء جايز است ، و بهتر اين است كه تربت را در مقدارى از آب مثلا حل نمايند كه مستهلك شود و بعداً آن آب را بياشامند .
مسأله 2638 ـ فرو بردن آب بينى و خلط سينه كه در دهان آمده حرام نيست . و نيز فرو بردن غذائى كه موقع خلال كردن ، از لاى دندان بيرون مى آيد ، اشكال ندارد .
مسأله 2639 ـ خوردن چيزى كه موجب مرگ مى شود يا براى انسان ضرر كلّى دارد حرام است .
مسأله 2640 ـ خوردن گوشت اسب و قاطر و الاغ مكروه است ، و اگر كسى آنها را وطى ( نزديكى ) كند ، خود و نسلشان حرام مى شوند و بول و سرگين آنها نجس مى شود و بايد آنها را از شهر بيرون ببرند و در جاى ديگر بفروشند . و بر واطى لازم است قيمتش را به صاحبش بدهد ، و اگر با حيوان حلال گوشتى مانند گاو و گوسفند نزديكى كنند ، بول و سرگين آنها نجس مى شود و خوردن گوشت و آشاميدن شير آنها هم حرام است ، و همچنين است نسل آنها ، و بايد فوراً آن حيوان را بكشند و بسوزانند ، و كسى كه با آن وطى كرده ، پول آن را به صاحبش بدهد .
مسأله 2641 ـ بزغاله و بره شير خوار اگر از خوك به مقدارى كه گوشت و استخوانشان قوّت بگيرد ، شير بخورند ، خود و نسلشان حرام مى شوند ، و در صورتى كه مقدار شير خوردن كمتر از آن باشد لازم است استبراء شوند و پس از آن حلال مى گردند ، و استبراء آنها اين است كه هفت روز از پستان بز يا گوسفند شير بخورند ، و اگر حاجت به شير نداشتند هفت روز علف بخورند ، و حيوان نجاست خوار نيز خوردن گوشتش حرام است ، و چنانچه استبرائش نمايند حلال مى شود ، و كيفيّت استبراء آن در مسأله ( 226 ) بيان شد .
مسأله 2642 ـ آشاميدن شراب ، حرام ، و در بعضى از اخبار بزرگترين گناه شمرده شده است و اگر كسى آن را حلال بداند كافر است . از حضرت امام جعفر صادق (عليه السلام) روايت شده است كه فرمودند : شراب ، ريشه بديها و منشأ گناهان است و كسى كه شراب مى خورد عقل خود را از دست مى دهد و در آن موقع خدا را نمى شناسد و از هيچ گناهى باك ندارد ، و احترام هيچ كس را نگه نمى دارد ، و حقّ خويشان نزديك را رعايت نمى كند ، و از زشتيهاى آشكار رو نمى گرداند ، و روح ايمان و خدا شناسى از بدن او بيرون مى رود ، و روح ناقص خبيثى كه از رحمت خدا دور است در او مى ماند ، و خدا و فرشتگان و پيغمبران و مؤمنين او را لعنت مى كنند ، و تا چهل روز نماز او قبول نمى شود ، و روز قيامت روى او سياه است ، و زبان از دهانش بيرون مى آيد ، و آب دهان او به سينه اش مى ريزد ، و فرياد تشنگى او بلند است .
مسأله 2643 ـ نشستن سر سفره اى كه در آن شراب مى خورند ، اگر انسان يكى از آنان حساب شود ، حرام ، و چيز خوردن از آن سفره نيز حرام است .
مسأله 2644 ـ بر هر مسلمان واجب است مسلمان ديگرى را كه نزديك است از گرسنگى يا تشنگى بميرد ، نان و آب داده و او را از مرگ نجات دهد .

آداب غذا خوردن
مسأله 2645 ـ آداب غذا خوردن چند چيز است :
« اول » هر دو دست را پيش از غذا بشويد .
« دوم » بعد از غذا دست خود را بشويد و با دستمال خشك كند .
« سوم » ميزبان پيش از همه شروع به غذا خوردن كند و بعد از همه دست بكشد ، و پيش از غذا اول ميزبان دست خود را بشويد ، بعد كسى كه طرف راست او نشسته و همينطور تا برسد به كسى كه طرف چپ او نشسته . و بعد از غذا اول كسى كه طرف ميزبان نشسته دست خود را بشويد و همينطور تا به ميزبان برسد .
« چهارم » در اول غذا بسم الله بگويد ، ولى اگر سر يك سفره چند جور غذا باشد ، در وقت خوردن هر كدام آنها گفتن بسم الله مستحب است .
« پنجم » با دست راست غذا بخورد .
« ششم » با سه انگشت يا بيشتر غذا بخورد و با دو انگشت نخورد .
« هفتم » اگر چند نفر سر يك سفره نشسته اند ، هر كسى از غذاى جلوى خودش بخورد .
« هشتم » لقمه را كوچك بردارد .
« نهم » سر سفره زياد بنشيند و غذا خوردن را طول بدهد .
« دهم » غذا را خوب بجود .
« يازدهم » بعد از غذا خداوند عالم را حمد كند .
« دوازدهم » انگشتها را بليسد .
« سيزدهم » بعد از غذا خلال نمايد ، ولى با چوب ريحان و نى و برگ درخت خرما خلال نكند .
« چهاردهم » آنچه بيرون سفره مى ريزد جمع كند و بخورد ، ولى اگر در بيابان غذا بخورد ، مستحب است آنچه مى ريزد ، براى پرندگان و حيوانات بگذارد .
« پانزدهم » در اول روز و اول شب غذا بخورد و در بين روز و در بين شب غذا نخورد .
« شانزدهم » بعد از خوردن غذا به پشت بخوابد و پاى راست را روى پاى چپ بيندازد .
« هفدهم » در اول غذا و آخر آن نمك بخورد .
« هيجدهم » ميوه را پيش از خوردن با آب بشويد .

چيزهائى كه در خوردن مذموم است
مسأله 2646 ـ چند چيز در غذا خوردن مذموم است :
« اول » در حال سيرى غذا خوردن .
« دوم » پر خوردن ، و در خبر است كه خداوند عالم بيشتر از هر چيز از شكم پر بدنش مى آيد .
« سوم » نگاه كردن به صورت ديگران در موقع غذا خوردن .
« چهارم » خوردن غذاى گرم .
« پنجم » فوت كردن چيزى كه مى خورد يا مى آشامد .
« ششم » بعد از گذاشتن نان در سفره ، منتظر چيز ديگر شدن .
« هفتم » پاره كردن نان با كارد .
« هشتم » گذاشتن نان زير ظرف غذا .
« نهم » پاك كردن گوشتى كه به استخوان چسبيده به طورى كه چيزى در آن نماند .
« دهم » پوست كنده ميوه .
« يازدهم » دور انداختن ميوه پيش از آنكه كاملا آن را بخورد .

آداب آشاميدن
مسأله 2647 ـ آداب آشاميدن چند چيز است :
« اول » آب را به طور مكيدن بياشامد .
« دوم » در روز ايستاده آب بخورد .
« سوم » پيش از آشاميدن آب « بسم الله » و بعد از آن « الحمد لله » بگويد .
« چهارم » به سه نفس آب بياشامد .
« پنجم » از روى ميل آب بياشامد .
« ششم » بعد از آشاميدن آب حضرت ابى عبدالله (عليه السلام) و اهل بيت ايشان را ياد كند و قاتلان آن حضرت را لعنت نمايد .

چيزهائى كه در آشاميدن مذموم است
مسأله 2648 ـ زياد آشاميدن آب ، و آشاميدن آن بعد از غذاى چرب ، و در شب به حال ايستاده مذموم است . ونيز آشاميدن آب با دست چپ ، و همچنين از جاى شكسته كوزه و جائى كه دسته آن است مذموم مى باشد .

احكام نذر و عهد

مسأله 2649 ـ نذر آن است كه انسان بر خود واجب كند كه كار خيرى را براى خدا بجا آورد ، يا كارى را كه نكردن آن بهتر است براى خدا ترك نمايد .
مسأله 2650 ـ در نذر بايد صيغه خوانده شود و لازم نيست آن را به عربى بخوانند ، پس اگر بگويد چنانچه مريض من خوب شود ، براى خدا بر من است كه ده تومان به فقير بدهم ، نذر او صحيح است .
مسأله 2651 ـ نذر كننده بايد مكلّف و عاقل باشد و به اختيار و قصد خود نذر كند ، بنابر اين نذر كردن كسى كه او را مجبور كرده اند ، صحيح نيست .
مسأله 2652 ـ شخص مفلس و آدم سفيه ( كسى كه مال خود را در كارهاى بيهوده مصرف مى كند ) اگر مثلا نذر كند چيزى به فقير بدهد صحيح نيست .
مسأله 2653 ـ اگر شوهر از نذر كردن زن جلوگيرى نمايد ، زن نمى تواند در صورتى كه وفاء به نذرش منافى با حقّ شوهر باشد نذر كند .
مسأله 2654 ـ اگر زن با اجازه شوهر نذر كند ، شوهرش نمى تواند نذر او را بهم بزند ، يا او را از عمل كردن به نذر جلوگيرى نمايد .
مسأله 2655 ـ اگر فرزند بدون اجازه پدر يا با اجازه او نذر كند ، بايد به آن نذر عمل نمايد . ولى اگر پدر يا مادر از عملى كه نذر كرده منعش كنند ، ظاهر اين است كه نذرش منحل مى شود .
مسأله 2656 ـ انسان كارى را مى تواند نذر كند كه انجام آن برايش ممكن باشد ، بنابر اين كسى كه نمى تواند پياده كربلا برود ، اگر نذر كند كه پياده برود ، نذر او صحيح نيست .
مسأله 2657 ـ اگر نذر كند كه كار حرام يا مكروهى را انجام دهد يا كار واجب يا مستحبّى را ترك كند ، نذر او صحيح نيست .
مسأله 2658 ـ اگر نذر كند كه كار مباحى را انجام دهد يا ترك نمايد ، چنانچه بجا آوردن آن و تركش از هر جهت مساوى باشد ، نذر او صحيح نيست ، و اگر انجام آن از جهتى بهتر باشد و انسان به قصد همان جهت نذر كند ، مثلا نذر كند غذائى را بخورد كه براى عبادت قوّت بگيرد ، نذر او صحيح است ، و نيز اگر ترك آن از جهتى بهتر باشد و انسان براى همان جهت نذر كند كه آن را ترك نمايد ، مثلا براى اينكه دود مضر است نذر كند آن را استعمال نكند ، نذر او صحيح مى باشد .
مسأله 2659 ـ اگر نذر كند نماز واجب خود را در جائى بخواند كه بخودى خود ثواب نماز در آنجا زياد نيست ، مثلا نذر كند نماز را در اطاق بخواند ، چنانچه نماز خواندن در آنجا از جهتى بهتر باشد مثلا بواسطه اينكه خلوت است ، انسان حضور قلب پيدا مى كند ، نذر او صحيح است .
مسأله 2660 ـ اگر نذر كند عملى را انجام دهد ، بايد همانطور كه نذر كرده بجا آورد ، پس اگر نذر كند كه روز اول ماه صدقه بدهد ، يا روزه بگيرد ، يا نماز اول ماه بخواند ، چنانچه قبل از آن روز يا بعد از آن بجا آورد كفايت نمى كند . و نيز اگر نذر كند كه وقتى مريض او خوب شد صدقه بدهد ، چنانچه پيش از آنكه خوب شود صدقه را بدهد كافى نيست .
مسأله 2661 ـ اگر نذر كند روزه بگيرد ولى وقت و مقدار آن را معيّن نكند، چنانچه يك روز روزه بگيرد كافى است ، و اگر نذر كند نماز بخواند و مقدار و خصوصيّات آن را معيّن نكند ، اگر يك نماز دو ركعتى بخواند كفايت مى كند ، و اگر نذر كند صدقه بدهد و جنس و مقدار آن را معيّن نكند ، اگر چيزى بدهد كه بگويند صدقه داده، به نذر عمل كرده است، و اگر نذر كند كارى براى خدا بجا آورد ، در صورتى كه يك نماز يا يك روز روزه بگيرد يا چيزى صدقه بدهد ، نذر خود را انجام داده است .
مسأله 2662 ـ اگر نذر كند روز معيّنى را روزه بگيرد ، بايد همان روز را روزه بگيرد ، ودر صورتى كه عمداً روزه نگيرد ، بايد گذشته از قضاى آن روز كفّاره هم بدهد ، و اظهر اين است كه كفّاره اش كفاره مخالفت يمين است چنانكه خواهد آمد ، بلى در آن روز اختياراً مى تواند مسافرت كند و روزه را نگيرد ، و چنانچه در سفر باشد لازم نيست قصد اقامه كرده و روزه بگيرد ، و در صورتى كه از جهت سفر يا از جهت عذر ديگرى مثل مرض يا حيض روزه نگيرد ، لازم است روزه را قضا كند .
مسأله 2663 ـ اگر انسان از روى اختيار به نذر خود عمل نكند ، بايد كفّاره بدهد .
مسأله 2664 ـ اگر نذر كند كه تا وقت معيّنى عملى را ترك كند ، بعد از گذشتن آن وقت مى تواند آن عمل را بجا آورد ، و اگر پيش از گذشتن آن وقت از روى فراموشى يا ناچارى انجام دهد ، چيزى بر او واجب نيست ولى باز هم لازم است كه تا آن وقت آن را بجا نياورد ، و چنانچه دوباره پيش از رسيدن آن وقت بدون عذر آن عمل را انجام دهد بايد كفّاره بدهد .
مسأله 2665 ـ كسى كه نذر كرده عملى را ترك كند و وقتى براى آن معيّن نكرده است ، اگر از روى فراموشى يا ناچارى يا ندانستن ، آن عمل را انجام دهد ، كفّاره بر او واجب نيست ولى بعداً هر وقت از روى اختيار آن را بجا آورد ، بايد كفّاره بدهد .
مسأله 2666 ـ اگر نذر كند كه در هر هفته روز معيّنى مثلا روز جمعه را روزه بگيرد ، چنانچه يكى از جمعه ها عيد فطر يا قربان باشد يا در روز جمعه عذر ديگرى مانند سفر يا حيض براى او پيدا شود ، بايد آن روز را روزه نگيرد و قضاى آن را بجا آورد .
مسأله 2667 ـ اگر نذر كند كه مقدار معيّنى صدقه بدهد ، چنانچه پيش از دادن صدقه بميرد ، لازم نيست آن مقدار را از مال او صدقه بدهند ، و بهتر اين است كه بالغين از ورثه آن مقدار را از حصّه خود از طرف ميّت صدقه بدهند .
مسأله 2668 ـ اگر نذر كند كه به فقير معيّنى صدقه بدهد ، نمى تواند آن را به فقير ديگر بدهد ، و اگر آن فقير بميرد ، بنابر احتياط بايد به ورثه او بدهد .
مسأله 2669 ـ اگر نذر كند كه به زيارت يكى از امامان مثلا به زيارت حضرت ابى عبدالله (عليه السلام)مشرّف شود ، چنانچه به زيارت امام ديگرى برود كافى نيست ، و اگر بواسطه عذرى نتواند آن امام را زيارت كند ، چيزى بر او واجب نيست .
مسأله 2670 ـ كسى كه نذر كرده زيارت برود و غسل زيارت و نماز آن را نذر نكرده ، لازم نيست آنها را بجا آورد .
مسأله 2671 ـ اگر براى حرم يكى از امامان يا امامزادگان نذر كند ، بايد آن را بنابر احتياط در تعمير و روشنائى و فرش حرم و مانند اينها مصرف كند .
مسأله 2672 ـ اگر براى خود امام (عليه السلام) چيزى نذر كند ، چنانچه مصرف معيّنى را قصد كرده ، بايد به همان مصرف برساند ، و اگر مصرف معيّنى را قصد نكرده ، بهتر آن است كه به مصرفى برساند كه نسبتى به امام (عليه السلام) داشته باشد مانند زوّار فقير يا به مصارف حرم آن امام از قبيل تعمير و مانند آن برساند ، و همچنين است اگر چيزى را براى امامزاده اى نذر كند .
مسأله 2673 ـ گوسفندى را كه براى صدقه يا براى يكى از امامان نذر كرده اند ، اگر پيش از آنكه به مصرف نذر برسد شير بدهد يا بچّه بياورد ، مال كسى است كه آن را نذر كرده ، ولى پشم گوسفند و مقدارى كه چاق مى شود جزء نذر است .
مسأله 2674 ـ هرگاه نذر كند كه اگر مريض او خوب شود يا مسافر او بيايد ، عملى را انجام دهد ، چنانچه معلوم شود كه پيش از نذر كردن مريض خوب شده يا مسافر آمده است ، عمل كردن به نذر لازم نيست .
مسأله 2675 ـ اگر مادر نذر كند كه دختر خود را به سيّد شوهر دهد ، نذر او باطل است ، و اگر پدر نذر كند و قصدش آن باشد كه اگر سيّدى براى خواستگارى بيايد كه تزويج دخترش به او ضررى ندارد ، قبول كند ، نذرش صحيح است و در غير اين صورت باطل است ، و در هر حال اگر خواستگار غير سيّد پيدا شود كه تزويج دختر به او ضررى ندارد ، پدر مى تواند قبول كند .
مسأله 2676 ـ هرگاه با خدا عهد كند كه اگر به حاجت شرعى خود برسد كار خيرى را انجام دهد ، بعد از آنكه حاجتش بر آورده شد ، بايد آن كار را انجام دهد ، و نيز اگر بدون آنكه حاجتى داشته باشد ، عهد كند كه عمل خيرى را انجام دهد ، آن عمل بر او واجب مى شود .
مسأله 2677 ـ در عهد هم مثل نذر بايد صيغه خوانده شود ، و مشهور آن است كه كارى را كه عهد مى كند انجام دهد ، بايد يا عبادت باشد مثل نماز واجب و مستحب ، يا كارى باشد كه انجام آن بهتر از تركش باشد ، ولى بنابر احتياط واجب در صورتى كه متعلّق عهد مرجوح شرعى نباشد ، آن عمل را انجام دهد .
مسأله 2678 ـ اگر به عهد خود عمل نكند ، بايد كفّاره بدهد ، يعنى شصت فقير را سير كند ، يا دو ماه پى در پى روزه بگيرد ، يا يك بنده آزاد كند .

احكام قسَم خوردن

مسأله 2679 ـ اگر قسَم بخورد كه كارى را انجام دهد يا ترك كند ، مثلا قسَم بخورد كه روزه بگيرد يا دود استعمال نكند ، چنانچه عمداً مخالفت كند ، بايد كفّاره بدهد ، يعنى يك بنده آزاد كند ، يا ده فقير را سير كند ، يا آنان را بپوشاند ، و اگر اينها را نتواند بايد سه روز رزوه بگيرد و بايد روزه پى در پى باشد .
مسأله 2680 ـ قسَم چند شرط دارد :
« اول » كسى كه قسَم مى خورد بايد بالغ و عاقل باشد و از روى قصد قسَم بخورد ، پس قسَم خوردن بچّه و ديوانه و مست و كسى كه مجبورش كرده اند درست نيست ، وهمچنين است اگر در حال عصبانى بودن بى قصد قسَم بخورد .
« دوم » كارى را كه براى آن قسَم مى خورد بايد حرام يا مكروه نباشد ، و كارى را كه قسَم مى خورد ترك كند ، بايد واجب يا مستحب نباشد ، و اگر قسَم بخورد كار مباحى را بجا آورد ، بايد ترك آن در نظر مردم بهتر از انجامش نباشد ، و نيز اگر قسَم بخورد كار مباحى را ترك كند بايد انجام آن بهتر از تركش نباشد .
« سوم » به يكى از اسمهاى خداوند عالم قسَم بخورد كه به غير ذات مقدّس او گفته نمى شود مانند خدا و الله . و نيز اگر به اسمى قسَم بخورد كه به غير خدا هم مى گويند ولى به قدرى به خدا گفته مى شود كه هر وقت كسى آن اسم را بگويد ، ذات مقدّس حق در نظر مى آيد ، مثل آنكه به خالق و رازق قسَم بخورد ، صحيح است ، بلكه احتياط وجوبى در غير اين صورت نيز عمل به قسَم است .
« چهارم » قسَم را به زبان بياورد ، و اگر بنويسد يا در قلبش آن را قصد كند صحيح نيست ، ولى آدم لال اگر با اشاره قسَم بخورد صحيح است .
« پنجم » عمل كردن به قسَم براى او ممكن باشد ، و اگر موقعى كه قسَم مى خورد ممكن باشد و بعداً از عمل به آن عاجز شود ، از وقتى كه عاجز مى شود قسَم او بهم مى خورد ، و همچنين است اگر عمل كردن به نذر يا قسَم يا عهد به قدرى مشقّت پيدا كند كه نشود آن را تحمّل كرد .
مسأله 2681 ـ اگر پدر از قسَم خوردن فرزند جلوگيرى كند ، يا شوهر از قسَم خوردن زن جلوگيرى نمايد ، قسَم آنان صحيح نيست .
مسأله 2682 ـ اگر فرزند بدون اجازه پدر و زن بدون اجازه شوهر قسَم بخورد ، پدر و شوهر مى توانند قسَم آنان را بهم بزنند ، بلكه ظاهر آن است كه قسَم آنها بدون اجازه پدر يا شوهر منعقد نمى شود ، و همچنين است حكم كنيز و بنده نسبت به مولايشان .
مسأله 2683 ـ اگر انسان از روى فراموشى يا ناچارى يا ندانستن ، به قسَم عمل نكند ، كفّاره بر او واجب نيست ، و همچنين است اگر مجبورش كنند كه به قسَم عمل ننمايد . و قسمى كه آدم وسواسى مى خورد ، مثل اينكه مى گويد والله الآن مشغول نماز مى شوم ، و بواسطه وسواس مشغول نمى شود ، اگر وسواس او طورى باشد كه بى اختيار به قسَم عمل نكند كفّاره ندارد .
مسأله 2684 ـ كسى كه قسَم مى خورد كه حرف من راست است ، چنانچه حرف او راست باشد قسَم خوردن او مكروه است ، و اگر دروغ باشد حرام و از گناهان بزرگ مى باشد ، ولى اگر براى اينكه خودش با مسلمان ديگرى را از شرّ ظالمى نجات دهد ، قسَم دروغ بخورد اشكال ندارد ، بلكه گاهى واجب مى شود ، امّا اگر بتواند توريه كند يعنى موقع قسَم خوردن طورى نيّت كند كه دروغ نشود ، بهتر اين است كه توريه نمايد ، مثلا اگر ظالمى بخواهد كسى را اذيت كند و از انسان بپرسد كه او را ديده اى ؟ و انسان يك ساعت قبل از او را ديده باشد ، بگويد او را نديده ام و قصد كند كه از پنج دقيقه پيش نديده ام .

احكام وقف

مسأله 2685 ـ اگر كسى چيزى را وقف كند ، از ملك او خارج مى شود و خود او و ديگران نمى توانند آن را ببخشند يا بفروشند ، و كسى هم از آن ملك ارث نمى برد ، ولى در بعضى از موارد كه در مسأله ( 2101 و 2103 ) گفته شد ، فروختن اشكال ندارد .
مسأله 2686 ـ لازم نيست صيغه وقف را به عربى بخوانند ، بلكه اگر مثلا بگويد خانه خود را وقف كردم و خودش يا كسى كه خانه را برايش وقف كرده ، يا وكيل يا ولىّ آن كس بگويد قبول كردم وقف صحيح است بلكه به عمل نيز وقف محقّق مى شود ، مثلا چنانچه حصيرى را به قصد وقف بودن در مسجد بيندازد و يا جائى را به قصد مسجد بودن بسازد و در اختيار نمازگزاران بگذارد وقفيّت محقّق مى شود . و در موقوفات عامّه مثل مسجد و مدرسه يا چيزى كه براى عموم وقف كند ، يا مثلا بر فقرا يا سادات وقف نمايد ، قبول كردن كسى در صحّت وقف ، لازم نيست .
مسأله 2687 ـ اگر ملكى را براى وقف معيّن كند و پيش از خواندن صيغه وقف پشيمان شود يا بميرد ، وقف درست نيست .
مسأله 2688 ـ كسى كه مالى را وقف مى كند ، بايد از موقع خواندن صيغه ، مال را براى هميشه وقف كند ، و اگر مثلا بگويد اين مال بعد از مردن من وقف باشد ، چون از موقع خواندن صيغه تا مردنش وقف نبوده ، صحيح نيست . و نيز اگر بگويد تا ده سال وقف باشد و بعد از آن نباشد ، يا بگويد تا ده سال وقف باشد ، بعد ، پنج سال وقف نباشد و دوباره وقف باشد ، وقف صحيح نيست .
مسأله 2689 ـ وقف در صورتى صحيح است كه مال وقف را به تصرّف كسى كه براى او وقف شده يا وكيل يا ولىّ او بدهند ، ولى اگر چيزى را بر اولاد صغير خود وقف كند وبه قصد اينكه آن چيز ملك آنان شود ، از طرف آنان نگهدارى نمايد ، وقف صحيح است .
مسأله 2690 ـ ظاهر اين است كه در اوقاف از قبيل مدارس و مساجد و امثال اينها ، قبض معتبر نباشد و وقفيّت به مجرّد وقف نمودن محقّق مى شود .
مسأله 2691 ـ وقف كننده بايد مكلّف و عاقل و با قصد اختيار باشد و شرعاً بتواند در مال خود تصرّف كند ، بنابر اين سفيه ( يعنى كسى كه مال خود را در كارهاى بيهوده مصرف مى كند ) چون حق ندارد در مال خود تصرّف نمايد ، اگر چيزى را وقف كند صحيح نيست .
مسأله 2692 ـ اگر مالى را براى بچّه اى كه در شكم مادر است و هنوز به دنيا نيامده وقف كند ، صحّت آن محل اشكال و لازم است رعايت احتياط نمايند ، ولى اگر براى اشخاصى كه فعلا موجودند و بعد از آنها براى كسانى كه بعداً به دنيا مى آيند وقف نمايد ، اگرچه در موقعى كه وقف محقق مى شود در شكم مادر هم نباشند ، مثلا چيزى را بر اولاد خود وقف كند كه بعد از آنان وقف نوه هاى او باشد و هر دسته اى بعد از دسته ديگر از وقف استفاده كنند ، صحيح است .
مسأله 2693 ـ اگر چيزى را بر خودش وقف كند مثل آنكه دكّانى را وقف كند كه عايدى آن را بعد از مرگ او خرج مقبره اش نمايند ، صحيح نيست ، ولى اگر مثلا مالى را بر فقرا وقف كند و خودش فقير شود ، مى تواند از منافع وقف استفاده نمايد .
مسأله 2694 ـ اگر براى چيزى كه وقف كرده متولّى معيّن كند ، بايد مطابق قرارداد او رفتار نمايند ، و اگر معيّن نكند ، چنانچه بر افراد مخصوصى مثلا بر اولاد خود وقف كرده باشد و آنها بالغ باشند ، اختيار با خود آنان است ، و اگر بالغ نباشند اختيار با ولىّ ايشان است ، و براى استفاده از وقف اجازه حاكم شرع لازم نيست .
مسأله 2695 ـ اگر ملكى را مثلا بر فقرا يا سادات وقف كند ، يا وقف كند كه منافع آن به مصرف خيرات برسد ، در صورتى كه براى آن ملك متولّى معيّن نكرده باشد ، اختيار آن با حاكم شرع است .
مسأله 2696 ـ اگر ملكى را بر افراد مخصوصى مثلا بر اولاد خود وقف كند كه هر طبقه اى بعد از طبقه ديگر از آن استفاده كنند ، چنانچه متولّى وقف آن را اجاره دهد و بميرد ، اجاره باطل نمى شود ، ولى اگر متولّى نداشته باشد و يك طبقه از كسانى كه ملك بر آنها وقف شده ، آن را اجاره دهند و در بين مدّت اجاره بميرند ، چنانچه طبقه بعدى آن اجاره را امضاء نكنند ، اجاره باطل مى شود . و در صورتى كه مستأجر مال الاجاره تمام مدّت را داده باشد ، مال الاجاره از زمان مردنشان تا آخر مدّت اجاره را از مال آنان مى گيرد .
مسأله 2697 ـ اگر ملك وقف خراب شود ، از وقف بودن بيرون نمى رود مگر آنكه عنوانى را قصد كرده باشد كه آن عنوان از بين برود ، مثل اينكه باغ را براى تنزّه وقف كرده باشد كه اگر آن باغ خراب شود وقف باطل و به ورثه برمى گردد .
مسأله 2698 ـ ملكى كه مقدارى از آن وقف است و مقدارى از آن وقف نيست اگر تقسيم نشده باشد ، حاكم شرع يا متولّى مى تواند با نظر خبره ، سهم وقف را جدا كند .
مسأله 2699 ـ اگر متولّى وقف خيانت كند و عايدات آن را به مصرفى كه معيّن شده نرساند ، حاكم شرع امينى را به او ضميمه مى نمايد كه مانع از خيانتش گردد ، و در صورتى كه ممكن نباشد مى تواند به جاى او متولّى امينى معيّن نمايد .
مسأله 2700 ـ فرشى را كه براى حسينيّه وقف كرده اند ، نمى شود براى نماز به مسجد ببرند ، اگرچه آن مسجد نزديك حسينيّه باشد .
مسأله 2701 ـ اگر ملكى را براى تعمير مسجدى وقف نمايند ، چنانچه آن مسجد احتياج به تعمير ندارد و انتظار هم نمى رود كه تا مدّتى احتياج به تعمير پيدا كند ، مى توانند عايدات آن ملك را به مصرف مسجدى كه احتياج به تعمير دارد برسانند .
مسأله 2702 ـ اگر ملكى را وقف كند كه عايدى آن را خرج تعمير مسجد نمايند و به امام جماعت و به كسى كه در آن به مسجد اذان مى گويد بدهند ، در صورتى كه بدانند يا اطمينان داشته باشند كه براى هر يك چه مقدار معيّن كرده ، بايد همانطور مصرف كنند . و اگر يقين يا اطمينان نداشته باشند ، بايد اول مسجد را تعمير كنند ، و اگر چيزى زياد آمد ، بين امام جماعت و كسى كه اذان مى گويد به طور مناسب قسمت نمايند ، و بهتر آن است كه اين دو نفر در تقسيم با يكديگر صلح كنند .

احكام وصيّت

مسأله 2703 ـ وصيّت آن است كه انسان سفارش كند بعد از مرگش براى او كارهائى انجام دهند ، يا بگويد بعد از مرگش چيزى از مال او ملك كسى باشد ، يا اينكه چيزى از مال او به كسى تمليك يا صرف در خيرات و مبرّات كنند ، يا براى اولاد خود و كسانى كه اختيار آنان با او است ، قيّم و سرپرست معيّن كند . و كسى را كه به او وصيّت مى كنند وصى مى گويند .
مسأله 2704 ـ كسى كه نمى تواند حرف بزند ، اگر با اشاره مقصود خود را بفهماند ، براى هر كارى مى تواند وصيّت كند ، بلكه كسى هم كه مى تواند حرف بزند ، اگر با اشاره اى كه مقصودش را بفهماند وصيّت كند صحيح است .
مسأله 2705 ـ اگر نوشته اى به امضاء يا مهر ميّت ببينند ، چنانچه مقصود او را بفهماند و معلوم باشد كه براى وصيّت كردن نوشته ، بايد مطابق آن عمل كنند . بلكه اگر بدانند كه مقصودش وصيّت كردن نبوده و چيزهائى را نوشته است كه بعداً مطابق آن وصيّت كند ، بعيد نيست كه براى وصيّت كافى باشد .
مسأله 2706 ـ كسى كه وصيّت مى كند بايد عاقل باشد و از روى اختيار وصيّت كند ، و وصيّت بچه ده ساله براى ارحامش جايز است ، و براى غير ارحامش اشكال دارد ، و اعتبار سفيه نبودن در نفوذ وصيّت محل اشكال است ، و احتياط آن است كه عمل به وصيّت او ترك نشود .
مسأله 2707 ـ كسى كه از روى عمد مثلا زخمى به خود زده يا سمى خورده كه قصد خود كشى داشته ، اگر وصيّت كند كه مقدارى از مال او را به مصرفى برسانند ، صحيح نيست .
مسأله 2708 ـ اگر انسان وصيّت كند كه چيزى از اموالش مال كسى باشد ، در صورتى كه آن كس آن وصيّت را قبول كند اگرچه قبولش در زمان زنده بودن موصى باشد ، آن چيز را بعد از مردن موصى مالك مى شود ، بلكه ظاهر اين است كه قبول اصلا معتبر نباشد و فقط رد مانع است .
مسأله 2709 ـ وقتى انسان نشانه هاى مرگ را در خود ديد ، بايد فوراً امانتهاى مردم را به صاحبش برگرداند يا آنكه به آنها اطلاع دهد ، و اگر به مردم بدهكار است و موقع دادن آن بدهى رسيده بايد بدهد ، و اگر خودش نمى تواند بدهد يا موقع دادن بدهى او نرسيده ، بايد وصيّت كند و بر وصيّت شاهد بگيرد ، ولى اگر بدهى او معلوم باشد ، وصيّت كردن لازم نيست .
مسأله 2710 ـ كسى كه نشانه هاى مرگ را در خود مى بيند ، اگر خمس و زكاة و مظالم بدهكار است ، بايد فوراً بدهد ، و اگر نمى تواند بدهد ، چنانچه از خودش مال دارد يا احتمال مى دهد كسى آنها را ادا نمايد ، بايد وصيّت كند ، و همچنين است اگر حج بر او واجب باشد .
مسأله 2711 ـ كسى كه نشانه هاى مرگ را در خود مى بيند ، اگر نماز و روزه قضا دارد ، بنابر احتياط بايد وصيّت كند كه از مال خودش براى آنها اجير بگيرند ، بلكه اگر مال نداشته باشد ولى احتمال بدهد كسى بدون آنكه چيزى بگيرد آنها را انجام مى دهد ، باز هم وصيّت نمايد . و اگر قضاى نماز و روزه او به تفصيلى كه در باب نماز قضا گفته شد ، بر پسر بزرگترش واجب باشد ، بنابر احتياط بايد به او اطلاع دهد ، يا وصيّت كند كه براى او بجا آورند .
مسأله 2712 ـ كسى كه نشانه هاى مرگ را در خود مى بيند ، اگر مالى پيش كسى دارد يا در جائى پنهان كرده است كه ورثه نمى دانند ، چنانچه بواسطه ندانستن ، حقّشان از بين برود ، بايد به آنان اطلاع دهد ، و لازم نيست براى بچّه هاى صغير خود قيّم و سرپرست معيّن كند ، ولى در صورتى كه بدون قيّم ، مالشان از بين مى رود يا خودشان ضايع مى شوند ، براى آنان بايد قيّم امينى معيّن نمايد .
مسأله 2713 ـ وصى بايد عاقل باشد ، و احوط اين است كه بالغ نيز باشد ، و لازم است وصىّ مسلمان ، مسلمان نيز باشد و در امورى كه راجع به شخص موصى نيست لازم است مورد اطمينان باشد .
مسأله 2714 ـ اگر كسى چند وصى براى خود معيّن كند ، چنانچه اجازه داده باشد كه هر كدام به تنهائى به وصيّت عمل كنند ، لازم نيست در انجام وصيّت از يكديگر اجازه بگيرند ، و اگر اجازه نداده باشد ، چه گفته باشد كه هر دو باهم به وصيّت عمل كنند يا نگفته باشد ، بايد با نظر يكديگر به وصيّت عمل نمايند ، و اگر حاضر نشوند كه با يكديگر به وصيّت عمل كنند ، حاكم شرع آنها را مجبور مى كند ، و اگراطاعت نكنند ، به جاى يكى از آنان شخص ديگر را معيّن مى نمايد .
مسأله 2715 ـ اگر انسان از وصيّت خود برگردد ، مثلا بگويد ثلث مالش را به كسى بدهند ، بعد بگويد به او ندهند ، وصيّت باطل مى شود . و اگر وصيّت خود را تغيير دهد مثل آنكه قيّمى براى بچّه هاى خود معيّن كند ، بعد ديگرى را به جاى او قيّم نمايد ، وصيّت اوّلش باطل مى شود و بايد به وصيّت دوم او عمل نمايند .
مسأله 2716 ـ اگر كارى كند كه معلوم شود از وصيّت خود برگشته ، مثلا خانه اى را كه وصيّت كرده به كسى بدهند ، بفروشد ، يا ديگرى را براى فروش آن وكيل نمايد ، وصيّت باطل مى شود .
مسأله 2717 ـ اگر وصيّت كند چيز معيّنى را به كسى بدهند ، بعد وصيّت كند نصف همان را به ديگرى بدهند ، بايد آن چيز را دو قسمت كنند و به هر كدام از آن دو نفر يك قسمت آن را بدهند .
مسأله 2718 ـ اگر كسى در مرضى كه به آن مرض مى ميرد ، مقدارى از مالش را به كسى ببخشد و وصيّت كند كه بعد از مردن او هم مقدارى به كس ديگر بدهند ، بايد مالى را كه بخشيده ، از اصل تركه خارج نمايند چنانكه در مسأله ( 2264 ) گذشت ، ولى مالى را كه وصيّت كرده بايد از ثلث خارج كنند .
مسأله 2719 ـ اگر وصيّت كند كه ثلث مال او را نفروشند و عايدى آن را به مصرفى برسانند ، بايد مطابق گفته او عمل نمايند .
مسأله 2720 ـ اگر در مرضى كه به آن مرض مى ميرد ، بگويد مقدارى به كسى بدهكار است ، چنانچه متّهم باشد كه براى ضرر زدن به ورثه گفته است بايد مقدارى را كه معيّن كرده از ثلث او بدهند ، و اگر متّهم نباشد اقرار او نافذ است و بايد از اصل مالش بدهند .
مسأله 2721 ـ كسى كه انسان وصيّت مى كند كه چيزى به او بدهند لازم نيست در حال وصيّت وجود داشته باشد ، پس اگر وصيّت كند به بچّه اى كه ممكن است فلان زن حامله شود چيزى بدهند ، اگر آن بچّه پس از مرگ موصى موجود باشد لازم است آن چيز را به او بدهند ، و اگر موجود نباشد ، در مصرف ديگرى كه به نظر موصى نزديكتر به مورد وصيّت باشد صرف مى كنند ، ولى اگر وصيّت كند كه چيزى از مال او بعد از مرگش مال كسى باشد ، پس اگر آن شخص بعد از مرگ موصى موجود باشد ، وصيّت صحيح والاّ باطل است ، و آنچه را كه براى او وصيّت كرده ، ورثه ميان خودشان قسمت مى كنند .
مسأله 2722 ـ اگر انسان بفهمد كسى او را وصى كرده ، چنانچه به اطلاع وصيّت كننده برسانند كه براى انجام وصيّت او حاضر نيست ، لازم نيست بعد از مردن او به وصيّت عمل كند . ولى اگر پيش از مردن او نفهمد كه او را وصى كرده ، يا بفهمد و به او اطلاع ندهد كه براى عمل كردن به وصيّت حاضر نيست ، در صورتى كه مشقّت نداشته باشد ، بايد وصيّت او را انجام دهد . و نيز اگر وصى پيش از مرگ موصى ، موقعى ملتفت شود كه موصى بواسطه شدّت مرض يا مانعى ديگر نتواند به ديگرى وصيّت كند ، بنابر احتياط بايد وصيّت را قبول نمايد .
مسأله 2723 ـ اگر كسى كه وصيّت كرده بميرد ، وصى نمى تواند ديگرى را براى انجام كارهاى ميّت معيّن كند و خود از كار كناره نمايد ، ولى اگر بداند مقصود ميّت اين نبوده كه خود وصى آن كار را انجام دهد ، بلكه مقصودش فقط انجام كار بوده ، مى تواند ديگرى را از طرف خود وكيل نمايد .
مسأله 2724 ـ اگر كسى دو نفر را با هم وصى كند و نظرش آن باشد كه هر دو باهم عمل به وصيّت كنند ، چنانچه يكى از آن دو بميرد يا ديوانه يا كافر شود ، حاكم شرع يك نفر ديگر را به جاى او معيّن مى كند ، و اگر هر دو بميرند يا ديوانه يا كافر شوند ، حاكم شرع دو نفر ديگر را معيّن مى كند ، ولى اگر يك نفر بتواند وصيّت را عملى كند ، معيّن كردن دو نفر لازم نيست .
مسأله 2725 ـ اگر وصى نتواند به تنهائى كارهاى ميّت را انجام دهد ، حاكم شرع براى كمك او يك نفر ديگر را معيّن مى كند .
مسأله 2726 ـ اگر مقدارى از مال ميّت در دست وصى تلف شود ، چنانچه در نگهدارى آن كوتاهى كرده و يا تعدّى نموده ، مثلا ميّت وصيّت كرده است كه فلان مقدار به فقراى فلان شهر بده و او مال را به شهر ديگر برده و در راه از بين رفته ، ضامن است ، و اگر كوتاهى نكرده و تعدّى هم ننموده ، ضامن نيست .
مسأله 2727 ـ هرگاه انسان كسى را وصى كند و بگويد كه اگر آن كس بميرد فلانى وصى باشد ، بعد از آنكه وصى اول مرد ، وصى دوم بايد كارهاى ميّت را انجام دهد .
مسأله 2728 ـ حجّى كه بر ميّت واجب است و بدهكارى و حقوقى را كه مثل خمس و زكاة و مظالم ، ادا كردن آنها واجب مى باشد ، بايد از اصل مال ميّت بدهند ، اگرچه ميّت براى آنها وصيّت نكرده باشد .
مسأله 2729 ـ اگر مال ميّت از بدهى و حج واجب و حقوقى كه مثل خمس و زكاة و مظالم بر او واجب است زياد بيايد ، چنانچه وصيّت كرده باشد كه ثلث يا مقدارى از ثلث را به مصرفى برسانند ، بايد به وصيّت او عمل كنند ، و اگر وصيّت نكرده باشد ، آنچه مى ماند مال ورثه است .
مسأله 2730 ـ اگر مصرفى را كه ميّت معيّن كرده ، از ثلث مال او بيشتر باشد ، وصيّت او در بيشتر از ثلث در صورتى صحيح است كه ورثه حرفى بزنند يا كارى كنند كه معلوم شود وصيّت را اجازه نموده اند ، و تنها راضى بودن آنان كافى نيست و اگر مدّتى بعد از مردن او هم اجازه نمايند صحيح است ، و چنانچه بعضى از ورثه اجازه و بعضى رد نمايند وصيّت در حصّه آنهائى كه اجازه نموده اند صحيح و نافذ است .
مسأله 2731 ـ اگر مصرفى را كه ميّت معيّن كرده ، از ثلث مال او بيشتر باشد ، و پيش از مردن او ورثه اجازه نمايند ، بعد از مردن او نمى توانند از اجازه خود برگردند .
مسأله 2732 ـ اگر وصيّت كند كه از ثلث او خمس و زكاة يا بدهى ديگر او را بدهند و براى نماز و روزه او اجير بگيرند و كار مستحبّى هم مثل اطعام به فقرا انجام دهند ، بايد اول بدهى و اجرت قضاء نماز و روزه او را از ثلث بدهند ، و اگر زياد آمد به مصرف كار مستحبّى كه معيّن كرده برسانند ، و چنانچه ثلث مال او فقط به اندازه بدهى او باشد ، و ورثه هم اجازه ندهند كه بيشتر از ثلث مال مصرف شود ، بايد ثلث مال براى نماز و روزه و بدهى تقسيم شود ، وبقيّه بدهى از اصل خارج گردد .
مسأله 2733 ـ اگر وصيّت كند كه بدهى او را بدهند و براى نماز و روزه او اجير بگيرند و كار مستحبّى هم انجام دهند ، چنانچه وصيّت نكرده باشد كه اينها را از ثلث بدهند ، بايد بدهى او را از اصل مال بدهند ، و اگر چيزى زياد آمد ، ثلث آن را به مصرف نماز و روزه و كارهاى مستحبّى كه معيّن كرده برسانند ، و در صورتى كه ثلث كافى نباشد ، پس اگر ورثه اجازه بدهند ، بايد وصيّت او عملى شود ، و اگر اجازه ندهند بايد نماز و روزه را از ثلث بدهند ، و اگر چيزى زياد آمد به مصرف كار مستحبّى كه معيّن كرده برسانند .
مسأله 2734 ـ اگر كسى بگويد كه ميّت وصيّت كرده فلان مبلغ به من بدهند ، چنانچه دو مرد عادل گفته او را تصديق كنند ، يا قسَم بخورند و يك مرد عادل هم گفته او را تصديق نمايد ، يا يك مرد عادل با دو زن عادله يا چهار زن عادله به گفته او شهادت دهند ، بايد مقدارى را كه مى گويد به او بدهند ، و اگر يك زن عادله شهادت دهد ، بايد يك چهارم چيزى را كه مطالبه مى كند به او بدهند ، و اگر دو زن عادله شهادت دهند ، نصف آن را ، و اگر سه زن عادله شهادت دهند ، سه چهارم آن را به او بدهند ، و نيز اگر دو مرد كافر ذمّى كه در دين خود عادل باشند گفته او را تصديق كنند ، در صورتى كه ميّت ناچار بوده است كه وصيّت كند و مرد و زن عادلى هم در موقع وصيّت نبوده ، بايد چيزى را كه مطالبه مى كند به او بدهند .
مسأله 2735 ـ اگر كسى بگويد : من وصىّ ميّتم كه مال او را به مصرفى برسانم ، يا ميّت مرا قيّم بچّه هاى خود قرار داده ، در صورتى بايد حرف او را قبول كرد كه دو مرد عادل گفته او را تصديق نمايند .
مسأله 2736 ـ اگر وصيّت كند چيزى از مال او براى كسى باشد ، و آن كس پيش از آنكه قبول كند يا رد نمايد بميرد ، تا وقتى ورثه او وصيّت را رد نكرده اند مى توانند آن چيز را قبول نمايند ، ولى اين حكم در صورتى است كه وصيّت كننده از وصيّت خود برنگردد ، و گرنه حقّى به آن چيز ندارند .

احكام ارث

مسأله 2737 ـ كسانى كه بواسطه خويشى ارث مى برند سه دسته هستند :
دسته اول ـ پدر و مادر و اولاد ميّت است ، و با نبودن اولاد ، اولاد اولاد هرچه پائين روند ، هركدام آنان كه به ميّت نزديكتر است ارث مى برد ، و تا يك نفر از اين دسته هست دسته دوم ارث نمى برند .
دسته دوم ـ جد يعنى پدر بزرگ ، و جدّه يعنى مادر بزرگ ، و خواهر و برادر است ؛ و با نبودن برادر و خواهر ، اولاد ايشان هركدام آنان كه به ميّت نزديكتر است ارث مى برد ، و تا يك نفر از اين دسته هست دسته سوم ارث نمى برند .
دسته سوم ـ عمو و عمّه و دائى و خاله و اولاد آنان است ، وتا يك نفر از عموها و عمّه ها ودائى ها و خاله هاى ميّت زنده اند ، اولاد آنان ارث نمى برند ولى اگر ميّت عموى پدرى و پسر عموى پدر و مادرى داشته باشد ، ارث به پسر عموى پدر و مادرى مى رسد ، و عموى پدرى ارث نمى برد .
مسأله 2738 ـ اگر عمو و عمّه و دائى و خاله خود ميّت و اولاد آنان و اولاد اولاد آنان نباشند ، عمو و عمّه و دائى و خاله پدر و مادر ميّت ارث مى برند ، و اگر اينها نباشند ، اولادشان ارث مى برند ، و اگر اينها هم نباشند ، عمو و عمّه و دائى و خاله جد و جدّه ميّت ارث مى برند ، و اگر اينها هم نباشند ، اولادشان ارث مى برند .
مسأله 2739 ـ زن و شوهر به تفصيلى كه بعداً گفته مى شود ، از يكديگر ارث مى برند .

ارث دسته اول
مسأله 2740 ـ اگر وارث ميّت فقط يك نفر از دسته اول باشد ، مثلا پدر يا مادر يا يك پسر يا يك دختر باشد ، همه مال ميّت به او مى رسد ، و اگر پسر و دختر باشند ، مال را طورى قسمت مى كنند كه هر پسر دو برابر دختر ببرد .
مسأله 2741 ـ اگر وارث ميّت فقط پدر و مادر او باشند ، مال سه قسمت مى شود ، دو قسمت آن را پدر ، و يك قسمت را مادر مى برد ، ولى اگر ميّت دو برادر يا چهار خواهر يا يك برادر و دو خواهر داشته باشد كه همه آنان مسلمان و آزاد و پدرى باشند ، يعنى پدر آنان با پدر ميّت يكى باشد ، خواه مادرشان هم با مادر ميّت يكى باشد يا نه ، اگرچه تا ميّت پدر و مادر دارد اينها ارث نمى برند ، امّا بواسطه بودن اينها ، مادر شش يك مال را مى برد و بقيّه را به پدر مى دهند .
مسأله 2742 ـ اگر وارث ميّت فقط پدر و مادر و يك دختر باشد ، چنانچه ميّت دو برادر يا چهار خواهر يا يك برادر و دو خواهر پدرى نداشته باشد ، مال را پنج قسمت مى كنند ، پدر و مادر هركدام يك قسمت ، و دختر سه قسمت آن را مى برد . و اگر دو برادر يا چهار خواهر يا يك برادر و دو خواهر پدرى داشته باشد ، مال را شش قسمت مى كنند : پدر و مادر ، هر كدام يك قسمت و دختر سه قسمت مى برد و يك قسمت باقيمانده را چهار قسمت مى كنند : يك قسمت را به پدر و سه قسمت را به دختر مى دهند و در نتيجه مال ميّت را 24 قسمت مى كنند : 15 قسمت آن را به دختر و 5 قسمت آن را به پدر و 4 قسمت آن را به مادر مى دهند .
مسأله 2743 ـ اگر وارث ميّت فقط پدر و مادر و يك پسر باشد ، مال را شش قسمت مى كنند ، پدر و مادر هر كدام يك قسمت ، و پسر چهار قسمت آن را مى برد . و اگر چند پسر يا چند دختر باشند ، آن چهار قسمت را به طور مساوى بين خودشان قسمت مى كنند . و اگر پسر و دختر باشند ، آن چهار قسمت را طورى تقسيم مى كنند كه هر پسرى دو برابر يك دختر ببرد .
مسأله 2744 ـ اگر وارث ميّت فقط پدر يا مادر و يك يا چند پسر باشند ، مال را شش قسمت مى كنند : يك قسمت آن را پدر يا مادر و پنج قسمت را پسر مى برد . و اگر چند پسر باشند ، آن پنج قسمت را به طور مساوى تقسيم مى نمايند .
مسأله 2745 ـ اگر وارث ميّت فقط پدر يا مادر با پسر و دختر باشد ، مال را شش قسمت مى كنند : يك قسمت آن را پدر ، يا مادر مى برد و بقيّه را طورى قسمت مى كنند كه هر پسرى دو برابر دختر ببرد .
مسأله 2746 ـ اگر وارث ميّت فقط پدر يا مادر و يك دختر باشد ، مال را چهار قسمت مى كنند : يك قسمت آن را پدر يا مادر و بقيّه را دختر مى برد .
مسأله 2747 ـ اگر وارث ميّت فقط پدر يا مادر و چند دختر باشد ، مال را پنج قسمت مى كنند : يك قسمت را پدر يا مادر مى برد ، و چهار قسمت را دخترها به طور مساوى بين خودشان قسمت مى كنند .
مسأله 2748 ـ اگر ميّت اولاد نداشته باشد ، نوه پسرى او اگرچه دختر باشد ، سهم پسر ميّت را مى برد ، و نوه دخترى او اگرچه پسر باشد ، سهم دختر ميّت را مى برد ، مثلا اگر ميّت يك پسر از دختر خود و يك دختر از پسرش داشته باشد ، مال را سه قسمت مى كنند : يك قسمت را به پسر دختر و دو قسمت را به دختر پسر مى دهند . و اگر نوه پسرى يا دخترى بيشتر از يكى بوده و مختلف باشند ، از آن سهم پسر دو مقابل دختر ارث مى برد .

ارث دسته دوم
مسأله 2749 ـ دسته دوم از كسانى كه بواسطه خويشى ارث مى برند ، جد يعنى پدر بزرگ ، و جدّه يعنى مادر بزرگ ، و برادر و خواهر ميّت است ، و اگر برادر و خواهر نداشته باشد ، اولادشان ارث مى برند .
مسأله 2750 ـ اگر وارث ميّت فقط يك برادر يا يك خواهر باشد ، همه مال به او مى رسد . و اگر چند برادر پدر و مادرى ، يا چند خواهر پدر و مادرى باشد ، مال به طور مساوى بين آنان قسمت مى شود . و اگر برادر و خواهر پدر و مادرى باهم باشند ، هر برادرى دو برابر خواهر مى برد ، مثلا اگر دو برادر و يك خواهر پدر و مادرى دارد ، مال را پنج قسمت مى كنند : هر يك از برادرها دو قسمت و خواهر يك قسمت آن را مى برد .
مسأله 2751 ـ اگر ميّت برادر و خواهر پدر و مادرى دارد ، برادر و خواهر پدرى كه از مادر با ميّت جدا است ارث نمى برد . و اگر برادر و خواهر پدر و مادرى ندارد ، چنانچه فقط يك خواهر يا يك برادر پدرى داشته باشد ، همه مال به او مى رسد . و اگر چند برادر يا چند خواهر پدرى داشته باشد ، مال به طور مساوى بين آنان قسمت مى شود . و اگر هم برادر و هم خواهر پدرى داشته باشد ، هر برادرى دو برابر خواهر مى برد .
مسأله 2752 ـ اگر وارث ميّت فقط يك خواهر يا يك برادر مادرى باشد كه از پدر با ميّت جدا است ، همه مال به او مى رسد ، و اگر چند برادر مادرى يا چند خواهر مادرى يا چند برادر و خواهر مادرى باشند ، مال به طور مساوى بين آنان قسمت مى شود .
مسأله 2753 ـ اگر ميّت برادر و خواهر پدر و مادرى و برادر و خواهر پدرى و يك برادر يا يك خواهر مادرى داشته باشد ، برادر و خواهر پدرى ارث نمى برند و مال را شش قسمت مى كنند : يك قسمت آن را به برادر يا خواهر مادرى و بقيّه را به برادر و خواهر پدر و مادرى مى دهند ، و هر برادرى دو برابر خواهر مى برد .
مسأله 2754 ـ اگر ميّت برادر و خواهر پدر و مادرى و برادر و خواهر پدرى و چند برادر و خواهر مادرى داشته باشد ، برادر و خواهر پدرى ارث نمى برد و مال را سه قسمت مى كنند : يك قسمت آن را برادر و خواهر مادرى به طور مساوى بين خودشان قسمت مى كنند و بقيّه را به برادر و خواهر پدر و مادرى مى دهند و هر برادرى دو برابر خواهر مى برد .
مسأله 2755 ـ اگر وارث ميّت فقط برادر و خواهر پدرى و يك برادر مادرى يا يك خواهر مادرى باشد ، مال را شش قسمت مى كنند : يك قسمت آن را برادر يا خواهر مادرى مى برد و بقيّه را به برادر و خواهر پدرى مى دهند ، و هر برادرى دو برابر خواهر مى برد .
مسأله 2756 ـ اگر وارث ميّت فقط برادر و خواهر پدرى و چند برادر و خواهر مادرى باشد ، مال را سه قسمت مى كنند : يك قسمت آن را برادر و خواهر مادرى به طور مساوى بين خودشان قسمت مى كنند و بقيّه را به برادر و خواهر پدرى مى دهند ، و هر برادرى دو برابر خواهر مى برد .
مسأله 2757 ـ اگر وارث ميّت فقط برادر و خواهر و زن او باشد ، زن يك چهارم مال را ارث مى برد ، و خواهر و برادر به طورى كه در مسائل گذشته گفته شد بقيّه را ارث مى برند . و نيز اگر زنى بميرد و وارث او فقط خواهر و برادر و شوهر او باشد ، شوهر نصف مال را مى برد ، و خواهر و برادر به طورى كه در مسائل پيش گفته شد ارث خود را مى برند . ولى براى آنكه زن يا شوهر ارث مى برند ، از سهم برادر و خواهر مادرى چيزى كم نمى شود و از سهم برادر و خواهر پدر و مادرى يا پدرى كم مى شود ، مثلا اگر وارث ميّت شوهر و برادر و خواهر مادرى و برادر و خواهر پدر و مادرى او باشد ، نصف مال به شوهر مى رسد ، و يك قسمت از سه قسمت اصل مال را به برادر و خواهر مادرى مى دهند ، و آنچه مى ماند مال برادر و خواهر پدر و مادرى است ، پس اگر همه مال او شش تومان باشد : سه تومان به شوهر ، و دو تومان به برادر و خواهر مادرى ، و يك تومان به برادر و خواهر پدر و مادرى مى دهند . و اگر ميّت يك برادر يا يك خواهر مادرى و يك يا چند خواهر پدرى و مادرى باشد ، شش يك مال سهم خواهر مادرى و بقيّه سهم خواهر پدرى و مادرى است .
مسأله 2758 ـ اگر ميّت خواهر و برادر نداشته باشد ، سهم ارث آنان را به اولادشان مى دهند ، و سهم برادرزاده و خواهرزاده مادرى به طور مساوى بين آنان قسمت مى شود ، و از سهمى كه به برادرزاده و خواهرزاده پدرى يا پدر و مادرى مى رسد بنابر مشهور هر پسرى دو برابر دختر مى برد ، ولى بعيد نيست كه بين اينها نيز به طور مساوى قسمت شود و احوط رجوع به صلح است .
مسأله 2759 ـ اگر وارث ميّت فقط يك جد يا يك جدّه است ، چه پدرى باشد يا مادرى ، همه مال به او مى رسد ، و با بودن جد ميّت ، پدر جد ارث نمى برد .
مسأله 2760 ـ اگر وارث ميّت فقط جد و جدّه پدرى باشد ، مال سه قسمت مى شود : دو قسمت را جد و يك قسمت را جدّه مى برد . و اگر جد و جدّه مادرى باشد ، مال را به طور مساوى بين خودشان قسمت مى كنند .
مسأله 2761 ـ اگر وارث ميّت فقط يك جد يا جدّه پدرى و يك جد يا جدّه مادرى باشد ، مال سه قسمت مى شود : دو قسمت را جد يا جدّه پدرى و يك قسمت را جد يا جدّه مادرى مى برد .
مسأله 2762 ـ اگر وارث ميّت جد و جدّه پدرى و جد و جدّه مادرى باشد ، مال سه قسمت مى شود ، يك قسمت آن را به جد و جدّه مادرى به طور مساوى بين خودشان قسمت مى كنند ، و دو قسمت آن را به جد و جدّه پدرى مى دهند ، و جد دو برابر جدّه مى برد .
مسأله 2763 ـ اگر وارث ميّت فقط زن و جد و جدّه پدرى و جد و جدّه مادرى او باشد ، زن ارث خود را به تفصيلى كه بعداً گفته مى شود مى برد ، و يك قسمت از سه قسمت اصل مال را به جد و جدّه مادرى مى دهند كه به طور مساوى بين خودشان قسمت مى كنند و بقيّه را به جد و جدّه پدرى مى دهند ، و جد دو برابر جدّه مى برد . و اگر وارث ميّت شوهر و جد و جدّه باشد ، شوهر نصف مال را مى برد ، و جدّ و جدّه به دستورى كه در مسائل گذشته گفته شد ، ارث خود را مى برند . و اگر جد و جدّه پدرى يا مادرى يا هر دو با برادر و خواهر جمع شوند ، جد و جدّه مادرى مثل برادر و خواهر مادرى حساب مى شوند ، و جد و جدّه پدرى مثل برادر و خواهر پدرى حساب مى شوند ، پس در سهم برادرها يا خواهرها مثل برادرها و خواهرها شريك مى شود .

ارث دسته سوم
مسأله 2764 ـ دسته سوم عمو و عمّه و دائى و خاله و اولاد آنان است به تفصيلى كه گفته شد كه اگر از طبقه اول و دوم كسى نباشد اينها ارث مى برند .
مسأله 2765 ـ اگر وارث ميّت فقط يك عمو يا يك عمّه است ، چه پدر و مادرى باشد ، يعنى با ميّت از يك پدر و مادر باشد ، يا پدرى باشد يا مادرى ، همه مال به او مى رسد . و اگر چند عمو يا چند عمّه باشند و همه پدر و مادرى ، يا همه پدرى باشند ، مال به طور مساوى بين آنان قسمت مى شود . و اگر عمو و عمّه هر دو باشند و همه پدر و مادرى ، يا همه پدرى باشند ، مشهور اين است كه عمو دو برابر عمّه مى برد ، مثلا اگر وارث ميّت دو عمو و يك عمّه باشد ، مال را پنج قسمت مى كنند : يك قسمت را به عمّه مى دهند و چهار قسمت را عموها به طور مساوى بين خودشان قسمت مى كنند . ولى بعيد نيست كه قسمت بين اينها نيز به طور مساوى باشد .
مسأله 2766 ـ اگر وارث ميّت فقط چند عموى مادرى يا چند عمّه مادرى يا عمو و عمّه مادرى باشند ، ظاهر آن است كه مال به طور مساوى بين آنان قسمت مى شود .
مسأله 2767 ـ اگر وارث ميّت عمو و عمّه باشد و بعضى پدرى و بعضى مادرى و بعضى پدر و مادرى باشند ، عمو و عمّه پدرى ارث نمى برند ، و اگر ميّت يك عمو يا يك عمّه مادرى دارد ، مال را شش قسمت مى كنند : يك قسمت را به عمو يا عمّه مادرى و بقيّه را به عمو و عمه پدر و مادرى و در فرض نبودن آنها به عمو و عمّه پدرى . و اگر هم عمو و هم عمّه مادرى دارد ، مال را سه قسمت مى كنند : دو قسمت را به عمو و عمه پدر و مادرى ، و در فرض نبودن آنها به عمو و عمّه پدرى ، و يك قسمت را به عمو و عمّه مادرى مى دهند .
مسأله 2768 ـ اگر وارث ميّت فقط يك دائى يا يك خاله باشد ، همه مال به او مى رسد ، و اگر هم دائى و هم خاله باشد و همه پدر و مادرى ، يا پدرى يا مادرى باشند ، مال به طور مساوى بين آنان قسمت مى شود .
مسأله 2769 ـ اگر وارث ميّت فقط يك يا چند دائى ، يا يك يا چند خاله مادرى ، و دائى و خاله پدر و مادرى و دائى و خاله پدرى باشد ، دائى و خاله پدرى ارث نمى برد ، و بعيد نيست كه بقيّه در تقسيم باهم ديگر مساوى باشند .
مسأله 2770 ـ اگر وارث ميّت فقط دائى و خاله پدرى و دائى و خاله مادرى و دائى و خاله پدر و مادرى باشد ، دائى و خاله پدرى ارث نمى برند . و بعيد نيست كه بقيّه در تقسيم آن باهم مساوى باشند .
مسأله 2771 ـ اگر وارث ميّت يك يا چند دائى يا يك يا چند خاله يا دائى و خاله و يك يا چند عمو يا يك يا چند عمو وعمّه باشد ، مال را سه قسمت مى كنند : يك قسمت را دائى يا خاله يا هردو ، و بقيّه را عمو يا عمّه يا هر دو مى برد .
مسأله 2772 ـ اگر وارث ميّت يك دائى يا يك خاله و عمو و عمّه باشد ، چنانچه عمو و عمّه ، پدر و مادرى يا پدرى باشند ، مال را سه قسمت مى كنند : يك قسمت را دائى يا خاله مى برد و از بقيّه دو قسمت به عمو و يك قسمت به عمّه مى دهند ، بنابر اين مال را نُه قسمت مى كنند : سه قسمت را به دائى يا خاله و بنابر مشهور چهار قسمت را به عمو و دو قسمت را به عمّه مى دهند ، ولى بعيد نيست كه بين عمو و عمّه به طور مساوى تقسيم شود .
مسأله 2773 ـ اگر وارث ميّت يك دائى يا يك خاله و يك عمو يا يك عمه مادرى و عمو و عمه پدر و مادرى يا پدرى باشد ، مال را سه قسمت مى كنند : يك قسمت آن را به دائى يا خاله مى دهند ، و دو قسمت باقيمانده را بقيه ورثه به طور مساوى بين خود تقسيم مى كنند .
مسأله 2774 ـ اگر وارث ميّت چند دائى و چند خاله باشد كه همه پدر و مادرى يا پدرى يا مادرى باشند و عمو و عمّه هم داشته باشد ، مال سه سهم مى شود : دو سهم آن را به دستورى كه گفته شد بين عمو و عمّه قسمت مى كنند ، و يك سهم آن را دائيها و خاله ها به طور مساوى بين خودشان قسمت مى نمايند ، ولى با بودن دائى و خاله پدر و مادرى ، دائى و خاله پدرى ارث نمى برد .
مسأله 2775 ـ اگر وارث ميّت ، دائى يا خاله مادرى و چند دائى و خاله پدر و مادرى يا پدرى و عمو و عمّه باشد ، مال سه سهم مى شود : دو سهم آن را به دستورى كه سابقاً گفته شد عمو و عمّه بين خودشان قسمت مى كنند ، و بعيد نيست كه بقيه ورثه در تقسيم يك سهم باقيمانده باهم مساوى باشند .
مسأله 2776 ـ اگر ميّت عمو و عمّه و دائى و خاله نداشته باشد ، مقدارى كه به عمو و عمّه مى رسد ، به اولاد آنان ، و مقدارى كه به دائى و خاله مى رسد ، به اولاد آنان داده مى شود .
مسأله 2777 ـ اگر وارث ميّت عمو و عمّه و دائى و خاله پدر و عمو و عمّه و دائى و خاله مادر او باشند ، مال سه سهم مى شود : يك سهم آن را عمو و عمّه و دائى و خاله مادر ميّت به طور مساوى بين خودشان قسمت مى كنند ، و دو سهم ديگر آن را سه قسمت مى كنند : يك قسمت را دائى و خاله پدر ميّت به طور مساوى بين خودشان قسمت مى نمايند و دو قسمت ديگر آن را نيز به طور مساوى به عمو و عمّه پدر ميّت مى دهند .

ارث زن و شوهر
مسأله 2778 ـ اگر زنى بميرد و اولاد نداشته باشد ، نصف همه مال را شوهر او و بقيّه را ورثه ديگر مى برند . و اگر از آن شوهر يا از شوهر ديگر اولاد داشته باشد ، چهار يك همه مال را شوهر و بقيّه را ورثه ديگر مى برند .
مسأله 2779 ـ اگر مردى بميرد و اولاد نداشته باشد ، چهار يك مال او را زن و بقيّه را ورثه ديگر مى برند ، و اگر از آن زن يا از زن ديگر اولاد داشته باشد ، هشت يك مال را زن و بقيّه را ورثه ديگر مى برند ، و زن از زمين خانه و باغ و زراعت و زمينهاى ديگر نه از خود زمين و نه از قيمت آن ارث مى برد ، ونيز از خود هوائى خانه مانند بنا ودرخت ارث نمى برد ، ولى از قيمت آنها ارث مى برد ، و همچنين است درخت و ساختمانى كه در زمين باغ و زراعت و زمينهاى ديگر است . و اظهر آن است كه زن از خود زراعت ارث مى برد .
مسأله 2780 ـ اگر زن بخواهد در چيزهائى كه از آنها ارث نمى برد مانند زمين خانه مسكونى ، تصرّف كند ، بايد از ورثه ديگر اجازه بگيرد . و جايز نيست كه ورثه تا سهم زن را نداده اند ، در چيزهائى كه زن از قيمت آنها ارث مى برد مانند بنا و درخت ، بدون اجازه او تصرّف كنند .
مسأله 2781 ـ اگر بخواهند بنا و درخت و مانند آن را قيمت نمايند ، بايد حساب كنند كه اگر آنها بدون اجاره در زمين بمانند تا از بين بروند ، چقدر ارزش دارند و سهم زن را از آن قيمت بدهند .
مسأله 2782 ـ مجراى آب قنات و مانند آن ، حكم زمين را دارد ، و آجر و چيزهائى كه در آن بكار رفته ، در حكم ساختمان است .
مسأله 2783 ـ اگر ميّت بيش از يك زن داشته باشد ، چنانچه اولاد نداشته باشد ، چهار يك مال ، و اگر اولاد داشته باشد ، هشت يك مال به شرحى كه گفته شد ، به طور مساوى بين زنهاى او قسمت مى شود ، اگرچه شوهر با همه يا بعض آنان نزديكى نكرده باشد ، ولى اگر در مرضى كه در آن مرض از دنيا رفته ، زنى را عقد كرده و با او نزديكى نكرده است ، آن زن از او ارث نمى برد و حقّ مهر هم ندارد .
مسأله 2784 ـ اگر زن در حال مرض شوهر كند و به همان مرض بميرد ، شوهرش اگرچه با او نزديكى نكرده باشد ، از او ارث مى برد .
مسأله 2785 ـ اگر زن را به ترتيبى كه در احكام طلاق گفته شد ، طلاق رجعى بدهند و در بين عدّه بميرد ، شوهر از او ارث مى برد . و نيز اگر شوهر در بين آن عدّه بميرد ، زن از او ارث مى برد . ولى اگر بعد از گذشتن عدّه يا در عدّه طلاق بائن ، يكى از آنان بميرد ، ديگرى از او ارث نمى برد .
مسأله 2786 ـ اگر شوهر در حال مرض ، عيالش را طلاق دهد و پيش از گذشتن دوازده ماه هلالى بميرد ، زن با سه شرط از او ارث مى برد :
« اول » آنكه در اين مدّت شوهر ديگر نكرده باشد ، و در صورتى كه شوهر كرده باشد احتياط اين است كه صلح نمايند .
« دوم » آنكه راضى به طلاق شوهر نبوده ، و طلاق شوهر نيز به قصد منع او از ارث باشد ، و در غير اين صورت ارث بردن زن اشكال دارد .
« سوم » شوهر در مرضى كه در آن مرض زن را طلاق داده ، بواسطه آن مرض يا به جهت ديگرى بميرد ، پس اگر از آن مرض خوب شود وبه جهت ديگرى از دنيا برود ، زن از او ارث نمى برد .
مسأله 2787 ـ لباسى كه مرد براى پوشيدن زن خود گرفته اگرچه زن آن را پوشيده باشد ، بعد از مردن شوهر ، جزء مال شوهر است .

مسائل متفرّقه ارث
مسأله 2788 ـ قرآن و انگشترى و شمشير ميّت يا سلاح ديگر كه براى مردها متعارف است و لباسهائى را كه پوشيده در صورتى كه آنها را به شخص ديگرى وصيّت نكند ، مال پسر بزرگتر است ، و اگر ميّت از سه چيز اول بيشتر از يكى دارد ، مثلا دو قرآن يا دو انگشترى دارد ، احتياط واجب آن است كه پسر بزرگ در آنها با ورثه ديگر صلح كند اگرچه بعيد نيست همه آنها مال او باشد .
مسأله 2789 ـ اگر پسربزرگ ميّت بيش از يكى باشد مثلا از دو زن او در يكوقت دو پسر به دنيا آمده باشد ، بايد لباس و قرآن و انگشترى و شمشير ميّت را بطور مساوى بين خودشان قسمت كنند .
مسأله 2790 ـ اگر ميّت قرض داشته باشد ، چنانچه قرضش به اندازه مال او يا زيادتر باشد ، بايد چهار چيزى هم كه مال پسر بزرگتر است و در مسأله پيش گفته شد ، به قرض او بدهند ، و اگر قرضش كمتر از مال او باشد به طورى كه بعد از اداء دين براى وارث ها ارث مى رسد ، اشياء مزبوره مال پسر بزرگتر است .
مسأله 2791 ـ مسلمان از كافر ارث مى برد ، ولى كافر اگرچه پدر يا پسر ميّت مسلمان باشد از او ارث نمى برد .
مسأله 2792 ـ اگر كسى يكى از خويشان خود را عمداً و به ناحق بكشد ، از او ارث نمى برد ، ولى اگر از روى خطا باشد مثل آنكه سنگ را به هوا بيندازد و اتفاقاً به يكى از خويشان او بخورد و او را بكشد ، از او ارث مى برد ، بلكه ظاهر آن است كه از ديه نيز ارث مى برد .
مسأله 2793 ـ هرگاه بخواهند ارث را تقسيم كنند ، براى بچّه اى كه در شكم است كه اگر زنده به دنيا بيايد ارث مى برد ، در صورتى كه احتمال بيشتر از يكى نرود ، سهم يك پسر را كنار مى گذارند و زيادى را ورثه بين خود تقسيم مى كنند . ولى اگر احتمال بدهند بيشتر از يكى است ، مثلا احتمال بدهند كه زن به دو يا سه بچّه حامله باشد و ورثه راضى نباشند كه سهم حمل محتمل را كنار بگذارند ، نسبت به زائد از سهم يك پسر را با وثوق واطمينان به حفظ سهم حمل زائد جايز است بين ورثه تقسيم كنند .

حدّى كه براى بعضى گناهان معيّن شده است

مسأله 2794 ـ اگر كسى با يكى از محرمهاى خود كه مثل مادر و خواهر با او نسبت دارند زنا كند ، به حكم حاكم شرع بايد او را بكشند ، و همچنين است اگر مرد كافر با زن مسلمان زنا كند . و در اخبار بسيار وارد شده است كه انجام دادن يكى از حدها باعث مى شود كه مردم كار نا مشروع نكنند و دنيا و آخرت آنان را حفظ مى كند و منفعتش براى آنان بيشتر است از اينكه چهل روز باران ببارد .
مسأله 2795 ـ اگر مرد آزادى زنا كند ، بايد اورا صد تازيانه بزنند ، وچنانچه سه مرتبه زنا كند ، و در هر دفعه صد تازيانه اش بزنند ، در دفعه چهارم بايد او را بكشند ، ولى كسى كه زن عقدى دائمى يا كنيز مملوك دارد ، و در حالى كه بالغ و عاقل و آزاد بوده با او نزديكى كرده ، و هر وقت هم بخواهد مى تواند با او نزديكى كند ، اگر با زنى كه بالغه و عاقله است زنا كند ، بايد او را سنگسار نمايند .
مسأله 2796 ـ مشهور اين است كه اگر مرد ببيند كه كسى با زن او زنا مى كند چنانچه نترسد كه به او ضررى بزنند ، مى تواند هر دو را بكشد ، ولى اين حكم محل اشكال است ، و به هر تقدير آن زن بر او حرام نمى شود .
مسأله 2797 ـ اگر مرد مكلّف عاقلى با مكلّف عاقل ديگر لواط كند ، بايد هر دوى آنان را بكشند . و حاكم شرع مى تواند لواط كننده را با شمشير بكشد ، يا زنده به آتش بسوزاند ، يا دست و پاى او را ببندد و از جاى بلندى به زير اندازد ، و با شرائطى كه در مسأله ( 2795 ) گفته شد مى تواند سنگسارش كند . ولى اگر لواط كننده غير محصن باشد ، كشتن او اشكال دارد ، و بعيد نيست حدّش جلد باشد .
مسأله 2798 ـ اگر يك نفر كس ديگر را امر كند كه به ناحق كسى را بكشد ، در صورتى كه قاتل و كسى كه به او دستور داده ، هر دو مكلّف و عاقل باشند ، قاتل را بايد كشت و كسى كه او را امر كرده بايد حبس كرد تا بميرد .
مسأله 2799 ـ اگر فرزند ، پدر يا مادر را عمداً بكشد ، بايد او را بكشند ، ولى اگر پدرى فرزند خود را عمداً بكشد ، بايد به دستورى كه در احكام ديه گفته مى شود ديه بدهد ، و هر قدر حاكم شرع صلاح مى داند او را بزنند .
مسأله 2800 ـ هرگاه كسى پسرى را از روى شهوت ببوسد ، حاكم شرع از سى تازيانه تا نود و نُه تازيانه هر قدر صلاح مى داند ، به او مى زند . و روايت شده است كه خداوند عالم دهانه اى از آتش به دهان او مى زند و ملائكه آسمان و زمين و ملائكه رحمت و غضب بر او لعنت مى كنند و جهنّم براى او مهيّا خواهد بود . ولى اگر توبه كند توبه او قبول مى شود .
مسأله 2801 ـ اگر كسى مرد و زن را براى زنا يا مرد و پسر را براى لواط بهم برساند ، چنانچه آن كس زن باشد ، بايد هفتاد و پنج تازيانه به او بزنند ، و اگر مرد باشد ، بعد از هفتاد و پنج تازيانه مشهور آن است كه بايد سر او را بتراشند و در كوچه و بازار بگردانند و از محلّى كه در آن محل اين كار را كرده بيرونش كنند .
مسأله 2802 ـ اگر كسى بخواهد با زنى زنا كند ، يا با پسرى لواط نمايد و بدون آنكه او را بكشند جلوگيرى از او ممكن نباشد ، كشتن او جايز است .
مسأله 2803 ـ اگر كسى به مرد يا زن مسلمانى كه بالغ و عاقل و آزاد است نسبت زنا يا لواط بدهد ، يا ولد الزنا بگويد و نتواند به طريق شرعى صحّت نسبت را اثبات كند ، بايد هشتاد تازيانه از روى لباس به او بزنند .
مسأله 2804 ـ كسى كه مكلّف و عاقل است اگر از روى اختيار و علم به حرمت ، شراب بخورد ، در دفعه اول و دوم بايد تمام بدنش را غير از عورت برهنه كنند و هشتاد تازيانه به او بزنند ، و در دفعه سوم بايد او را بكشند .
مسأله 2805 ـ كسى كه مكلّف و عاقل است اگر چهار نخود و نيم طلاى سكّه داريا چيز ديگرى را كه به اين مقدار ارزش دارد بدزدد ، چنانچه شرطهائى را كه در شرع براى آن معيّن شده دارا باشد ، در دفعه اول بايد چهار انگشت دست راست او را از بيخ ببرند و كف دست و شست او را بگذارند ، و در دفعه دوم بنابر احتياط بايد پاى چپ او را از وسط ببرند ، و در دفعه سوم بايد او را حبس كنند تا بميرد ، و چنانچه مال دارد خرج او را از مال خودش و اگر ندارد از بيت المال بدهند ، و در صورتى كه در مرتبه چهارم در زندان يا غير آن دزدى كند ، بايد او را بكشند .

احكام ديه

مسأله 2806 ـ اگر كسى كه بالغ و عاقل است عمداً و به ناحق ديگرى را بكشد ، در صورتى كه مقتول ، مرد ومسلمان باشد ، ولىّ كشته مى تواند قاتل را عفو كند يا بكشد . ولى اگر مقتول كافر باشد ، قاتل او را كه مسلمان است نمى توان كشت ، و اگر مقتول زن و مسلمان باشد مى شود قاتل مسلمان او را كشت ، لكن اگر قاتل مرد باشد بايد نصف ديه او را به ولىّ او بدهند ، و اگر قاتل ديوانه يا نابالغ باشد مطلقاً ديه بايد بدهند و ديه آن بر عاقله است كه معناى آن خواهد آمد ، و نيز ولى مى تواند به مقدارى كه طرفين راضى شوند از قاتل ديه بگيرد . و در صورتى كه رضايت آنها به ديه اى باشد كه در شرع معيّن شده است چون تقديرات شرعى در ديه مختلف است ، اختيار تعيين آن با قاتل است ، و مى تواند هر كدام كه براى او آسانتر است اختيار نمايد . بنابر اين مى تواند قيمت نقره را كه از سائر اقسام ديه كمتر است بدهد ، و آن به حساب قران قديم ايرانى كه يك مثقال بوده پانصد و بيست و پنج تومان مى شود ، و اعتبار آن به قران قديم است نه به ريال رائج امروزى . امّا اگر از روى خطاى محض بكشد ، مثلا براى حيوانى تير بيندازد و اشتباهاً كسى را بكشد ، ولىّ كشته حق ندارد او را بكشد ، امّا مى تواند از عاقله ( يعنى قوم و خويشان پدرى قاتل ) به تفصيلى كه در كتب مفصّله مذكور است ديه بگيرد . و اگر از روى خطاى شبيه به عمد بكشد به اين معنى كه شخصى كسى را با آلتى برنده كه عادتاً كشنده نيست و قصد كشتن هم نداشته باشد و اتفاقاً بكشد ، در اين فرض خود قاتل بايد ديه بدهد و ولىّ مقتول حق كشتن او را ندارد .
مسأله 2807 ـ ديه اى كه قاتل بايد بدهد در صورتى كه مقتول مرد و مسلمان و آزاد باشد يكى از شش چيز است :
« اول » در قتل عمدى صد شتر كه داخل سال ششم شده باشند . و در قتل خطاى محض و شبه عمد ، سنّ شترها كمتر از اين است .
« دوم » دويست گاو .
« سوم » هزار گوسفند .
« چهارم » دويست حلّه ، و هر حلّه دو پارچه اى است كه در يمن مى بافند .
« پنجم » هزار مثقال شرعى طلا كه هر مثقال 18 نخود است .
« ششم » ده هزار درهم كه هر درهمى 6/12 نخود نقره سكّه دار است . و اگر مقتول ، زن و مسلمان و آزاد باشد ، ديه او در هر يك از اين شش چيز نصف ديه مرد است . و اگر مقتول كافر ذمّى باشد ، در صورتى كه مرد باشد ديه او هشتصد درهم ، و در صورتى كه زن باشد ديه او چهارصد درهم است ، و اگر كافر غير ذمّى باشد ديه ندارد . و ديه مقتولى كه غلام يا كنيز باشد ، قيمت او است در صورتى كه بيشتر از ديه آزاد نباشد ، و در صورتى كه قتل عمدى هم باشد نمى شود قاتل آزاد را براى او كشت .
مسأله 2808 ـ ديه چند چيز مثل ديه كشتن است كه مقدار آن در مسأله پيش گفته شد .
« اول » آنكه دو چشم كسى را كور كند ، يا چهار پلك چشم او را از بين ببرد ، و اگر يك چشم او را كور كند ، بايد نصف ديه كشتن را بدهد .
« دوم » دو گوش كسى را ببرد ، يا كارى كند كه هر دو گوش او كر شود ، و اگر يك گوش او را ببرد يا كر كند ، بايد نصف ديه كشتن را بدهد ، و اگر نرمه گوش او را ببرد احوط اين است كه با او صلح نمايد .
« سوم » تمام بينى يا نرمه بينى كسى را ببرد .
« چهارم » زبان كسى را از بيخ ببرد ، و اگر مقدارى از آن را ببرد بايد به نسبت ، ديه بدهد ، و بنابر احتياط واجب بايد مخارج حروفى كه به جهت قطع زبان از بين رفته است ملاحظه نمايند ، و ديه تمام را نسبت به مخارج حروف تقسيم كنند ، و نسبت آن مقدار را با مقدارى كه در ملاحظه مساحت يعنى نصف يا ثلث يا ربع و مانند اينها واجب مى شود ملاحظه نموده ، هر كدام بيشتر است آن را بدهد .
« پنجم » تمام دندانهاى كسى را از بين ببرد ، و در صورتى كه بعضى از دندانها را از بين ببرد در صورتى كه صاحب دندان مرد باشد بايد براى هر دندانى پانصد درهم ديه بدهد ، و اگر زن باشد ديه آن تا به مقدارى كه به ثلث ديه برسد ، با ديه مرد مساوى است ، و در صورتى كه از ثلث بگذرد ديه دندانهاى او نصف دندانهاى مرد است .
« ششم » هر دو دست كسى را از بند جدا كند ، و اگر يك دست را از بند جدا كند ، بايد نصف ديه كشتن مثل او را بدهد .
« هفتم » ده انگشت كسى را ببرد و ديه هر انگشت در مرد يك دهم ديه كشتن است ، و در زن تا ثلث ديه با مرد مساوى است ، و در بيشتر از ثلث ، نصف ديه انگشتان مرد است .
« هشتم » هر دو پستان زنى را ببرد ، و اگر يكى از آنها را ببرد ، بايد نصف ديه كشتن مثل او را بدهد .
« نهم » هر دو پاى كسى را تا مفصل ، يا همه ده انگشت پا را ببرد ، و ديه هر انگشت ، يك دهم ديه كشتن مثل او است .
« دهم » تخمهاى مردى را از بين ببرد .
« يازدهم » طورى به كسى آسيب برساند كه عقل او از بين برود . و اگر پشت كسى را طورى بشكند كه ديگر درست نشود ، احوط اين است كه رجوع به صلح شود .
مسأله 2809 ـ اگر اشتباهاً كسى را بكشد ، بايد علاوه بر ديه كه در مسأله ( 2806 ) گفته شد خود قاتل يك بنده آزاد كند ، و اگر نتواند بنده آزاد كند ، دو ماه پى در پى روزه بگيرد ، و اگر اين را هم نتواند ، شصت فقير را سير كند . و اگر عمداً و به ناحق بكشد ، در صورت عفو يا گرفتن ديه بايد دو ماه روزه بگيرد و شصت فقير را سير كند و يك بنده را آزاد نمايد .
مسأله 2810 ـ كسى كه سوار حيوان است ، اگر كارى كند كه آن حيوان به كسى آسيب برساند ، ضامن است . و نيز اگر ديگرى كارى كند كه حيوان به سوار خود ، يا به كسى ديگر صدمه بزند ، آن كننده كار ضامن مى باشد .
مسأله 2811 ـ اگر انسان كارى كند كه زن حامله سقط كند ، و آن سقط آزاد و محكوم به اسلام باشد ، چنانچه چيزى كه سقط شده نطفه باشد ، ديه اش بيست مثقال شرعى طلاى سكّه دار است ، كه هر مثقال آن 18 نخود مى باشد . و اگر علقه يعنى خون بسته باشد ، چهل مثقال . و اگر مضغه يعنى پاره گوشت باشد ، شصت مثقال . و اگر استخوان شده باشد ، هشتاد مثقال . و اگر گوشت آورده ولى هنوز روح در او دميده نشده ، صد مثقال . و اگر روح در او دميده شده ، چنانچه پسر باشد ، ديه او هزار مثقال ، و اگر دختر باشد ، ديه او پانصد مثقال شرعى طلاى سكّه دار است . و در جميع اين صور اگر عوض هر يك مثقال طلا ده درهم نقره بدهد كافى است .
مسأله 2812 ـ اگر زن حامله كارى كند كه بچّه اش سقط شود ، بايد ديه آن را به تفصيلى كه در مسأله پيش گفته شد ، به وارث بچّه بدهد ، و به خود زن چيزى از آن نمى رسد .
مسأله 2813 ـ اگر كسى زن حامله را بكشد ، بايد ديه زن و بچّه را بدهد .
مسأله 2814 ـ اگر پوست سر يا صورت مردى را پاره كند ، بايد يك صدم ديه انسان را كه در مسأله ( 2807 ) گفته شد به او بدهد ، و اگر به گوشت برسد و قدرى از آن را هم ببرد ، بايد دو صدم بدهد ، و اگر خيلى از گوشت را پاره كند بايد سه صدم بدهد ، و اگر به پرده نازك استخوان برسد چهار صدم ، و اگر استخوان نمايان شود پنج صدم ، و اگر استخوان بشكند ده صدم ، و اگر بعضى از ريزه هاى استخوان از جاى خود بيرون آيد پانزده صدم ، و اگر به پرده مغز سر برسد بايد سى و سه صدم بدهد .
مسأله 2815 ـ اگر به صورت كسى سيلى يا چيز ديگر بزند به طورى كه صورت او سرخ شود ، بايد يك مثقال و نيم شرعى طلاى سكّه دار كه هر مثقالى 18 نخود است بدهد . و اگر كبود شود ، سه مثقال . و اگر سياه شود ، بايد شش مثقال شرعى طلاى سكّه دار بدهد ، ولى اگر جاى ديگر بدن كسى را بواسطه زدن سرخ يا كبود يا سياه كند ، بايد نصف آنچه را كه گفته شد بدهد .
مسأله 2816 ـ اگر به حيوان حلال گوشت كسى زخم بزند يا چيزى از بدن آن را ببرد ، بايد تفاوت قيمت سالم و معيوب آن را به صاحبش بدهد .
مسأله 2817 ـ اگر انسان سگ شكارى كسى را يا سگى كه نگهدارى خانه را مى كند ، يا سگ گلّه كسى را ، يا سگى كه پاسبانى زراعت را مى كند بكشد ، بنابر احتياط واجب با صاحب سگ در تمام اين اقسامى كه ذكر شد صلح نمايد .
مسأله 2818 ـ اگر حيوان ، زراعت يا مال كسى را از بين ببرد ، چنانچه صاحب حيوان در نگهدارى آن كوتاهى كرده باشد ، بايد مقدارى را كه ضرر زده به صاحب مال يا زراعت بدهد .
مسأله 2819 ـ اگر بچّه يكى از گناهان كبيره را انجام دهد ، ولى يا مثلا معلّم او با اجازه ولى مى تواند به قدرى كه ادب شود و ديه واجب نشود او را بزند .
مسأله 2820 ـ اگر كسى بچّه اى را طورى بزند كه ديه واجب شود ، ديه مال طفل است ، و اگر مرده بايد به ورثه او بدهد ، و چنانچه مثلا پدر بچّه به قدرى او را بزند كه بميرد ، ديه او را ورثه ديگرش مى برند و به خود پدر از ديه چيزى نمى رسد .

مسائل متفرّقه

مسأله 2821 ـ اگر ريشه درخت همسايه در ملك انسان بيايد ، مى تواند از آن جلوگيرى كند ، و چنانچه ضررى هم از ريشه درخت به او برسد ، مى تواند از صاحب درخت بگيرد .
مسأله 2822 ـ جهيزيه اى كه پدر به دختر مى دهد ، اگر مثلا بواسطه صلح يا بخشش ملك او كرده باشد ، نمى تواند از او پس بگيرد و اگر ملك او نكرده باشد ، پس گرفتن آن اشكال ندارد .
مسأله 2823 ـ اگر كسى بميرد ، ورثه بالغ او مى توانند از سهم خودشان خرج  عزادارى ميّت نمايند ، ولى از سهم صغير نمى شود چيزى برداشت .
مسأله 2824 ـ اگر انسان غيبت مسلمانى را كند ، بايد توبه كند ، و لازم نيست از آن مسلمان خواهش كند كه او را حلال نمايد ، و بنابر احتياط براى او از خدا طلب آمرزش كند ، و اگر بواسطه غيبتى كه كرده توهينى از آن مسلمان شده ، در صورتى كه ممكن است بايد آن توهين را بر طرف نمايد .
مسأله 2825 ـ انسان نمى تواند بدون اذن حاكم شرع از مال كسى كه مى داند خمس نمى دهد ، خمس را بردارد و به حاكم شرع برساند .
مسأله 2826 ـ آوازى كه مخصوص مجالس لهو و بازيگرى است ، غنا و حرام مى باشد . و نوحه يا روضه يا قرآن را با آواز لهوى نبايد بخوانند ، اگر آن را با صداى خوب بخوانند اشكال ندارد .
مسأله 2827 ـ كشتن حيوانى كه اذيت مى رساند و مال كسى نيست اشكال ندارد .
مسأله 2828 ـ جايزه اى را كه بانك به بعضى از كسانى كه در صندوق پس انداز حساب دارند مى دهد ، چون براى تشويق مردم از خودش مى دهد حلال است .
مسأله 2829 ـ اگر چيزى را به صنعتگرى بدهند كه درست كند و صاحب آن نيايد آن را ببرد ، چنانچه صنعتگر جستجو كند و از پيدا كردن صاحب آن نا اميد شود ، بايد آن را به نيّت صاحبش صدقه بدهد ، و احوط اين است كه از حاكم شرع استجازه كند .
مسأله 2830 ـ سينه زدن در كوچه و بازار با اينكه زنها عبور مى كنند اشكال ندارد ، و لازم نيست سينه زن پيراهن پوشيده باشد ، و نيز اگر جلوى جمعيّت عزادار بيرق و مانند آن ببرند ، مانعى ندارد ولى بايد استعمال آلات لهو نشود .
مسأله 2831 ـ گذاشتن دندان طلا و دندانى كه روكش طلا دارد براى زن و مرد مانعى ندارد ، هرچند زينت حساب شود .
مسأله 2832 ـ حرام است انسان استمناء كند ( يعنى با خود يا ديگرى غير زن يا كنيزى كه وطى آن جايز است به غير جماع ، كارى كند كه منى از او بيرون آيد ) .
مسأله 2833 ـ تراشيدن ريش و ماشين كردن آن اگر مثل تراشيدن باشد ، بنابر احتياط واجب حرام است .
مسأله 2834 ـ احتياط واجب آن است كه ولىّ بچّه پيش از آنكه بچّه بالغ شود اورا ختنه نمايد ، و اگر او را ختنه نكند ، بعد از بالغ شدن بر خود بچّه واجب است .
مسأله 2835 ـ اگر پدر و مادر فقير باشند و نتوانند كاسبى كنند ، فرزند آنان اگر بتواند ، بايد خرجى آنان را بدهد .
مسأله 2836 ـ اگر كسى فقير باشد و نتواند كاسبى كند ، پدر او بايد خرجى او را بدهد ، و اگر پدر ندارد يا نمى تواند خرجى او را بدهد ، چنانچه فرزندى هم نداشته باشد كه بتواند خرجى او را بدهد مشهور آن است كه جدّ پدرى او بايد خرجى او را بدهد ، و اگر جدّ پدرى ندارد يا نمى تواند خرجى او را بدهد ، مادرش بايد خرجى او را بدهد ، و اگر مادر هم ندارد يا نمى تواند خرجى او را بدهد ، بايد مادر پدر ، و مادر مادر ، و پدر مادر ، باهم خرجى او را بدهند . و اگر بعضى از اينها نباشد يا نتواند ، بايد بعضى ديگر خرجى او را بدهد . و قول مشهور موافق احتياط است .
مسأله 2837 ـ ديوارى كه مال دو نفر است ، هيچ كدام آنان حق ندارد بدون اذن شريك ديگر آن را بسازد ، يا سر تير يا پايه عمارت خود را روى آن ديوان بگذارد يا به ديوار ميخ بكوبد ، ولى كارهائى كه معلوم است شريك راضى است مانند تكيه دادن به ديوان و لباس انداختن روى آن اشكال ندارد ، امّا اگر شريك او بگويد به اين كارها راضى نيستم ، انجام اينها هم جايز نيست .
مسأله 2838 ـ عكّاسى صورت مكروه است ، و نيز نقّاشى تمام از حيوان يا انسان هرچند مجسمه باشد مكروه است .
مسأله 2839 ـ درخت ميوه اى كه شاخه آن از ديوار باغ بيرون آمده ، اگر انسان نداند صاحبش راضى است ، بنابر احتياط نمى تواند از ميوه آن بچيند و اگر ميوه آن روى زمين هم ريخته باشد نمى تواند آن را بردارد .

احكام سفته

نظر به اينكه معاملات سفته و سرقفلى در بين مردم رائج و مورد ابتلاى عموم گرديده و راجع به مشروعيّت اين معاملات سؤالاتى مى شود ، لازم ديديم موضوع را با توضيحات بيشترى نوشته و به صورت كتابچه اى در دسترس عموم بگذاريم .
( مسأله 1 ) در كليه معاملات كه به نحو معاوضه ( داد و ستد ) باشد ، لازم است هر يك از دو طرفِ معاوضه ، ماليّت ( قيمت و ارزش ) داشته باشد ، زيرا كه اگر يكى از دو طرف ماليّت نداشته باشد ، خوردن مال طرف ديگر به طور باطل خواهد بود ، مثلا اگر كسى يك دانه جو را كه ماليّت ندارد به يكصد ريال بفروشد معامله باطل است .
( مسأله 2 ) ماليّت مال دو قسم است ، يكى آنكه مال ذاتاً داراى منافع و خواصى است كه مردم به جهت آن منفعت يا خاصيت به آن رغبت مى نمايند ، و بدين جهت قيمت و ارزش پيدا مى كند مانند خوردنيها ، آشاميدنيها ، فرشها ، ظرفها ، اقسام جواهرات و مانند اينها . ديگرى آنكه ذاتاً ارزش و مزيّتى ندارد بلكه ارزش و قيمتش اعتبارى است مثل تمبرهاى پست كه دولت براى آنها قيمت معيّن كرده است از يك ريال يا كمتر يا بيشتر و آنها را در پستخانه براى مراسلات و در گمركات و دادسراها براى چسباندن به اظهار نامه ها و در محاضر رسمى براى اسناد معاملات و غير اينها قبول مى نمايد ، و از اين جهت ارزش و ماليّت پيدا مى كند ، و هر وقت دولت بخواهد كه آنها را از ماليّت بيندازد ، روى آنها مهر باطله زده و از اعتبار ساقط مى نمايد .
( مسأله 3 ) اجناسى كه مورد معامله و يا قرض واقع مى شوند دو قسمتند :
( 1 ) مكيل و موزون ( پيمانه اى و كشيمنى ) .
( 2 ) غير مكيل و موزون .
قسم اول آن است كه قيمت و ارزشش روى پيمانه يا كشيمن قرار گرفته مثل حبوب : برنج ، گندم ، جو ، طلا ، نقره و مانند اينها . قسم دوم آن است كه قيمتش فقط به شماره مانند تخم مرغ ، يا به ذرع است مانند پارچه وفرش . حال چنانچه در باب قرض هر جنسى را به ديگرى قرض بدهند به شرط زياده ، ربا بوده و آن قرض حرام و قرض دهنده مقدار زيادى را مالك نمى شود ، خواه مكيل و موزون باشد يا غير آن . در باب معامله هم اگر مكيل و موزون را با همجنس خود خريد و فروش نمائيم ، با زياده ربا خواهد بود و خريد و فروش نيز حرام و باطل است . و امّا اگر غير مكيل و موزون را به همجنس خود به زياده معامله كنيم ، ربا نخواهد بود ، و در نتيجه اين مسأله به ميان مى آيد كه هرگاه كسى صد عدد تخم مرغ را به ديگرى قرض دهد تا مدّت دو ماه مثلا به صد و ده عدد ، ربا مى شود ، ولى اگر صد عدد تخم مرغ را به صد و ده تا به مدّت دو ماه بفروشد ، ربا نشده و معامله صحيح است ، در صورتى كه نتيجه يكى است ولى عنوان فرق كرده ، اگر عنوان قرض باشد ربا است ، و اگر خريد و فروش باشد ربا نيست .
و در اينجا بايد معلوم باشد كه واقع قرض غير از واقع فروش است ، به اين معنى كه قرض عبارت است از اينكه انسان مالى را به ديگرى بدهد به اين قصد كه آن مال در ذمّه گيرنده باشد ، و فروش آن است كه مالى را در عوض مال ديگر به كسى بدهد ،پس در فروش لازم است كه مال فروخته شده غير از عوض او باشد ، و از اينجا معلوم مى شود كه اگر مثلا صد عدد تخم مرغ را به صد و ده عدد در ذمّه بفروشد ، بايستى بين آنها امتياز باشد ، مثل اينكه صد عدد تخم مرغ بزرگ را به صد و ده عدد متوسط در ذمّه بفروشد ، زيرا كه اگر امتياز بين آنها به وجهى نباشد ، بيع محقّق نشده بلكه واقع قرض بوده و به صورت بيع است ، و از اين جهت معامله حرام و نسبت به زيادى باطل مى شود .
( مسأله 4 ) تمامى پولهاى كاغذى اعم از اسكناسهاى روسى يا دينارهاى عراقى يا ليره هاى انگليسى يا دولارهاى آمريكائى يا ريالهاى ايرانى ماليّت دارند ، زيرا كه از طرف هر يك از دولتها نسبت به پولهاى كاغذى خود قيمتى معيّن شده كه در تمام مملكت قبول و رائج است ، و بدين جهت ماليّت پيدا نموده ، و هر موقعى بخواهند از اعتبار و ماليت ساقط مى نمايند . و معلوم است كه اين پولها مكيل و موزون نيستند ، و از اين جهت معاوضه اين پولها به همجنس خود با زياده ربا نيست و همچنين معامله اين پولها كه دين در ذمّه باشد به نقدى با نقيصه يا زياده ربا نيست ، مثلا اگر ده هزار ريال طلب را به كسى ديگر به نُه هزار ريال نقد معامله نمائيم ، ربا نمى شود ، چنانچه مرحوم آية الله يزدى أعلى الله مقامه در ملحقات عروه در مسأله ( 56 ) تصريح نموده و مى فرمايد : « اسكناس معدود است و از جنس غير نقدين ( طلا و نقره ) مى باشد و داراى قيمت معيّنه اى است ، و حكم نقدين بر او جارى نمى شود ، پس جايز است فروش بعضى از آنها به بعض ديگر با زياده ، و همچنين جارى نمى شود بر آن حكم صرف كه وجوب قبض در مجلس است . و مانند اسكناس است نوط » . و مانند اسكناس است ساير پولهاى دولتى بنابر اظهر .
( مسأله 5 ) سفته هاى ريالى كه در بين مردم معامله مى شود ، خود سفته ها ماليّت نداشته و مورد معامله نيست ، و مورد معامله ريالهائى است كه اين سفته ها سند اثبات آنها است ، مثلا زيد يك خروار گندم را به دو هزار ريال فروخته و براى آن سفته دو ماهه مى گيرد ، آن وقت اين طلب را مى فروشد به يكصد ريال كمتر ، يعنى به يك هزار و نهصد ريال نقد . و سفته براى اثبات دو هزار ريال طلب است ، و شاهد بر اينكه اين سفته ماليّت ندارد اين است كه شما يك خروار گندم را كه مى فروشى به دو هزار ريال اگر مشترى آن وجه را به شما داد ، ذمّه اش برىء مى شود ، ولى اگر سفته داد ذمّه اش برىء نمى شود و به شما مقروض است تا اينكه دو هزار ريال را بپردازد ، و اگر سفته گم شود يا بسوزد باز هم مشترى ذمّه اش مشغول است و بايد وجه گندم را بپردازد . امّا اگر دو هزار ريال وجه نقد به فروشنده داده بود و آن گم شود يا بسوزد ، از كيسه فروشنده رفته و به مشترى هيچ مربوط نيست .
( مسأله 6 ) سفته اى كه به بانك يا غير بانك فروخته شود ، در صورتى كه حقيقت داشته باشد و دوستانه و صورى نباشد ، مثل اينكه كسى جنسى را به ديگرى فروخته به معادل صد هزار ريال سفته گرفته ، همان صد هزار ريال طلب خود را به بانك و غير بانك به عنوان معامله و تمليك واگذار كردن و در مقابل وجه گرفتن با نقيصه كه به نسبت مدّت طلب واگذارى از مقدار وجه كم مى نمايد ، اشكال ندارد .
( مسأله 7 ) سفته هائى كه حقيقت ندارد و دوستانه است ، اگر فروشنده آن سفته ها را وكالت از طرف سفته دهنده در ذمّه او بفروشد و وجه را كه مى گيرد وكالت از طرف سفته دهنده براى خود قرض بردارد اشكال ندارد ، ولى چنانچه در مسأله ( 2 ) بيان شد در اين صورت كه فروخته شده ، مالى در ذمّه سفته دهنده است بايستى عوض مغاير با آن مال باشد ، مثلا در صورتى كه از بانك ريال مى گيرد ، سفته دولار يا دينار عراقى يا ليره انگليسى بفروشد ، بنابر اين اگر كسى پانصد دينار عراقى مثلا به شخصى به مدّت دو ماه سفته دوستانه بدهد ، سفته گيرنده مى تواند وجه سفته را به بانك يا به صرّاف از طرف سفته دهنده وكالت در ذمّه او بفروشد به نود و نُه هزار ريال نقدى و آن مبلغ را گرفته و براى خود وكالت قرض بردارد ، و البتّه موقع پرداخت وجه كه بايستى به مقدار ده هزار ريال مثلا علاوه بپردازد ، لازم است اين زيادى را از باب ابراء ذمّه سفته دهنده پرداخت نمايد ، واگر فرضاً اين اضافه را به خود سفته دهنده بپردازد ، بايد بذل نمايد ، و نيز بايد سفته دهنده پرداختن اين زيادى را به سفته گيرنده شرط ننمايند ، زيرا كه در صورت اشتراط معامله ربوى خواهد بود ، و چنانچه در همين صورت سفته گيرنده پانصد دينار عراقى در ذمّه خود را به سفته دهنده در مقابل وجه ( 99000 ) ريال دريافتى بفروشد و وكالت از طرف او قبول كند باز صحيح است .
( مسأله 8 ) سفته هاى وعده اى كه به بانكها يا غير بانكها فروخته مى شود ، معمولا در مقابل وجه نقد فروخته مى شود ، و بايد هم در مقابل وجه نقد فروخته شود ، زيرا كه اگر در مقابل وجه نسيه و وعده فروخته شود ، بيع دين به دين شده و معامله محل اشكال خواهد بود .
( مسأله 9 ) سفته هائى را كه مى فروشند ، دولت قانونى وضع كرده كه به موجب آن قانون اگر سفته دهنده در سر رسيد سفته وجه را نپردازد ، بانكها يا خريدارهاى ديگر اين اختيار را دارند كه به هر كدام از فروشنده يا امضاء كنندگان سفته مراجعه نموده و وجه سفته را از او مطالبه و سفته را به او در مقابل معادل وجه سفته ، بدون كسر ، واگذار نمايند ، و فروشنده يا امضاء كنندگان هم ملزمند كه در صورت مطالبه بانك يا خريدار ديگر ، وجه را بپردازند ، و اين الزام و التزام را همه يا اغلب آنهائى كه سفته مى دهند و يا امضاء مى كنند مى دانند ، و معاملات سفته و بناى عمل روى اين شرط كه او را ضمنى گويند بوده ، پس بنابر اين سفته هائى كه روى اين شرط عمل مى شود نسبت به كسانى كه اين الزام را مى دانند ، شرط ضمنى و لازم المراعات است ، و اين شرط نظير شرط ثبت معاملات غير منقول است كه دولت هر معامله غير منقولى را كه به ثبت نرسد ، قابل اجراء نمى داند ، و همه مردم در خريد و فروش به ثبت دادن ملزم مى باشند ، چنانچه هيچ كس از ثبت دادن امتناع نبايد بنمايد ، چون بناى عمل به آن شرط است . و چنانكه گذشت ، اين گونه شرطها را كه عمل روى او انجام مى شود شرط ضمنى گويند .
( مسأله 10 ) مرسوم در بانكها اين است كه يك امضاء را نمى خرند ، ولى اشخاصى هستند كه يك امضاء را هم معامله مى كند ، و چون عموماً اين اشخاص وجه مى دهند و سفته مى گيرند و غالباً به عنوان قرض است و در قرض زياده ربا است ، لهذا معاملات مزبور حرام و زياده ربا است ، ولى اگر خواسته باشند معامله شان صحيح باشد و زياده اى كه مى گيرند ، ربا نباشد ، چند راه دارد ، و دو راهش كه آسانتر از بقيّه است ذكر مى شود :
1 ـ آنكه وجه را كه مى دهد به عنوان معامله منتقل نمايد نه به عنوان قرض و استقراض چنانكه در مسأله ( 3 ) مشروحاً بيان گرديد ، مثلا صد هزار ريال نقد را به پانصد دينار عراقى وعده اى به مدّت معيّن .
2 ـ آنكه يك جعبه كبريت يا يك طاقه دستمال يا چيز ديگرى را بفروشد در مقابل مقدار زياده مثلا به ده هزار ريال به شرط اينكه صد هزار ريال ديگر تا مدّت ـ مثلا ـ يك سال بدون منفعت قرض بدهد ، و يا اينكه كسى كه قرض گرفته است و مدّت آن سر آمده و مى خواهد تمديد نمايد ، طلبكار يك جعبه كبريت را به مقروض مى فروشد به ده هزار ريال به شرط اينكه طلب خود را تا مدّت يك ماه بدون منفعت تمديد نمايد ، و اين چاره جوئى به اين نحو براى تجديد و تمديد مدّت به ملاحظه اين است كه جايز نيست ابتداء در مقابل تجديد يا تمديد مدّت طلبكار چيزى از بدهكار بگيرد . و توهّم اينكه اين معامله صورى است زيرا كه هيچ كس يك جعبه كبريت را كه قيمتش يك ريال است به ده هزار ريال نمى خرد ، توهّم بجائى است ، زيرا كه احدى بدون جهت چنين معامله اى نمى كند ، امّا در صورتى كه صد هزار ريال قرض دادن بدون منفعت تا يك سال ضميمه شود همه مى خرند ، و در اين موضوع چند روايت در كتاب وسائل الشيعه ابواب احكام عقود نقل فرموده اند ، و ما براى رفع شبهه يك روايت از آن را در اينجا نقل مى نمائيم :
شيخ طوسى قدّس الله روحه به سند صحيح از محمد بن اسحق بن عمّار كه موثّق است روايت نموده مى گويد به حضرت موسى بن جعفر (عليهما السلام) عرض كردم : « ويكون لي على الرجل دراهم ، فيقول : أخِّرني بها وأنا أربحك فأبيعه جبّة تقوم عليّ بألف درهم بعشرة آلاف درهم ـ أو قال : بعشرين ألفاً ـ وأؤخره بالمال ؟ قال : لا بأس » . ترجمه : من چند درهم از شخصى طلبكارم و آن شخص خواهش مى كند او را مهلت دهم و به من منفعتى برساند ، من جبّه اى را كه قيمتش هزار درهم است به او بده هزار درهم ـ يا بيست هزار درهم ـ مى فروشم و طلب خود را تأخير مى اندازم ؟ حضرت فرمود : عيبى ندارد .

احكام سرقفلى

از جمله معاملات متعارفه ، سرقفلى است كه مورد ابتلاء شده و بايد تشريح شود . اساساً سرقفلى كه به محلّ كسب تعلّق مى گيرد ، از اين لحاظ است كه وجه اجاره محل كسب ترقّى مى نمايد ، و موجر نمى تواند مستأجر را از آن محل بيرون كند يا به غير متعارف مال الاجاره را بالا ببرد ، وگاهى مى شود كه يك مغازه يا يك محل كسب ، سالهاى متمادى در دست مستأجر با همان مبلغ اجاره سابق مى ماند بدون اينكه به مال الاجاره دينارى اضافه شود ، چون موجر نه قدرت دارد مستأجر را بيرون كند و نه اجاره را بيفزايد ، در حالى كه نظائر محل مزبور چندين برابر اجاره داده مى شود .
( مسأله 1 ) اينگونه محل كسبها سه قسم است : در يك قسم آن ، كسب كردن و سرقفلى گرفتن براى آن بدون اذن و رضاى مالك ، حرام ؛ و در دو قسم ديگر ، سرقفلى گرفتن مشروع است ، و ملاك مشروعيّت و عدم مشروعيّت آن اين است كه در هر مورد كه موجر حقّ تخليه و بالا بردن مبلغ اجاره را داشته باشد و مستأجر به زور متّكى شده نه به اجاره بيفزايد و نه تخليه كند ، در اين مورد سرقفلى گرفتن و كسب كردن در آن محل بدون رضاى صاحب ملك جايز نبوده و حرام است . و در هر مورد كه صاحب ملك حقّ بالا بردن وجه اجاره و يا تخليه را ندارد ، سرقفلى گرفتن مشروع و كسب كردن جايز است ، و در مسائل بعد براى هر سه قسم ، مثال واضحى ذكر مى شود تا مطلب واضح گردد .
( مسأله 2 ) املاكى كه در زمان سابق كه صحبت سرقفلى در بين نبود و مالك مى توانست هر وقت مدّت اجاره سرآمد ، محل را تخليه و يا مبلغ اجاره را اضافه نمايد و مستأجر هم بايد تخليه يا مبلغ اجاره را زياد كند در همچو وقتى اجاره داده شده و هيچگونه شرطى و شروطى نسبت به افزايش وجه اجاره و تمديد مدّت در بين نبوده ، و بعداً از طرف دولت قانونى وضع شده كه موجر نتواند ملك را تخليه و يا مبلغ اجاره را زياد نمايد ، حال اگر مستأجر به اتّكاء اين مساعدت دولت ، محل مزبور را خالى نمى كند و بر مبلغ اجاره هم نمى افزايد ، در صورتى كه نظائر آن محل كه بعد از اين قانون اجاره داده مى شود چند برابر بيشتر است و به همين جهت ، محل ، سرقفلى پيدا كرده ، در اين صورت سرقفلى گرفتن مستأجر مشروع نبوده و تصرّفاتش هم در محل مزبور بدون رضاى مالك حرام خواهد بود . و لازم است در صورت مطالبه مالك ، محل را تخليه كند .
( مسأله 3 ) اشخاصى كه مغازه اى را مى سازند و مبالغى خرج مى كنند و مبلغ اجاره مغازه مزبور در هر ماه مثلا ده هزار ريال ارزش دارد ، ولى چون پول لازم دارند با رضا و رغبت خود ، اين مغازه را به مدّت يك سال به ماهى يك هزار ريال به علاوه مبلغ پانصد هزار ريال نقد اجاره داده و در ضمن شرط مى كنند كه تا زمانى كه مستأجر در محل مزبور ساكن است ، سال به سال اجاره را به همان يك هزار ريال تمديد نموده و حقّ افزودن را بر وجه اجاره نداشته باشند ، و چنانچه مستأجر بخواهد محل اجاره را به ديگرى واگذار نمايد ، موجر با همان شخص طبق اجاره مستأجر اول رفتار نمايد ، يعنى بر مبلغ اجاره نيفزوده و سال به سال به همان مبلغ اول ، اجاره را تجديد نمايد ، در اين صورت مستأجر مى تواند محل را به ديگرى واگذار نمايد و سرقفلى را كه داده يا زيادتر يا كمتر در مقابل تخليه محل و رفع يد از سكونت در آن ، از آن شخص كه به او واگذار كرده اخذ نمايد ، و صاحب ملك حقّ مخالفت نداشته چون مستأجر طبق شرطى كه نموده به اخذ سرقفلى و واگذارى ذى حق خواهد بود و سرقفلى كه گرفته مشروع است .
( مسأله 4 ) كسانى كه مغازه اى مى سازند و مبالغى خرج نموده و به قيمت عادله روز اجاره مى دهند وسرقفلى هم نمى گيرند ، ولى در اجاره شرط مى نمايند كه مادامى كه مستأجر در آنجا ساكن است ، حقّ تخليه و افزودن اجاره را ندارند و سال به سال بايد اجاره را تمديد نمايند و با مرور زمان ، اجاره محل ترقّى مى كند ، در اين صورت مستأجر حقّ انتقال دادن به ديگرى را ندارد ، و موجر ملزم نيست به انتقال به ديگرى رضايت بدهد ، ولى شخص ثالثى به عنوان مشترى پيدا مى شود و مستأجر را تطميع نموده مى گويد : اگر شما اين محل را تخليه كنى صد هزار ريال مثلا من به شما مى دهم ، آن وقت مى رود و مالك را راضى مى نمايد كه مبلغى بگيرد و به همين شخص اجاره دهد ، و آن شخص مبلغ صد هزار ريال را به مستأجر اول داده و او تخليه كرده ، سپس خود از مالك با دادن مبلغى كه وعده نموده اجاره مى كند ، مبلغ صد هزار ريال براى مستأجر اول حلال است زيرا كه در مقابل انتقال محل مزبور چيزى نگرفته كه ذى حق نباشد ، بلكه فقط در مقابل تخليه محل ، وجه را گرفته كه حق داشت تخليه ننمايد و مشترى از صاحب ملك به اجاره محل را تصرّف مى نمايد . توضيح آنكه در اين صورت سرقفلى در مقابل تخليه محل است و اجاره محل از صاحب ملك است .
( مسأله 5 ) شخصى محلّى را اجاره مى نمايد و با مالك شرط مى كند كه مالك حقّ بيرون كردن و تخليه نمودن آن محل را نداشته باشد ، فقط اينكه سال به سال يا ماه به ماه اجرت معمولى را از مستأجر بگيرد ، و ايضاً مستأجر حق داشته باشد كه حقّ سكناى خود را به ديگرى واگذار كند ، در اين صورت نيز مستأجر مى تواند سرقفلى را به ديگرى بفروشد ، يعنى مبلغى از كسى گرفته و حقّ خود را به او واگذار نمايد .

بيمه نمودن

بيمه ( سيگورتا ) عبارت از اين است كه شخص هر سال مبلغى به كسى يا به شركتى ، بدون عوض داده ، و در ضمن شرط كند كه اگر آسيبى مثلا به تجارتخانه يا ماشين يا منزل يا خودش برسد آن شركت يا شخص آن خسارت را جبران يا آسيب را برطرف يا مرض را معالجه كند ، واين معامله داخل در هبه مشروطه است ، و چنانچه آسيبى وارد شود ، حسب شرط بر مشروط عليه واجب است كه از عهده برآيد و براى گيرنده اشكالى ندارد .

والحمد لله أولا وآخراً